ગરુડપુરાણમ્

દ્રાક્ષામધૂકખર્જૂરં કુઙ્કુમં વાતરક્તજિત્ । માગધી મધુરા પક્વા શ્વાસપિત્તહરા પરા ॥ ૧,૧૬૯.

દ્રાક્ષ, મધૂક, ખજુર અને કુંકુમ વાયુ અને રક્તના રોગો પર વિજય મેળવે છે. પકેલી માગધી મીઠી અને ઉત્તમ છે, શ્વાસ અને પિત્ત દૂર કરે છે.

આર્દ્રકં રોચકં વૃષ્યં દીપનં કફવાતહૃત્ । શુણ્ઠીમરિચપિપ્પલ્યઃ કફવાતજિતો મતાઃ ॥ ૧,૧૬૯.

તાજું આદુ ભોજનમાં રુચિ વધારનાર, શક્તિ આપનાર, જઠરાગ્નિ પ્રજ્વલિત કરનાર અને કફ તથા વાયુને શમાવનાર છે. સુકી આદુ, મરી અને પીપળી પણ કફ અને વાયુને દુર કરનારા માનવામાં આવે છે.

અવૃષ્યં મરિચં વિદ્યાદિતિ વૈદ્યકસંમતમ્ । ગુલ્મશૂલવિબન્ધઘ્નં હિઙ્ગુવાતકફાપહમ્ ॥ ૧,૧૬૯.

મરીને વૈદ્યો શક્તિવર્ધક નથી માનતા, પણ તે પેટના ગાંઠ અને દુખાવાને દુર કરે છે. હિંગ વાયુ અને કફને દુર કરે છે.

યવાનીધન્યકાજાજ્યઃ વાતશ્લેષ્મનુદઃ પરમ્ । ચક્ષુષ્યં સૈન્ધવં વૃષ્યં ત્રિદોષશમનં સ્મૃતમ્ ॥ ૧,૧૬૯.

અજમો, ધાણા અને જીરું વાયુ અને કફને દુર કરવામાં શ્રેષ્ઠ છે. સૈંધવ મીઠું આંખ માટે લાભદાયી, શક્તિવર્ધક અને ત્રણેય દોષોને શમાવનાર માનવામાં આવે છે.

સૌવર્ચલં વિબન્ધઘ્નમુષ્ણં હૃચ્છૂલનાશનમ્ । ઉષ્ણં શૂલહરં તીક્ષ્ણં વિડઙ્ગં વાતનાશનમ્ ॥ ૧,૧૬૯.

સૌવર્ચલ મીઠું કબજિયાત દુર કરે છે, ગરમ છે અને હૃદયના દુખાવાને શમાવે છે. વિદંગ પણ ગરમ, દુખાવા દુર કરનાર અને વાયુનાશક છે.

રોમકં વાતલં સ્વાદુ રોચનં ક્લેદનં ગુરુ । હૃત્પાણ્ડુગલરોગઘ્નં યવક્ષારોઽગ્નિદીપનઃ ॥ ૧,૧૬૯.

રોમક મીઠું વાયુવર્ધક, મીઠું, ભોજનમાં રુચિ વધારનાર, ભેજવાળું અને ભારે છે. યવક્ષાર હૃદયરોગ, પાંઢુ અને ગળાના રોગોને દુર કરે છે અને જઠરાગ્નિ પ્રજ્વલિત કરે છે.

દહનો દીપનસ્તીક્ષ્ણઃ સર્જિક્ષારો વિદારણઃ । દોષઘ્નં નાભસં વારિલઘુ હૃદ્યં વિષાપહમ્ ॥ ૧,૧૬૯.

સર્જિક્ષાર ગરમ, જઠરાગ્નિ વધારનાર, તીખો અને ભેદક છે. તે દોષોને દુર કરે છે, હલકું, મનગમતું અને વિષને દુર કરનાર છે.

નાદેયં વાતલં રૂક્ષં સારસં મદુર લઘુ । વાતશ્લેષ્મહરં વાર્પ્યં તાડાગં વાતલં સ્મૃતમ્ ॥ ૧,૧૬૯.

નદીનું પાણી વાયુવર્ધક, શુષ્ક, શુદ્ધ, મીઠું અને હલકું છે; તે વાયુ અને કફને દુર કરે છે. તળાવનું પાણી વાયુવર્ધક અને ટાળવાનું કહેવાયું છે.

રૌચ્યમગ્નિકરં રૂક્ષં કફઘ્નંલઘુ નૈર્ઝરમ્ । દીપનં પિત્તલં કૌપમૌદ્ભિદં પિત્તનાશનમ્ ॥ ૧,૧૬૯.

ઝરણાનું પાણી રુચિ વધારનાર, જઠરાગ્નિ પ્રજ્વલિત કરનાર, શુષ્ક, કફનાશક અને હલકું છે. કૂવામાંનું પાણી પિત્તશામક છે અને વરસાદનું પાણી પણ પિત્તને દુર કરે છે.

દિવાર્કકિરણૈર્જુષ્ટં રાત્રૌ ચૈવેન્દુરશ્મિભિઃ । સર્વદોષવિનિર્મુક્તં તત્તુલ્યં ગગનામ્બુના ॥ ૧,૧૬૯.

દિવસે સૂર્યકિરણો અને રાત્રે ચંદ્રકિરણોથી સ્પર્શાયેલું પાણી સર્વ દોષથી મુક્ત હોય છે અને તે વરસાદના પાણી જેટલું જ ઉત્તમ માનવામાં આવે છે.

ઉષ્ણં વારિ જ્વરશ્વાસમેદોઽનિલકફાપહમ્ । શૃતં શીતત્રિદોષઘ્નમુષિતં તચ્ચ દોષલમ્ ॥ ૧,૧૬૯.

ગરમ પાણી તાવ, શ્વાસ, ચરબી, વાયુ અને કફને દુર કરે છે. ઉકાળેલું પાણી ઠંડક અને ત્રણેય દોષોને દુર કરે છે, પણ ઊભું રાખેલું પાણી હાનિકારક બને છે.

ગોક્ષીરં વાતપિત્તગ્નં સ્નિગ્ધં ગુરુરસાયનમ્ । ગવ્યાદ્ગુરુતરં સ્નિગ્ધં માહિષ્વહ્નિનાશનમ્ ॥ ૧,૧૬૯.

ગાયનું દૂધ વાયુ અને પિત્તને દુર કરે છે, તે તેલિયું, ભારે અને આયુર્વેદિક છે. ભેંસનું દૂધ ગાયના દૂધ કરતાં વધારે ભારે અને વધુ તેલિયું છે અને જઠરાગ્નિને દબાવે છે.

છાગં રક્તાતિસારઘ્નં કાસશ્વાસકફાપહમ્ । ચક્ષુષ્યં જીવનં સ્ત્રીણાં રક્તપિત્તે ચનાવનમ્ ॥ ૧,૧૬૯.

બકરાનું દૂધ રક્તવાત, ઉધરસ, શ્વાસ અને કફને દુર કરે છે. તે આંખ માટે લાભદાયી, સ્ત્રીઓ માટે પોષક અને રક્તપિત્તમાં પણ ઉપયોગી છે.

પરં વાતહરં વૃષ્યં પિત્તશ્લેષ્મકરં દધિ । દોષઘ્નં મન્થજાતન્તુ મસ્તુ સ્રોતોવિશોધનમ્ ॥ ૧,૧૬૯.

દહીં વાયુને ખૂબ શમાવનાર અને શક્તિ આપનાર છે, પણ તે પિત્ત અને કફ વધારનાર છે. મઠો અને મસ્તુ દોષોને દુર કરે છે અને શરીરના નાડીઓને શુદ્ધ કરે છે.

ગ્રહણ્યર્શોઽર્દિતાર્તિઘ્નં નવનીતં નવોદ્ધૃતમ્ । વિકારાશ્ચ કિલાટાદ્યા ગુરવઃ કુષ્ઠહેતવઃ ॥ ૧,૧૬૯.

નવું મકખણ આંતરડાના રોગ, બવાસીર અને દુખાવા દુર કરે છે. જૂનું મકખણ અને એ જેવા પદાર્થો ભારે છે અને ચામડીના રોગનું કારણ બને છે.

પરં ગ્રહણીશોથાર્શઃ પાણ્ડ્વતીસારગુલ્મનુત્ । ત્રિદોષશમનં તક્રં કથિતં પૂર્વસૂરિભિઃ ॥ ૧,૧૬૯.

મઠો આંતરડાના રોગ, ફૂલાવો, બવાસીર, પાંઢુ, अतિસાર અને ગાંઠ જેવા રોગોમાં ઉત્તમ છે અને ત્રણેય દોષોને શમાવે છે, એવું પ્રાચીન ઋષિઓએ કહ્યું છે.

વૃષ્યઞ્ચ મધુરં સર્પિર્વાતપિત્તકફાપહમ્ । ગવ્યં મેધ્યઞ્ચ ચાક્ષુષ્યં સંસ્કારાચ્ચ ત્રિદોષજિત્ ॥ ૧,૧૬૯.

ઘી શક્તિવર્ધક અને મીઠું છે, વાયુ, પિત્ત અને કફને દુર કરે છે. ગાયનું ઘી બુદ્ધિ અને આંખ માટે ઉત્તમ છે અને યોગ્ય રીતે બનાવવામાં આવે તો ત્રણેય દોષને દુર કરે છે.

અપસ્મારગદોન્માદમૂર્છાઘ્નં સંસ્કૃતઙ્ઘૃતમ્ । અજાદીનાઞ્ચ સર્પોષિ વિદ્યાદ્ગોક્ષીરસદ્ગુણૈઃ । કફવાતહરં મૂત્રં સર્વક્રિમિવિષાપહમ્ ॥ ૧,૧૬૯.

સંસ્કારપૂર્વકનું ઘી અપસ્માર, ઝેર, ઉન્માદ અને બેહોશી દુર કરે છે. બકરા વગેરેનું ઘી પણ ગાયના દૂધના ગુણ ધરાવે છે. પશુમૂત્ર વાયુ અને કફને દુર કરે છે અને બધા જ જીવાણુ અને ઝેરને નાશ કરે છે.

પાણ્ડુત્વોદરકુષ્ઠાર્શઃ શોથગુલ્મપ્રમેહનુત્ । વાતશ્લેષ્મહરં બલ્યં તૈલં કશ્યં તિલોદ્ભવમ્ ॥ ૧,૧૬૯.

તલનું તેલ પાંઢુ, પેટની ફૂલ, ચામડીના રોગ, બવાસીર, ફૂલાવો, ગાંઠ અને પ્રમેહને દુર કરે છે. તે વાયુ અને કફને દુર કરે છે, શરીરને મજબૂત બનાવે છે અને શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે.

સાર્ષપં કૃમિપાણ્ડુઘ્નં કફમેદોઽનિલાપહમ્ । ક્ષૌમં તૈલમચક્ષુષ્યં પિત્તહૃદ્વાતનાશનમ્ ॥ ૧,૧૬૯.

સરસવ કીડા અને પાંઢરાશ દૂર કરે છે, કફ, ચરબી અને વાયુને શમાવે છે. કાપડનું તેલ આંખ માટે લાભદાયી છે, પિત્ત, હૃદયના રોગ અને વાયુને દૂર કરે છે.

અક્ષજં કફપિત્તઘ્નં કેશ્યં ત્વક્શ્રોત્રતર્પણમ્ । ત્રિદોષઘ્નં મધુ પ્રોક્તં વાતલઞ્ચ પ્રકીર્તિતમ્ ॥ ૧,૧૬૯.

એરંડનું તેલ કફ અને પિત્તને શમાવે છે, વાળ વધારવામાં અને ચામડી તથા કાનને પોષણ આપે છે. મધ ત્રણેય દોષને શાંત કરે છે, પણ તે વાયુવર્ધક ગણાય છે.

હિક્કાશ્વાસકૃમિચ્છર્દિમેહતૃષ્ણાવિષામહમ્ । ઇક્ષવોરક્તપિત્તઘ્નો બલ્યા વૃષ્યાઃ કફપ્રદાઃ ॥ ૧,૧૬૯.

ઉસનીકાંઠી હિક્કા, શ્વાસ, કીડા, ઉલટી, મૂત્રના રોગ, તરસ અને ઝેર દૂર કરે છે. તેનું રસ રક્ત અને પિત્તના રોગ દૂર કરે છે, તાકાત આપે છે, વીર્યવર્ધક છે, પણ કફ વધારશે.

ફાણિતં પિત્તલં તવ્રિં સુરા મત્સ્યણ્ડિકા લઘુઃ । ખણ્ડં વૃષ્યં તથા સ્નિગ્ધં સ્વાદ્વસૃક્પિત્તવાતજિત્ ॥ ૧,૧૬૯.

ફાણીત પિત્ત વધારનાર અને તીખો છે. સુરાં અને માછલીનું પાણી હલકું છે. ખાંડ વીર્યવર્ધક, તલછટયુક્ત, મીઠી છે અને રક્ત, પિત્ત તથા વાયુને શમાવે છે.

વાતપિત્તહરો રૂક્ષો વાતઘ્નઃ કફકૃદ્ગુડઃ । સ પિત્તઘ્નઃ પરઃ પથ્યઃ પુરાણોઽસૃક્પ્રસાદનઃ ॥ ૧,૧૬૯.

ગોળ વાયુ અને પિત્તને શમાવે છે, સુકું છે, વાયુને શાંત કરે છે પણ કફ વધારશે. જૂનો ગોળ ખાસ પિત્તને દૂર કરે છે, પાચક છે અને રક્ત શુદ્ધ કરે છે.

રક્તિપિત્તહરા વૃષ્યા સસ્નેહા ગડશર્કરા । સર્વપિત્તકરં મદ્યમમ્લત્વાત્કફવાતજિત્ ॥ ૧,૧૬૯.

ઘી સાથેની ખાંડ રક્ત અને પિત્તના રોગ દૂર કરે છે, વીર્યવર્ધક છે. મધ્યમ ઉંમરની ખાંડ તેના ખાટાશથી બધાં પ્રકારના પિત્તને વધારશે, પણ કફ અને વાયુને શમાવે છે.

રક્તપિત્તકરાસ્તીક્ષ્ણાસ્તથા સૌવીરજાતયઃ । પાચનો દીપનઃ પથ્યો મણ્ડઃ સ્યાદ્ભૃષ્ટતણ્ડુલઃ ॥ ૧,૧૬૯.

નવો અને તીખો વિનેગર રક્ત અને પિત્તના રોગ વધારશે. વણાવેલા તાંદળની માંડ પાચનશક્તિ વધારશે, ભૂખ જગાડે છે અને પાચક છે.

વાતાનુલોમની લઘ્વી પેયા વસ્તિવિશોધની । સતક્રદાડિમવ્યોષા સગુડા મધુપિપ્પલી ॥ ૧,૧૬૯.

પાતળી માંડ હલકી છે, વાયુને નીચે લાવે છે અને મૂત્રાશયને શુદ્ધ કરે છે. જ્યારે તેમાં સતકરા, દાડમ, પીપ્પલ, ગોળ, મધ અને પિપ્પળી ઉમેરવામાં આવે ત્યારે તે વધુ લાભદાયી બને છે.

ઇન્તીયં સુકૃતા પેયા કાસશ્વા સપ્રવાહિકાઃ । પાયસઃ કફકૃદ્બલ્યઃ કૃશરા વાતનાશિની ॥ ૧,૧૬૯.

સારી રીતે બનાવેલી પાતળી માંડ ખાંસી, શ્વાસ અને પ્રવાહિકા માટે યોગ્ય છે. દૂધમાં રાંધેલો ભાત કફ અને તાકાત વધારશે, જ્યારે કૃશર વાયુને નાશ કરે છે.

સુધૌતઃ પ્રસ્ત્રુતઃ સ્નિગ્ધઃ સુખોષ્ણો લઘુરોચનઃ । કન્દમૂલફલેહૈઃ સાધિતો બૃંહણોગુરુઃ ॥ ૧,૧૬૯.

સારી રીતે ધોઈને, ગાળી અને તલછટયુક્ત ભાત, ગરમ અને હલકું પીરસવામાં આવે અને તેમાં કંદ, ફળ તથા મૂળીઓ ઉમેરવામાં આવે તો તે પોષક પણ ભારે બને છે.