ગરુડપુરાણમ્

કલિઙ્ગાલાબુની પિત્તનાશિની વાતકારિણી । ત્રપુષોર્વારુકે વાતશ્લેષ્મલે પિત્તવારણે ॥ ૧,૧૬૯.

કલીંગ અને આલબૂની પિત્તનો નાશ કરે છે અને વાયુ વધારશે છે. ત્રપુષ અને ઉર્વારુક વાયુ અને કફને શમાવે છે અને પિત્તને રોકે છે.

વૃક્ષામ્લં કફવાતઘ્નં જમ્બીરં કફવાતનુત્ । વાતઘ્નં દાડિમં ગ્રાહિ નાગરઙ્ગફલં ગુરુ ॥ ૧,૧૬૯.

વૃક્ષામળ કફ અને વાયુને દૂર કરે છે. જાંબીર પણ કફ અને વાયુ ઘટાડે છે. દાડમ વાયુને શમાવે છે અને બંધક છે, જ્યારે નાગરંગનું ફળ ભારે છે.

કેશરં માતુલુઙ્ગં ચ દીપનં કફવાતનુત્ । વાતપિત્તહરો માષસ્ત્વક્સ્નિગ્ધોષ્ણાનિલાપહઃ ॥ ૧,૧૬૯.

કેસર અને માતુલુંગ પાચનશક્તિ વધારશે છે અને કફ-વાયુ ઘટાડે છે. માશ વાયુ અને પિત્ત દૂર કરે છે, તે તેલિયું, ગરમ અને વાયુ શમાવનાર છે.

સરમામલકં વૃષ્યં મધુરં હૃદ્યમમ્લકૃત્ । ભુક્તપ્રરોચકા પુણ્યા હરીતક્યમૃતોપમા ॥ ૧,૧૬૯.

સરમામળક વીર્યવર્ધક, મીઠું, હિતાવહ અને અમળું બનાવનાર છે. હરિતકી પુણ્યવંતી અને અમૃત જેવી ગણાય છે, ભોજન પછી ભૂખ વધારશે છે.

સ્ત્રંસની કફવાતઘ્ની હ્યક્ષસ્તદ્વત્ત્રિદોષજિત્ । વાતશ્લેષ્મહરં ત્વમ્લં સ્ત્રંસનં તિન્તિડીફલમ્ ॥ ૧,૧૬૯.

સ્ત્રંસની કફ અને વાયુને શમાવે છે. અક્ષ પણ એ જ રીતે ત્રણેય દોષો પર વિજય મેળવે છે. તિંતીડીનું ફળ અમળું છે, વાયુ અને કફ દૂર કરે છે અને વિસર્જક છે.

દોષલં લકુચં સ્વાદુ બકુલં કફવાતજિત્ । ગુલ્મવાતકફશ્વાસકાસઘ્નં બીજપૂરકમ્ ॥ ૧,૧૬૯.

લકુચ દોષકારક અને મીઠું છે. બકુલ કફ અને વાયુને શમાવે છે. બીજપૂરક ગાંઠ, વાયુ, કફ, શ્વાસ અને ખાંસી દૂર કરે છે.

કપિત્થં ગ્રાહિ દોષઘ્નં પક્વં ગુરુ વિષાપહમ્ । કફપિત્તકરં બાલમાપૂર્ણં પિત્તવર્ધનમ્ ॥ ૧,૧૬૯.

કપિઠ બંધક અને દોષહર છે. પકેલું ભારે અને વિષનાશક છે. કાચું કફ અને પિત્ત વધારશે છે અને પૂરતું પકેલું પિત્ત વધારે છે.

પક્વામ્રં વાતકૃન્માંસશુક્રવર્ણબલપ્રદમ્ । વાતઘ્નં કફપિત્તઘ્નં ગ્રાહિ વિષ્ટમ્ભિ જામ્બવમ્ ॥ ૧,૧૬૯.

પકેલું આમ્ર વાયુ, માંસ, વીર્ય, રંગ અને તાકાત વધારશે છે. જાંબુ વાયુ, કફ અને પિત્તને શમાવે છે, બંધક અને કબજિયાત લાવે છે.

તિન્દુકં કફવાતઘ્નં બદરં વાતપિત્તહૃત્ । વિષ્ટમ્ભિ વાતલં બિલ્વં પ્રિયાલં પવનાપહમ્ ॥ ૧,૧૬૯.

તિંદુક કફ અને વાયુ દૂર કરે છે. બદર વાયુ અને પિત્તને શમાવે છે. બિલ્વ બંધક અને વાયુવર્ધક છે. પ્રિયાળ વાયુ શમાવે છે.

રાજાદનફલં મોચં પનસં નારિકેલજમ્ । શુક્રમાંસકરાણ્યાહુઃ સ્વાદુસ્નિગ્ધગુરૂણિ ચ ॥ ૧,૧૬૯.

રાજાદનનું ફળ, મોચા, પનસ અને નાળિયેર વીર્ય અને માંસ વધારશે છે, મીઠા, તેલિયા અને ભારે છે.

દ્રાક્ષામધૂકખર્જૂરં કુઙ્કુમં વાતરક્તજિત્ । માગધી મધુરા પક્વા શ્વાસપિત્તહરા પરા ॥ ૧,૧૬૯.

દ્રાક્ષ, મધૂક, ખજુર અને કુંકુમ વાયુ અને રક્તના રોગો પર વિજય મેળવે છે. પકેલી માગધી મીઠી અને ઉત્તમ છે, શ્વાસ અને પિત્ત દૂર કરે છે.

આર્દ્રકં રોચકં વૃષ્યં દીપનં કફવાતહૃત્ । શુણ્ઠીમરિચપિપ્પલ્યઃ કફવાતજિતો મતાઃ ॥ ૧,૧૬૯.

તાજું આદુ ભોજનમાં રુચિ વધારનાર, શક્તિ આપનાર, જઠરાગ્નિ પ્રજ્વલિત કરનાર અને કફ તથા વાયુને શમાવનાર છે. સુકી આદુ, મરી અને પીપળી પણ કફ અને વાયુને દુર કરનારા માનવામાં આવે છે.

અવૃષ્યં મરિચં વિદ્યાદિતિ વૈદ્યકસંમતમ્ । ગુલ્મશૂલવિબન્ધઘ્નં હિઙ્ગુવાતકફાપહમ્ ॥ ૧,૧૬૯.

મરીને વૈદ્યો શક્તિવર્ધક નથી માનતા, પણ તે પેટના ગાંઠ અને દુખાવાને દુર કરે છે. હિંગ વાયુ અને કફને દુર કરે છે.

યવાનીધન્યકાજાજ્યઃ વાતશ્લેષ્મનુદઃ પરમ્ । ચક્ષુષ્યં સૈન્ધવં વૃષ્યં ત્રિદોષશમનં સ્મૃતમ્ ॥ ૧,૧૬૯.

અજમો, ધાણા અને જીરું વાયુ અને કફને દુર કરવામાં શ્રેષ્ઠ છે. સૈંધવ મીઠું આંખ માટે લાભદાયી, શક્તિવર્ધક અને ત્રણેય દોષોને શમાવનાર માનવામાં આવે છે.

સૌવર્ચલં વિબન્ધઘ્નમુષ્ણં હૃચ્છૂલનાશનમ્ । ઉષ્ણં શૂલહરં તીક્ષ્ણં વિડઙ્ગં વાતનાશનમ્ ॥ ૧,૧૬૯.

સૌવર્ચલ મીઠું કબજિયાત દુર કરે છે, ગરમ છે અને હૃદયના દુખાવાને શમાવે છે. વિદંગ પણ ગરમ, દુખાવા દુર કરનાર અને વાયુનાશક છે.

રોમકં વાતલં સ્વાદુ રોચનં ક્લેદનં ગુરુ । હૃત્પાણ્ડુગલરોગઘ્નં યવક્ષારોઽગ્નિદીપનઃ ॥ ૧,૧૬૯.

રોમક મીઠું વાયુવર્ધક, મીઠું, ભોજનમાં રુચિ વધારનાર, ભેજવાળું અને ભારે છે. યવક્ષાર હૃદયરોગ, પાંઢુ અને ગળાના રોગોને દુર કરે છે અને જઠરાગ્નિ પ્રજ્વલિત કરે છે.

દહનો દીપનસ્તીક્ષ્ણઃ સર્જિક્ષારો વિદારણઃ । દોષઘ્નં નાભસં વારિલઘુ હૃદ્યં વિષાપહમ્ ॥ ૧,૧૬૯.

સર્જિક્ષાર ગરમ, જઠરાગ્નિ વધારનાર, તીખો અને ભેદક છે. તે દોષોને દુર કરે છે, હલકું, મનગમતું અને વિષને દુર કરનાર છે.

નાદેયં વાતલં રૂક્ષં સારસં મદુર લઘુ । વાતશ્લેષ્મહરં વાર્પ્યં તાડાગં વાતલં સ્મૃતમ્ ॥ ૧,૧૬૯.

નદીનું પાણી વાયુવર્ધક, શુષ્ક, શુદ્ધ, મીઠું અને હલકું છે; તે વાયુ અને કફને દુર કરે છે. તળાવનું પાણી વાયુવર્ધક અને ટાળવાનું કહેવાયું છે.

રૌચ્યમગ્નિકરં રૂક્ષં કફઘ્નંલઘુ નૈર્ઝરમ્ । દીપનં પિત્તલં કૌપમૌદ્ભિદં પિત્તનાશનમ્ ॥ ૧,૧૬૯.

ઝરણાનું પાણી રુચિ વધારનાર, જઠરાગ્નિ પ્રજ્વલિત કરનાર, શુષ્ક, કફનાશક અને હલકું છે. કૂવામાંનું પાણી પિત્તશામક છે અને વરસાદનું પાણી પણ પિત્તને દુર કરે છે.

દિવાર્કકિરણૈર્જુષ્ટં રાત્રૌ ચૈવેન્દુરશ્મિભિઃ । સર્વદોષવિનિર્મુક્તં તત્તુલ્યં ગગનામ્બુના ॥ ૧,૧૬૯.

દિવસે સૂર્યકિરણો અને રાત્રે ચંદ્રકિરણોથી સ્પર્શાયેલું પાણી સર્વ દોષથી મુક્ત હોય છે અને તે વરસાદના પાણી જેટલું જ ઉત્તમ માનવામાં આવે છે.

ઉષ્ણં વારિ જ્વરશ્વાસમેદોઽનિલકફાપહમ્ । શૃતં શીતત્રિદોષઘ્નમુષિતં તચ્ચ દોષલમ્ ॥ ૧,૧૬૯.

ગરમ પાણી તાવ, શ્વાસ, ચરબી, વાયુ અને કફને દુર કરે છે. ઉકાળેલું પાણી ઠંડક અને ત્રણેય દોષોને દુર કરે છે, પણ ઊભું રાખેલું પાણી હાનિકારક બને છે.

ગોક્ષીરં વાતપિત્તગ્નં સ્નિગ્ધં ગુરુરસાયનમ્ । ગવ્યાદ્ગુરુતરં સ્નિગ્ધં માહિષ્વહ્નિનાશનમ્ ॥ ૧,૧૬૯.

ગાયનું દૂધ વાયુ અને પિત્તને દુર કરે છે, તે તેલિયું, ભારે અને આયુર્વેદિક છે. ભેંસનું દૂધ ગાયના દૂધ કરતાં વધારે ભારે અને વધુ તેલિયું છે અને જઠરાગ્નિને દબાવે છે.

છાગં રક્તાતિસારઘ્નં કાસશ્વાસકફાપહમ્ । ચક્ષુષ્યં જીવનં સ્ત્રીણાં રક્તપિત્તે ચનાવનમ્ ॥ ૧,૧૬૯.

બકરાનું દૂધ રક્તવાત, ઉધરસ, શ્વાસ અને કફને દુર કરે છે. તે આંખ માટે લાભદાયી, સ્ત્રીઓ માટે પોષક અને રક્તપિત્તમાં પણ ઉપયોગી છે.

પરં વાતહરં વૃષ્યં પિત્તશ્લેષ્મકરં દધિ । દોષઘ્નં મન્થજાતન્તુ મસ્તુ સ્રોતોવિશોધનમ્ ॥ ૧,૧૬૯.

દહીં વાયુને ખૂબ શમાવનાર અને શક્તિ આપનાર છે, પણ તે પિત્ત અને કફ વધારનાર છે. મઠો અને મસ્તુ દોષોને દુર કરે છે અને શરીરના નાડીઓને શુદ્ધ કરે છે.

ગ્રહણ્યર્શોઽર્દિતાર્તિઘ્નં નવનીતં નવોદ્ધૃતમ્ । વિકારાશ્ચ કિલાટાદ્યા ગુરવઃ કુષ્ઠહેતવઃ ॥ ૧,૧૬૯.

નવું મકખણ આંતરડાના રોગ, બવાસીર અને દુખાવા દુર કરે છે. જૂનું મકખણ અને એ જેવા પદાર્થો ભારે છે અને ચામડીના રોગનું કારણ બને છે.

પરં ગ્રહણીશોથાર્શઃ પાણ્ડ્વતીસારગુલ્મનુત્ । ત્રિદોષશમનં તક્રં કથિતં પૂર્વસૂરિભિઃ ॥ ૧,૧૬૯.

મઠો આંતરડાના રોગ, ફૂલાવો, બવાસીર, પાંઢુ, अतિસાર અને ગાંઠ જેવા રોગોમાં ઉત્તમ છે અને ત્રણેય દોષોને શમાવે છે, એવું પ્રાચીન ઋષિઓએ કહ્યું છે.

વૃષ્યઞ્ચ મધુરં સર્પિર્વાતપિત્તકફાપહમ્ । ગવ્યં મેધ્યઞ્ચ ચાક્ષુષ્યં સંસ્કારાચ્ચ ત્રિદોષજિત્ ॥ ૧,૧૬૯.

ઘી શક્તિવર્ધક અને મીઠું છે, વાયુ, પિત્ત અને કફને દુર કરે છે. ગાયનું ઘી બુદ્ધિ અને આંખ માટે ઉત્તમ છે અને યોગ્ય રીતે બનાવવામાં આવે તો ત્રણેય દોષને દુર કરે છે.

અપસ્મારગદોન્માદમૂર્છાઘ્નં સંસ્કૃતઙ્ઘૃતમ્ । અજાદીનાઞ્ચ સર્પોષિ વિદ્યાદ્ગોક્ષીરસદ્ગુણૈઃ । કફવાતહરં મૂત્રં સર્વક્રિમિવિષાપહમ્ ॥ ૧,૧૬૯.

સંસ્કારપૂર્વકનું ઘી અપસ્માર, ઝેર, ઉન્માદ અને બેહોશી દુર કરે છે. બકરા વગેરેનું ઘી પણ ગાયના દૂધના ગુણ ધરાવે છે. પશુમૂત્ર વાયુ અને કફને દુર કરે છે અને બધા જ જીવાણુ અને ઝેરને નાશ કરે છે.

પાણ્ડુત્વોદરકુષ્ઠાર્શઃ શોથગુલ્મપ્રમેહનુત્ । વાતશ્લેષ્મહરં બલ્યં તૈલં કશ્યં તિલોદ્ભવમ્ ॥ ૧,૧૬૯.

તલનું તેલ પાંઢુ, પેટની ફૂલ, ચામડીના રોગ, બવાસીર, ફૂલાવો, ગાંઠ અને પ્રમેહને દુર કરે છે. તે વાયુ અને કફને દુર કરે છે, શરીરને મજબૂત બનાવે છે અને શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે.