ગરુડપુરાણમ્

આગ્કી કફપિત્તઘ્નો શુક્રલા ચ તથા સ્મૃતા । અતસી પિત્તલા જ્ઞેયા સિદ્ધાર્થઃ કફવાતજિત્ ॥ ૧,૧૬૯.

આંકી કફ-પિત્ત શમક અને શુક્રવર્ધક માનવામાં આવે છે; અતસી પિત્તવર્ધક છે અને સિદ્ધાર્થ કફ-વાયુને જીતે છે.

સક્ષારમધુરસ્નિગ્ધો બલોષ્ણપિત્તકૃત્તિલઃ । બલઘ્ના રૂક્ષલાઃ શીતા વિવિધાઃ સસ્યજાતયઃ ॥ ૧,૧૬૯.

તલ ખારો, મીઠો, તેલવાળો, બળ આપતો, ગરમ અને પિત્તવર્ધક છે; વિવિધ પ્રકારના અનાજ, જે કરકસ, ઠંડા અને બળ ઘટાડે છે, તે પણ વર્ણવાયા છે.

ચિત્રકેઙ્ગુદિનાલીકાઃ પિપ્પલીમધુશિગ્રવઃ । ચવ્યાચરણનિર્ગુણ્ડીતર્કારીકાશમર્દકાઃ ॥ ૧,૧૬૯.

चित्रક, એંગુડી, નાલિકા, પિપ્પલી, મધુશિગ્રુ, ચવ્ય, ચરણ, નિર્ગુંડી, તરકારી અને કાશમર્દક પણ ઉલ્લેખાયા છે.

સબિલ્વાઃ કફપિત્તઘ્નાઃ ક્રિમિઘ્ના લઘુદીપકાઃ । વર્ષાભૂમાર્કરૌ વાતકફઘ્નૌ દોષનાશનૌ ॥ ૧,૧૬૯.

બિલ્વ અને એ જેવા ફળો કફ અને પિત્તને દૂર કરે છે, કીડા નાશ કરે છે, હલકા અને પાચનશક્તિ વધારનારા છે. વરસાદી પ્રદેશમાં અને તપતા સૂર્ય નીચે, એ વાયુ અને કફને શમાવે છે અને બધા દોષો દૂર કરે છે.

તિક્તરસઃ સ્યાદેરણ્ડઃ કાકમાચી ત્રિદોષહૃત્ । ચાઙ્ગેરી કફવાતઘ્ની સર્ષપઃ સર્વદોષદમ્ ॥ ૧,૧૬૯.

એરંડો, કાકમાચી અને કાકમાચી કડવા છે અને ત્રણેય દોષો દૂર કરે છે. ચાંગેરી કફ અને વાયુને શમાવે છે અને સરસવ બધા દોષોનો નાશ કરે છે.

તદ્વદેવ ચ કૌસ્મસુમ્ભં રાજિકા વાતપિત્તલા । નાડીચઃ કફપિત્તઘ્નઃ ચુચુર્મધુરશીતલઃ ॥ ૧,૧૬૯.

એ જ રીતે, કોષમ્બ અને રાઈ વાયુ અને પિત્તને શમાવે છે. નાડીચ કફ અને પિત્તને દૂર કરે છે અને કાકડી મીઠી અને ઠંડી છે.

દોષઘ્નં પદ્મપત્રઞ્ચ ત્રિપુટં વાતકૃત્પરમ્ । સક્ષારઃ સર્વદોષઘ્નો વાસ્તુકો રોચનઃ પરઃ ॥ ૧,૧૬૯.

પદ્મના પાન અને ત્રિપુટા દોષો દૂર કરે છે, પણ ત્રિપુટા ખાસ કરીને વાયુ વધારતી છે. વાસ્તુકમાં મીઠું હોય છે, એ બધા દોષોનો નાશ કરે છે અને ખૂબ જ પાચક છે.

તણ્ડુકીયોવિપહરઃ પાલઙ્ક્યાશ્ચ તથાપરે । મૂલકં દોષકૃચ્છામં સ્વિન્નં વાતકફાપદમ્ ॥ ૧,૧૬૯.

તંડુકી અને વિપહરા, પાલક અને બીજા મૂળવાળા શાક દોષો ઉત્પન્ન કરે છે અને શરીરને દુર્બળ બનાવે છે. રાંધ્યા પછી એ વાયુ અને કફ વધારતા બને છે.

સર્વદોષહરં હ્યદ્યં કણ્ઠ્યં તત્પક્વમિષ્યતે । કર્કોટકં સવાર્તાકં પદોલં કારવેલ્લકમ્ ॥ ૧,૧૬૯.

બધામાંથી અદ્યા દોષો દૂર કરવા અને ગળાને શાંત કરવા માટે રાંધેલી શ્રેષ્ઠ છે. કરકોટક, વાટાક, પડોળ અને કારવેલ પણ એમાં આવે છે.

કુષ્ઠમેહજ્વરશ્વાસકાસપિત્તકફાપહમ્ । સર્વદોષહરં હૃદ્યં કૂષ્માણ્ડં બસ્તિશોધનમ્ ॥ ૧,૧૬૯.

કૂસ્માંડા ત્વચાના રોગ, મૂત્રના રોગ, તાવ, શ્વાસ, ખાંસી, પિત્ત અને કફ દૂર કરે છે. એ હિતાવહ છે, બધા દોષો દૂર કરે છે અને મૂત્રાશયને શુદ્ધ કરે છે.

કલિઙ્ગાલાબુની પિત્તનાશિની વાતકારિણી । ત્રપુષોર્વારુકે વાતશ્લેષ્મલે પિત્તવારણે ॥ ૧,૧૬૯.

કલીંગ અને આલબૂની પિત્તનો નાશ કરે છે અને વાયુ વધારશે છે. ત્રપુષ અને ઉર્વારુક વાયુ અને કફને શમાવે છે અને પિત્તને રોકે છે.

વૃક્ષામ્લં કફવાતઘ્નં જમ્બીરં કફવાતનુત્ । વાતઘ્નં દાડિમં ગ્રાહિ નાગરઙ્ગફલં ગુરુ ॥ ૧,૧૬૯.

વૃક્ષામળ કફ અને વાયુને દૂર કરે છે. જાંબીર પણ કફ અને વાયુ ઘટાડે છે. દાડમ વાયુને શમાવે છે અને બંધક છે, જ્યારે નાગરંગનું ફળ ભારે છે.

કેશરં માતુલુઙ્ગં ચ દીપનં કફવાતનુત્ । વાતપિત્તહરો માષસ્ત્વક્સ્નિગ્ધોષ્ણાનિલાપહઃ ॥ ૧,૧૬૯.

કેસર અને માતુલુંગ પાચનશક્તિ વધારશે છે અને કફ-વાયુ ઘટાડે છે. માશ વાયુ અને પિત્ત દૂર કરે છે, તે તેલિયું, ગરમ અને વાયુ શમાવનાર છે.

સરમામલકં વૃષ્યં મધુરં હૃદ્યમમ્લકૃત્ । ભુક્તપ્રરોચકા પુણ્યા હરીતક્યમૃતોપમા ॥ ૧,૧૬૯.

સરમામળક વીર્યવર્ધક, મીઠું, હિતાવહ અને અમળું બનાવનાર છે. હરિતકી પુણ્યવંતી અને અમૃત જેવી ગણાય છે, ભોજન પછી ભૂખ વધારશે છે.

સ્ત્રંસની કફવાતઘ્ની હ્યક્ષસ્તદ્વત્ત્રિદોષજિત્ । વાતશ્લેષ્મહરં ત્વમ્લં સ્ત્રંસનં તિન્તિડીફલમ્ ॥ ૧,૧૬૯.

સ્ત્રંસની કફ અને વાયુને શમાવે છે. અક્ષ પણ એ જ રીતે ત્રણેય દોષો પર વિજય મેળવે છે. તિંતીડીનું ફળ અમળું છે, વાયુ અને કફ દૂર કરે છે અને વિસર્જક છે.

દોષલં લકુચં સ્વાદુ બકુલં કફવાતજિત્ । ગુલ્મવાતકફશ્વાસકાસઘ્નં બીજપૂરકમ્ ॥ ૧,૧૬૯.

લકુચ દોષકારક અને મીઠું છે. બકુલ કફ અને વાયુને શમાવે છે. બીજપૂરક ગાંઠ, વાયુ, કફ, શ્વાસ અને ખાંસી દૂર કરે છે.

કપિત્થં ગ્રાહિ દોષઘ્નં પક્વં ગુરુ વિષાપહમ્ । કફપિત્તકરં બાલમાપૂર્ણં પિત્તવર્ધનમ્ ॥ ૧,૧૬૯.

કપિઠ બંધક અને દોષહર છે. પકેલું ભારે અને વિષનાશક છે. કાચું કફ અને પિત્ત વધારશે છે અને પૂરતું પકેલું પિત્ત વધારે છે.

પક્વામ્રં વાતકૃન્માંસશુક્રવર્ણબલપ્રદમ્ । વાતઘ્નં કફપિત્તઘ્નં ગ્રાહિ વિષ્ટમ્ભિ જામ્બવમ્ ॥ ૧,૧૬૯.

પકેલું આમ્ર વાયુ, માંસ, વીર્ય, રંગ અને તાકાત વધારશે છે. જાંબુ વાયુ, કફ અને પિત્તને શમાવે છે, બંધક અને કબજિયાત લાવે છે.

તિન્દુકં કફવાતઘ્નં બદરં વાતપિત્તહૃત્ । વિષ્ટમ્ભિ વાતલં બિલ્વં પ્રિયાલં પવનાપહમ્ ॥ ૧,૧૬૯.

તિંદુક કફ અને વાયુ દૂર કરે છે. બદર વાયુ અને પિત્તને શમાવે છે. બિલ્વ બંધક અને વાયુવર્ધક છે. પ્રિયાળ વાયુ શમાવે છે.

રાજાદનફલં મોચં પનસં નારિકેલજમ્ । શુક્રમાંસકરાણ્યાહુઃ સ્વાદુસ્નિગ્ધગુરૂણિ ચ ॥ ૧,૧૬૯.

રાજાદનનું ફળ, મોચા, પનસ અને નાળિયેર વીર્ય અને માંસ વધારશે છે, મીઠા, તેલિયા અને ભારે છે.

દ્રાક્ષામધૂકખર્જૂરં કુઙ્કુમં વાતરક્તજિત્ । માગધી મધુરા પક્વા શ્વાસપિત્તહરા પરા ॥ ૧,૧૬૯.

દ્રાક્ષ, મધૂક, ખજુર અને કુંકુમ વાયુ અને રક્તના રોગો પર વિજય મેળવે છે. પકેલી માગધી મીઠી અને ઉત્તમ છે, શ્વાસ અને પિત્ત દૂર કરે છે.

આર્દ્રકં રોચકં વૃષ્યં દીપનં કફવાતહૃત્ । શુણ્ઠીમરિચપિપ્પલ્યઃ કફવાતજિતો મતાઃ ॥ ૧,૧૬૯.

તાજું આદુ ભોજનમાં રુચિ વધારનાર, શક્તિ આપનાર, જઠરાગ્નિ પ્રજ્વલિત કરનાર અને કફ તથા વાયુને શમાવનાર છે. સુકી આદુ, મરી અને પીપળી પણ કફ અને વાયુને દુર કરનારા માનવામાં આવે છે.

અવૃષ્યં મરિચં વિદ્યાદિતિ વૈદ્યકસંમતમ્ । ગુલ્મશૂલવિબન્ધઘ્નં હિઙ્ગુવાતકફાપહમ્ ॥ ૧,૧૬૯.

મરીને વૈદ્યો શક્તિવર્ધક નથી માનતા, પણ તે પેટના ગાંઠ અને દુખાવાને દુર કરે છે. હિંગ વાયુ અને કફને દુર કરે છે.

યવાનીધન્યકાજાજ્યઃ વાતશ્લેષ્મનુદઃ પરમ્ । ચક્ષુષ્યં સૈન્ધવં વૃષ્યં ત્રિદોષશમનં સ્મૃતમ્ ॥ ૧,૧૬૯.

અજમો, ધાણા અને જીરું વાયુ અને કફને દુર કરવામાં શ્રેષ્ઠ છે. સૈંધવ મીઠું આંખ માટે લાભદાયી, શક્તિવર્ધક અને ત્રણેય દોષોને શમાવનાર માનવામાં આવે છે.

સૌવર્ચલં વિબન્ધઘ્નમુષ્ણં હૃચ્છૂલનાશનમ્ । ઉષ્ણં શૂલહરં તીક્ષ્ણં વિડઙ્ગં વાતનાશનમ્ ॥ ૧,૧૬૯.

સૌવર્ચલ મીઠું કબજિયાત દુર કરે છે, ગરમ છે અને હૃદયના દુખાવાને શમાવે છે. વિદંગ પણ ગરમ, દુખાવા દુર કરનાર અને વાયુનાશક છે.

રોમકં વાતલં સ્વાદુ રોચનં ક્લેદનં ગુરુ । હૃત્પાણ્ડુગલરોગઘ્નં યવક્ષારોઽગ્નિદીપનઃ ॥ ૧,૧૬૯.

રોમક મીઠું વાયુવર્ધક, મીઠું, ભોજનમાં રુચિ વધારનાર, ભેજવાળું અને ભારે છે. યવક્ષાર હૃદયરોગ, પાંઢુ અને ગળાના રોગોને દુર કરે છે અને જઠરાગ્નિ પ્રજ્વલિત કરે છે.

દહનો દીપનસ્તીક્ષ્ણઃ સર્જિક્ષારો વિદારણઃ । દોષઘ્નં નાભસં વારિલઘુ હૃદ્યં વિષાપહમ્ ॥ ૧,૧૬૯.

સર્જિક્ષાર ગરમ, જઠરાગ્નિ વધારનાર, તીખો અને ભેદક છે. તે દોષોને દુર કરે છે, હલકું, મનગમતું અને વિષને દુર કરનાર છે.

નાદેયં વાતલં રૂક્ષં સારસં મદુર લઘુ । વાતશ્લેષ્મહરં વાર્પ્યં તાડાગં વાતલં સ્મૃતમ્ ॥ ૧,૧૬૯.

નદીનું પાણી વાયુવર્ધક, શુષ્ક, શુદ્ધ, મીઠું અને હલકું છે; તે વાયુ અને કફને દુર કરે છે. તળાવનું પાણી વાયુવર્ધક અને ટાળવાનું કહેવાયું છે.

રૌચ્યમગ્નિકરં રૂક્ષં કફઘ્નંલઘુ નૈર્ઝરમ્ । દીપનં પિત્તલં કૌપમૌદ્ભિદં પિત્તનાશનમ્ ॥ ૧,૧૬૯.

ઝરણાનું પાણી રુચિ વધારનાર, જઠરાગ્નિ પ્રજ્વલિત કરનાર, શુષ્ક, કફનાશક અને હલકું છે. કૂવામાંનું પાણી પિત્તશામક છે અને વરસાદનું પાણી પણ પિત્તને દુર કરે છે.