ગરુડપુરાણમ્

ગુલ્ફજાનુલલાટં ચ હનુર્ગણ્ડસ્તથૈવ ચ । ભ્રષ્ટં સ્થાનચ્યુતં યસ્ય સ જહાત્યચિરાદસૂન્ ॥ ૧,૧૬૮.

જે વ્યક્તિના પગનું ગોઢું, ઘૂંટણ, કપાળ, જડબું કે ગાલ ખસેડાઈ જાય અથવા ખસે છે, તે ટૂંક સમયમાં જીવ ગુમાવે છે.

વામાક્ષિમજ્જનં જિહ્વા શ્યામા નાસા વિકારિણી । કૃષ્ણૌ સ્થાનચ્યુતૌ ચોષ્ઠૌ કૃષ્ણાસ્યં યસ્યતં ત્યજેત્ ॥ ૧,૧૬૮.

જેના ડાબા આંખમાં પડછાયાં પડે, જીભ કાળી પડે, નાક બગડે, હોઠ કાળા અને ખસેડાયેલા હોય અને મોઢું પણ કાળું હોય, તો એવી વ્યક્તિ માટે આશા છોડવી જોઈએ.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૧૬૯ ધન્વન્તરિરુવાચ । હિતાહિતવિકેકાય અનુપાનવિધિં બ્રુવે । રક્તશાલિ ત્રિદોષઘ્નં તૃષ્ણામેદોનિવારકમ્ ॥ ૧,૧૬૯.

ધન્વંતરીએ કહ્યું: હવે હું લાભ અને હાનિ સમજાવું છું અને અનુપાનના નિયમ પણ કહું છું; લાલ ચોખા ત્રિદોષ દૂર કરે છે, તરસ બુઝાવે છે અને ચરબી વધતી અટકાવે છે.

મહાશાલિ પરં વૃષ્યં કલમઃ શ્લેષ્મપિત્તહા । શીત્તો ગુરુસ્ત્રિદોષઘ્નઃ પ્રાયશો ગૌરષષ્ટિકઃ ॥ ૧,૧૬૯.

મહાશાલી ખૂબ જ બળવત્તર છે; કલમ ચોખા કફ અને પિત્તને શાંત કરે છે; તે ઠંડા, ભારે અને મોટાભાગે સફેદ ષષ્ટિક ચોખા પણ ત્રિદોષ શમક છે.

શ્યામાકઃ શોષણો રૂક્ષો વાતલઃ શ્લેષ્મપિત્તહા । તદ્વત્પ્રિયઙ્ગુનીવારકોરદૂષાઃ પ્રકીર્તિતાઃ ॥ ૧,૧૬૯.

શ્યામાક સૂકવતો, કરકસ, વાયુવર્ધક અને કફ-પિત્ત શમક છે; એ જ રીતે પ્રિયંગુ, નિવાર અને કોરદૂષ પણ ગણાય છે.

બહુવારઃ સકૃચ્છીતઃ શ્લેષ્મપિત્તહરો યવઃ । વૃષ્યઃ શીતો ગુરુઃ સ્વાદુર્ગોધૂમો વાતનાશનઃ ॥ ૧,૧૬૯.

યવ વારંવાર અને એકવાર ઠંડા કરીને લેવાય તો કફ-પિત્ત દૂર કરે છે; તે બળ આપતો, ઠંડો, ભારે અને મીઠો છે; ઘઉં વાયુ નાશક છે.

કફપિત્તાસ્ત્રજિન્મુદ્ગઃ કષાયો મધુરોલઘુઃ । માષો બહુબલો વૃષ્યઃ પિત્તશ્લેષ્મહરો ગુરુઃ ॥ ૧,૧૬૯.

મુગ કસેલો, મીઠો, હળવો અને કફ-પિત્ત દૂર કરનાર છે; માશ ખૂબ બળવત્તર, બળ આપતો, ભારે અને પિત્ત-કફ શમક છે.

અવૃષ્યઃ શ્લેષ્મપિત્તઘ્નો રાજમાષોઽનિલાર્તિનુત્ । કુલત્થઃ શ્વાસહિક્કાહૃત્કફગુલ્માનિલાપહઃ ॥ ૧,૧૬૯.

રાજમાશ બળ આપતો નથી, પણ કફ-પિત્તને શાંત કરે છે અને વાયુના રોગ દૂર કરે છે; કુલથ શ્વાસ, હિક્કા, હૃદયરોગ, કફ, ગાંઠ અને વાયુ દૂર કરે છે.

રક્તપિત્તજ્વરોન્માથો શીતો ગ્રાહી મકુષ્ઠકઃ । પુંસ્ત્વાસૃક્કફપિત્તઘ્નશ્ચણકો વાતલઃ સ્મૃતઃ ॥ ૧,૧૬૯.

મકુષ્ઠક ઠંડક આપતો, બંધક અને રક્તપિત્ત, તાવ અને ઉન્માદ દૂર કરનાર છે; ચણો વાયુવર્ધક છે અને શુક્ર, રક્ત, કફ અને પિત્તના રોગ દૂર કરે છે.

મસૂરો મધુરઃ શીવ સંગ્રહી કફપિત્તહા । તદ્વત્સર્વગુણાઢ્યશ્ચ કલાયશ્ચાતિવાતલઃ ॥ ૧,૧૬૯.

મસૂર મીઠો, ઠંડો, બંધક અને કફ-પિત્ત શમક છે; એ જ રીતે કલાયા સર્વ ગુણોથી ભરપૂર અને બહુજ વાયુવર્ધક છે.

આગ્કી કફપિત્તઘ્નો શુક્રલા ચ તથા સ્મૃતા । અતસી પિત્તલા જ્ઞેયા સિદ્ધાર્થઃ કફવાતજિત્ ॥ ૧,૧૬૯.

આંકી કફ-પિત્ત શમક અને શુક્રવર્ધક માનવામાં આવે છે; અતસી પિત્તવર્ધક છે અને સિદ્ધાર્થ કફ-વાયુને જીતે છે.

સક્ષારમધુરસ્નિગ્ધો બલોષ્ણપિત્તકૃત્તિલઃ । બલઘ્ના રૂક્ષલાઃ શીતા વિવિધાઃ સસ્યજાતયઃ ॥ ૧,૧૬૯.

તલ ખારો, મીઠો, તેલવાળો, બળ આપતો, ગરમ અને પિત્તવર્ધક છે; વિવિધ પ્રકારના અનાજ, જે કરકસ, ઠંડા અને બળ ઘટાડે છે, તે પણ વર્ણવાયા છે.

ચિત્રકેઙ્ગુદિનાલીકાઃ પિપ્પલીમધુશિગ્રવઃ । ચવ્યાચરણનિર્ગુણ્ડીતર્કારીકાશમર્દકાઃ ॥ ૧,૧૬૯.

चित्रક, એંગુડી, નાલિકા, પિપ્પલી, મધુશિગ્રુ, ચવ્ય, ચરણ, નિર્ગુંડી, તરકારી અને કાશમર્દક પણ ઉલ્લેખાયા છે.

સબિલ્વાઃ કફપિત્તઘ્નાઃ ક્રિમિઘ્ના લઘુદીપકાઃ । વર્ષાભૂમાર્કરૌ વાતકફઘ્નૌ દોષનાશનૌ ॥ ૧,૧૬૯.

બિલ્વ અને એ જેવા ફળો કફ અને પિત્તને દૂર કરે છે, કીડા નાશ કરે છે, હલકા અને પાચનશક્તિ વધારનારા છે. વરસાદી પ્રદેશમાં અને તપતા સૂર્ય નીચે, એ વાયુ અને કફને શમાવે છે અને બધા દોષો દૂર કરે છે.

તિક્તરસઃ સ્યાદેરણ્ડઃ કાકમાચી ત્રિદોષહૃત્ । ચાઙ્ગેરી કફવાતઘ્ની સર્ષપઃ સર્વદોષદમ્ ॥ ૧,૧૬૯.

એરંડો, કાકમાચી અને કાકમાચી કડવા છે અને ત્રણેય દોષો દૂર કરે છે. ચાંગેરી કફ અને વાયુને શમાવે છે અને સરસવ બધા દોષોનો નાશ કરે છે.

તદ્વદેવ ચ કૌસ્મસુમ્ભં રાજિકા વાતપિત્તલા । નાડીચઃ કફપિત્તઘ્નઃ ચુચુર્મધુરશીતલઃ ॥ ૧,૧૬૯.

એ જ રીતે, કોષમ્બ અને રાઈ વાયુ અને પિત્તને શમાવે છે. નાડીચ કફ અને પિત્તને દૂર કરે છે અને કાકડી મીઠી અને ઠંડી છે.

દોષઘ્નં પદ્મપત્રઞ્ચ ત્રિપુટં વાતકૃત્પરમ્ । સક્ષારઃ સર્વદોષઘ્નો વાસ્તુકો રોચનઃ પરઃ ॥ ૧,૧૬૯.

પદ્મના પાન અને ત્રિપુટા દોષો દૂર કરે છે, પણ ત્રિપુટા ખાસ કરીને વાયુ વધારતી છે. વાસ્તુકમાં મીઠું હોય છે, એ બધા દોષોનો નાશ કરે છે અને ખૂબ જ પાચક છે.

તણ્ડુકીયોવિપહરઃ પાલઙ્ક્યાશ્ચ તથાપરે । મૂલકં દોષકૃચ્છામં સ્વિન્નં વાતકફાપદમ્ ॥ ૧,૧૬૯.

તંડુકી અને વિપહરા, પાલક અને બીજા મૂળવાળા શાક દોષો ઉત્પન્ન કરે છે અને શરીરને દુર્બળ બનાવે છે. રાંધ્યા પછી એ વાયુ અને કફ વધારતા બને છે.

સર્વદોષહરં હ્યદ્યં કણ્ઠ્યં તત્પક્વમિષ્યતે । કર્કોટકં સવાર્તાકં પદોલં કારવેલ્લકમ્ ॥ ૧,૧૬૯.

બધામાંથી અદ્યા દોષો દૂર કરવા અને ગળાને શાંત કરવા માટે રાંધેલી શ્રેષ્ઠ છે. કરકોટક, વાટાક, પડોળ અને કારવેલ પણ એમાં આવે છે.

કુષ્ઠમેહજ્વરશ્વાસકાસપિત્તકફાપહમ્ । સર્વદોષહરં હૃદ્યં કૂષ્માણ્ડં બસ્તિશોધનમ્ ॥ ૧,૧૬૯.

કૂસ્માંડા ત્વચાના રોગ, મૂત્રના રોગ, તાવ, શ્વાસ, ખાંસી, પિત્ત અને કફ દૂર કરે છે. એ હિતાવહ છે, બધા દોષો દૂર કરે છે અને મૂત્રાશયને શુદ્ધ કરે છે.

કલિઙ્ગાલાબુની પિત્તનાશિની વાતકારિણી । ત્રપુષોર્વારુકે વાતશ્લેષ્મલે પિત્તવારણે ॥ ૧,૧૬૯.

કલીંગ અને આલબૂની પિત્તનો નાશ કરે છે અને વાયુ વધારશે છે. ત્રપુષ અને ઉર્વારુક વાયુ અને કફને શમાવે છે અને પિત્તને રોકે છે.

વૃક્ષામ્લં કફવાતઘ્નં જમ્બીરં કફવાતનુત્ । વાતઘ્નં દાડિમં ગ્રાહિ નાગરઙ્ગફલં ગુરુ ॥ ૧,૧૬૯.

વૃક્ષામળ કફ અને વાયુને દૂર કરે છે. જાંબીર પણ કફ અને વાયુ ઘટાડે છે. દાડમ વાયુને શમાવે છે અને બંધક છે, જ્યારે નાગરંગનું ફળ ભારે છે.

કેશરં માતુલુઙ્ગં ચ દીપનં કફવાતનુત્ । વાતપિત્તહરો માષસ્ત્વક્સ્નિગ્ધોષ્ણાનિલાપહઃ ॥ ૧,૧૬૯.

કેસર અને માતુલુંગ પાચનશક્તિ વધારશે છે અને કફ-વાયુ ઘટાડે છે. માશ વાયુ અને પિત્ત દૂર કરે છે, તે તેલિયું, ગરમ અને વાયુ શમાવનાર છે.

સરમામલકં વૃષ્યં મધુરં હૃદ્યમમ્લકૃત્ । ભુક્તપ્રરોચકા પુણ્યા હરીતક્યમૃતોપમા ॥ ૧,૧૬૯.

સરમામળક વીર્યવર્ધક, મીઠું, હિતાવહ અને અમળું બનાવનાર છે. હરિતકી પુણ્યવંતી અને અમૃત જેવી ગણાય છે, ભોજન પછી ભૂખ વધારશે છે.

સ્ત્રંસની કફવાતઘ્ની હ્યક્ષસ્તદ્વત્ત્રિદોષજિત્ । વાતશ્લેષ્મહરં ત્વમ્લં સ્ત્રંસનં તિન્તિડીફલમ્ ॥ ૧,૧૬૯.

સ્ત્રંસની કફ અને વાયુને શમાવે છે. અક્ષ પણ એ જ રીતે ત્રણેય દોષો પર વિજય મેળવે છે. તિંતીડીનું ફળ અમળું છે, વાયુ અને કફ દૂર કરે છે અને વિસર્જક છે.

દોષલં લકુચં સ્વાદુ બકુલં કફવાતજિત્ । ગુલ્મવાતકફશ્વાસકાસઘ્નં બીજપૂરકમ્ ॥ ૧,૧૬૯.

લકુચ દોષકારક અને મીઠું છે. બકુલ કફ અને વાયુને શમાવે છે. બીજપૂરક ગાંઠ, વાયુ, કફ, શ્વાસ અને ખાંસી દૂર કરે છે.

કપિત્થં ગ્રાહિ દોષઘ્નં પક્વં ગુરુ વિષાપહમ્ । કફપિત્તકરં બાલમાપૂર્ણં પિત્તવર્ધનમ્ ॥ ૧,૧૬૯.

કપિઠ બંધક અને દોષહર છે. પકેલું ભારે અને વિષનાશક છે. કાચું કફ અને પિત્ત વધારશે છે અને પૂરતું પકેલું પિત્ત વધારે છે.

પક્વામ્રં વાતકૃન્માંસશુક્રવર્ણબલપ્રદમ્ । વાતઘ્નં કફપિત્તઘ્નં ગ્રાહિ વિષ્ટમ્ભિ જામ્બવમ્ ॥ ૧,૧૬૯.

પકેલું આમ્ર વાયુ, માંસ, વીર્ય, રંગ અને તાકાત વધારશે છે. જાંબુ વાયુ, કફ અને પિત્તને શમાવે છે, બંધક અને કબજિયાત લાવે છે.

તિન્દુકં કફવાતઘ્નં બદરં વાતપિત્તહૃત્ । વિષ્ટમ્ભિ વાતલં બિલ્વં પ્રિયાલં પવનાપહમ્ ॥ ૧,૧૬૯.

તિંદુક કફ અને વાયુ દૂર કરે છે. બદર વાયુ અને પિત્તને શમાવે છે. બિલ્વ બંધક અને વાયુવર્ધક છે. પ્રિયાળ વાયુ શમાવે છે.