ગરુડપુરાણમ્

અકાલપલિતો ગૌરઃ પ્રસ્વેદી કોપનો બુધઃ । સ્વપ્નેઽપિ દીપ્તિમત્પ્રેક્ષી પિત્તપ્રકૃતિરુચ્યતે ॥ ૧,૧૬૮.

જે વ્યક્તિ સમય પહેલાં સફેદ વાળવાળી, ગોરવર્ણની, સહેલાઈથી પસીનો આવતી, ઝડપથી ગુસ્સે થતી, બુદ્ધિશાળી અને સપનામાં તેજસ્વી વસ્તુઓ જોતી હોય, એ પિત્તપ્રકૃતિની કહેવાય છે.

સ્થિરચિત્તઃ સ્વરઃ સૂક્ષ્મઃ પ્રસન્નઃ સ્નિગ્ધમૂર્ધજઃ । સ્વપ્ને જલશિલાલોકી શ્લેષ્મ પ્રકૃતિકો નરઃ ॥ ૧,૧૬૮.

સ્થિર મનવાળો, નરમ અવાજવાળો, પ્રસન્ન, મૃદુ વાળવાળો અને સપનામાં પાણી કે પથ્થર જોવા વાળો માણસ કફપ્રકૃતિનો કહેવાય છે.

સંમિશ્રલક્ષણૈર્જ્ઞેયો દ્વિત્રિદોષાન્વયો નરઃ । દોષસ્યેતરસદ્ભાવેઽપ્યધિકા પ્રકૃતિઃ સ્મૃતાઃ ॥ ૧,૧૬૮.

જેમાં બે કે ત્રણ દોષના લક્ષણો મળે, તેને મિશ્રપ્રકૃતિવાળો માનવો. પણ જો બીજા દોષ હોવા છતાં કોઈ એક દોષ વધુ હોય, તો એ મુખ્ય પ્રકૃતિ કહેવાય છે.

મન્દસ્તીક્ષ્ણોઽથ વિષમઃ સમશ્ચૈતિ ચતુર્વિધાઃ । કફપિત્તાનિલાધિક્યાત્તત્સામ્યાજ્જાઠરોઽનલઃ ॥ ૧,૧૬૮.

જઠરાગ્નિ ચાર પ્રકારની હોય છે: ધીમી, તીવ્ર, અસ્થિર અને સંતુલિત. કફ, પિત્ત, વાયુની પ્રાધાન્યતા કે તેમની સમતાથી એ પ્રકાર થાય છે.

સમસ્ય પાલનં કાર્યં વિષમે વાતનિગ્રહઃ । તીક્ષ્ણે પિત્તપ્રતીકારો મન્દે શ્લેષ્મવિશોધનમ્ ॥ ૧,૧૬૮.

સંતુલિત પ્રકારમાં જઠરાગ્નિ જાળવવી, અસ્થિરમાં વાયુ દમાવવો, તીવ્રમાં પિત્તનું શમન કરવું અને ધીમીમાં કફનું શુદ્ધિકરણ કરવું જોઈએ.

પ્રભવઃ સર્વરોગાણામજીર્ણં ચાગ્નિનાશનમ્ । આમામ્લરસવિષ્ટમ્ભ લક્ષણન્તચ્ચતુર્વિધમ્ ॥ ૧,૧૬૮.

બધા રોગોનું મૂળ અજીર્ણ છે, જે જઠરાગ્નિને નષ્ટ કરે છે. એના લક્ષણો છે: ભાર, ખાટાશ અને અવરોધ; અને એ ચાર પ્રકારના હોય છે.

આમાદ્વિષૂચિકા ચૈવ હૃદાલસ્યાદયસ્તથા । વચાલવણતોયેન છર્દનં તત્ર કારયેત્ ॥ ૧,૧૬૮.

અજીર્ણથી વિષૂચિકા અને હૃદયની થાક જેવી બીમારીઓ થાય છે. આવી સ્થિતિમાં વચ, મીઠું અને પાણીથી ઉલટી કરાવવી જોઈએ.

શુક્રાભાવો ભ્રમો મૂર્છા તર્ષોઽમ્લાત્સંપ્રવર્તતે । અપક્વં તત્ર શીતામ્બુપાનં વાતનિષેવણમ્ ॥ ૧,૧૬૮.

ખાટાશથી શુક્રની કમી, ચક્કર, બેહોશી અને તરસ થાય છે. ત્યારે ઠંડું પાણી પીવું અને વાયુના ઉપાય કરવું જોઈએ.

ગાત્રભઙ્ગં શિરોજાડ્યં ભક્તદોષાદયો ગદાન્ । તસ્મિન્સ્વાપો દિવા કાર્યોલઙ્ઘનં ચ વિવર્જનમ્ ॥ ૧,૧૬૮.

અંગભંગ, માથું ભારે થવું અને ખોટા ખોરાકથી થતા રોગોમાં દિવસમાં ઊંઘ ટાળવી અને ઉપવાસ કરવો જોઈએ.

શૂલગુલ્મૌ ચ વિણ્મૂત્રસ્થાનવિષ્ટમ્ભસૂચકૌ । વિધેયં સ્વેદનં તત્ર પાનીયં લવણોદકમ્ ॥ ૧,૧૬૮.

પેટમાં દુખાવો કે ગાંઠ, જેમા મૂત્ર-મલ અટકી જાય, તેમાં સ્નાન કરાવવું અને મીઠું પાણી પીવડાવવું જોઈએ.

આમમમ્લં ચ વિષ્ટબ્ધં કફપિત્તાનિલૈઃ ક્રમાત્ । આલિપ્ય જઠરં પ્રાજ્ઞો હિઙ્ગુત્ર્યૂષણસૈન્ધવૈઃ ॥ ૧,૧૬૮.

કફ, પિત્ત કે વાયુથી થતો ભાર, ખાટાશ અને અવરોધમાં, બુદ્ધિમાન વ્યક્તિએ હિંગ, કાળા મીઠા અને પીપળીથી પેટ પર મલિશ કરવું જોઈએ.

દિવાસ્વપ્નં પ્રકુર્વીત સર્વાજીર્ણવિનાશનમ્ । અહિતાન્નૈ રોગરાશિરહિતાન્નં તતસ્ત્યજેત્ ॥ ૧,૧૬૮.

બધા પ્રકારના અજીર્ણ નાશ કરવા દિવસમાં ઊંઘ લેવી જોઈએ; પણ અયોગ્ય ખોરાકથી અનેક રોગ થાય છે, તેથી એવું ખાવું ટાળવું જોઈએ.

ઉષ્ણામ્બુ વાનુપાનં ચ માક્ષિકૈઃ પાચનં ભવેત્ । કરીરદધિમત્સ્યૈશ્ચ પ્રાયઃ ક્ષીરં વિરુધ્યતે ॥ ૧,૧૬૮.

ઉષ્ણ પાણી અને મધ પાચન માટે ઉત્તમ છે; પણ દૂધ, મૂળા, દહીં અને માછલી સાથે સામાન્ય રીતે મળતું નથી.

બિલ્વઃ શોણા ચ ગમ્ભારી પાટલા ગણિકારિકા । દીપનં કફવાતઘ્નં પઞ્ચમૂલમિદં મહત્ ॥ ૧,૧૬૮.

બિલ્વ, શોણા, ગંભારી, પાટલા અને ગણીકારિકા—આ પાંચ મહા મૂળ જઠરાગ્નિ પ્રજ્વલિત કરે છે અને કફ-વાયુ નાશ કરે છે.

શાલપર્ણો પૃશ્રિપર્ણો બૃહતીદ્વયગોક્ષુરમ્ । વાતપિત્તહરં વૃષ્યં કનીયઃ પઞ્ચમૂલકમ્ ॥ ૧,૧૬૮.

શાલપર્ણી, પૃશ્નિપર્ણી, બે પ્રકારની બૃહતી અને ગોક્ષુર—આ પાંચ નાના મૂળ વાયુ-પિત્ત દૂર કરે છે અને બળ આપે છે.

ઉભયં દશસૂલં સ્યાત્સન્નિપાતજ્વરાપહમ્ । કાસે શ્વાસે ચ તન્દ્રાયાં પાર્શ્વશૂલે ચ શસ્યતે ॥ ૧,૧૬૮.

બન્ને પ્રકારનાં દશશૂળ જડબેસલાક રોગોથી થતો તાવ દૂર કરવા માટે લાભદાયક છે; આ ઉપાય ખાંસી, શ્વાસ લેવામાં તકલીફ, ઉંઘાળાપણું અને પાંજરામાં દુખાવા માટે પણ યોગ્ય છે.

એતૈસ્તૈલાનિ સર્પોષિ પ્રલેપાદલકાં જયેત્ । ક્વાથાચ્ચતુર્ગુણં વારિ પાદસ્થં સ્યાચ્ચતુર્ગુણમ્ ॥ ૧,૧૬૮.

આ તેલોથી શરીર પર સેંક આપવો અને લગાડવાનું મલમ લગાવવું, જેથી વાળ ઊડી જવાના રોગ પર કાબૂ આવે; કઢાવાનું પાણી ચારેક ગણું લેવું અને પગ માટે પણ એટલું જ પાણી લેવું.

સ્નેહઞ્ચ તત્સમં ક્ષીરં કલ્કશ્ચ સ્નેહપાદકઃ । સંવર્તિતૌષધૈઃ પાકો બસ્તૌ પાને ભવેત્સમઃ । ખરોઽભ્યઙ્ગે મૃદુર્નસ્યે પાકોઽપિ સંપ્રકલ્પયેત્ ॥ ૧,૧૬૮.

તેલ અને દૂધ બન્ને બરાબર પ્રમાણમાં અને તેના ચોથા ભાગ જેટલો પેસ્ટ લઈ, નિર્ધારિત ઔષધિઓ સાથે પકાવવું; બસ્તિ અને પીવા માટે તૈયાર કરેલું દ્રાવ્ય બરાબર જ રાખવું; મલિશ માટે થોડી કરકસતા, નાસામાં નાખવા માટે નરમ, અને જરૂર મુજબ તૈયાર કરવું.

સ્થૂલદેહન્દ્રિયાશ્ચિન્ત્યા પ્રકૃતિર્યા ત્વધિષ્ઠિતા । આરોગ્યમિતિ તં વિદ્યાદાયુષ્મન્તમુપાચરેત્ ॥ ૧,૧૬૮.

જેની દેહ અને ઇન્દ્રિયો મજબૂત હોય અને સ્વભાવથી જ યોગ્ય સ્થિતિમાં હોય, તેને સ્વસ્થ માનવો અને લાંબી આયુષ્ય ધરાવનાર તરીકે તેની સંભાળ રાખવી.

યો ગૃહ્ણાતીન્દ્રિયૈરર્થાન્વિપરીતાન્સ મૃત્યુભાક્ । ભિષઙ્મિત્રગુરુદ્વેષી પ્રિયારાતિશ્ચ યો ભવેત્ ॥ ૧,૧૬૮.

જે વ્યક્તિ ઇન્દ્રિયોથી વસ્તુઓને ખોટી રીતે ગ્રહણ કરે છે, તેને મૃત્યુ નિશ્ચિત છે; અને જે ડોક્ટર, મિત્ર કે ગુરુનો દુશ્મન છે, અથવા પોતાના પ્રિયજન કે શત્રુઓ સાથે અતિશય લગાવ રાખે છે, તે પણ જોખમમાં પડે છે.

ગુલ્ફજાનુલલાટં ચ હનુર્ગણ્ડસ્તથૈવ ચ । ભ્રષ્ટં સ્થાનચ્યુતં યસ્ય સ જહાત્યચિરાદસૂન્ ॥ ૧,૧૬૮.

જે વ્યક્તિના પગનું ગોઢું, ઘૂંટણ, કપાળ, જડબું કે ગાલ ખસેડાઈ જાય અથવા ખસે છે, તે ટૂંક સમયમાં જીવ ગુમાવે છે.

વામાક્ષિમજ્જનં જિહ્વા શ્યામા નાસા વિકારિણી । કૃષ્ણૌ સ્થાનચ્યુતૌ ચોષ્ઠૌ કૃષ્ણાસ્યં યસ્યતં ત્યજેત્ ॥ ૧,૧૬૮.

જેના ડાબા આંખમાં પડછાયાં પડે, જીભ કાળી પડે, નાક બગડે, હોઠ કાળા અને ખસેડાયેલા હોય અને મોઢું પણ કાળું હોય, તો એવી વ્યક્તિ માટે આશા છોડવી જોઈએ.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૧૬૯ ધન્વન્તરિરુવાચ । હિતાહિતવિકેકાય અનુપાનવિધિં બ્રુવે । રક્તશાલિ ત્રિદોષઘ્નં તૃષ્ણામેદોનિવારકમ્ ॥ ૧,૧૬૯.

ધન્વંતરીએ કહ્યું: હવે હું લાભ અને હાનિ સમજાવું છું અને અનુપાનના નિયમ પણ કહું છું; લાલ ચોખા ત્રિદોષ દૂર કરે છે, તરસ બુઝાવે છે અને ચરબી વધતી અટકાવે છે.

મહાશાલિ પરં વૃષ્યં કલમઃ શ્લેષ્મપિત્તહા । શીત્તો ગુરુસ્ત્રિદોષઘ્નઃ પ્રાયશો ગૌરષષ્ટિકઃ ॥ ૧,૧૬૯.

મહાશાલી ખૂબ જ બળવત્તર છે; કલમ ચોખા કફ અને પિત્તને શાંત કરે છે; તે ઠંડા, ભારે અને મોટાભાગે સફેદ ષષ્ટિક ચોખા પણ ત્રિદોષ શમક છે.

શ્યામાકઃ શોષણો રૂક્ષો વાતલઃ શ્લેષ્મપિત્તહા । તદ્વત્પ્રિયઙ્ગુનીવારકોરદૂષાઃ પ્રકીર્તિતાઃ ॥ ૧,૧૬૯.

શ્યામાક સૂકવતો, કરકસ, વાયુવર્ધક અને કફ-પિત્ત શમક છે; એ જ રીતે પ્રિયંગુ, નિવાર અને કોરદૂષ પણ ગણાય છે.

બહુવારઃ સકૃચ્છીતઃ શ્લેષ્મપિત્તહરો યવઃ । વૃષ્યઃ શીતો ગુરુઃ સ્વાદુર્ગોધૂમો વાતનાશનઃ ॥ ૧,૧૬૯.

યવ વારંવાર અને એકવાર ઠંડા કરીને લેવાય તો કફ-પિત્ત દૂર કરે છે; તે બળ આપતો, ઠંડો, ભારે અને મીઠો છે; ઘઉં વાયુ નાશક છે.

કફપિત્તાસ્ત્રજિન્મુદ્ગઃ કષાયો મધુરોલઘુઃ । માષો બહુબલો વૃષ્યઃ પિત્તશ્લેષ્મહરો ગુરુઃ ॥ ૧,૧૬૯.

મુગ કસેલો, મીઠો, હળવો અને કફ-પિત્ત દૂર કરનાર છે; માશ ખૂબ બળવત્તર, બળ આપતો, ભારે અને પિત્ત-કફ શમક છે.

અવૃષ્યઃ શ્લેષ્મપિત્તઘ્નો રાજમાષોઽનિલાર્તિનુત્ । કુલત્થઃ શ્વાસહિક્કાહૃત્કફગુલ્માનિલાપહઃ ॥ ૧,૧૬૯.

રાજમાશ બળ આપતો નથી, પણ કફ-પિત્તને શાંત કરે છે અને વાયુના રોગ દૂર કરે છે; કુલથ શ્વાસ, હિક્કા, હૃદયરોગ, કફ, ગાંઠ અને વાયુ દૂર કરે છે.

રક્તપિત્તજ્વરોન્માથો શીતો ગ્રાહી મકુષ્ઠકઃ । પુંસ્ત્વાસૃક્કફપિત્તઘ્નશ્ચણકો વાતલઃ સ્મૃતઃ ॥ ૧,૧૬૯.

મકુષ્ઠક ઠંડક આપતો, બંધક અને રક્તપિત્ત, તાવ અને ઉન્માદ દૂર કરનાર છે; ચણો વાયુવર્ધક છે અને શુક્ર, રક્ત, કફ અને પિત્તના રોગ દૂર કરે છે.