ગરુડપુરાણમ્

શીતોષ્ણં લવણં વીર્યમથ વા શક્તિરિષ્યતે । રસાનાં દ્વિવિધઃ પાકો કટુરેવ ચ ॥ ૧,૧૬૮.

શક્તિ ત્રણ પ્રકારની હોય છે—ઠંડી, ગરમ કે ખારી; સ્વાદનું પાચન બે પ્રકારનું હોય છે, જેમાં ખાસ કરીને તીખો સ્વાદ છે.

ભિષગ્ભેષજરોગાર્તપરિચારકસમ્પદઃ । ચિકિત્સાઙ્ગાનિચત્વારિ વિપરીતાન્યસિદ્ધયે ॥ ૧,૧૬૮.

ઉપચારના ચાર અંગ છે—વૈદ્ય, ઔષધિ, રોગી અને સેવા કરનાર; એમાંથી કોઈ પણ વિરુદ્ધ હોય તો સફળતા મળતી નથી.

દેશકાલવયોવહ્નિસામ્યપ્રકૃતિભેષજમ્ । દેહસત્ત્વબલવ્યાધીન્બુદ્ધ્વા કર્મ સમાચરેત્ ॥ ૧,૧૬૮.

દેશ, સમય, વય, અગ્નિ, સ્વભાવ અને ઔષધિ તેમજ દેહ, મન, બળ અને રોગને જાણી, પછી જ ઉપચાર કરવો જોઈએ.

સંસૃષ્ટલક્ષણોપેતો દેશઃ સાધારણઃ સ્મૃતઃ । બાલ આ ષોડશાન્મધ્યઃ સપ્તતેર્વૃદ્ધ ઉચ્યતે ॥ ૧,૧૬૮.

મિશ્ર લક્ષણો ધરાવતો પ્રદેશ સામાન્ય કહેવાય છે; શોભણ વય સોળ વર્ષ સુધી, મધ્યવય સિત્તેર સુધી અને તે પછી વૃદ્ધાવસ્થા કહેવાય છે.

કફપિત્તાનિલાઃ પ્રાયો યથાક્રમમુદીરિતાઃ । ક્ષારાગ્નિશસ્ત્રરહિતા ક્ષીણે પ્રવયસિ ક્રિયાઃ ॥ ૧,૧૬૮.

કફ, પિત્ત અને વાયુ સામાન્ય રીતે ક્રમશઃ પ્રગટ થાય છે; વૃદ્ધાવસ્થામાં ક્ષાર, અગ્નિ કે શસ્ત્ર વગરની સારવાર કરવી.

કૃશસ્ય વૃંહણં કાર્યંસ્થૂલદેહસ્ય કર્ષણમ્ । રક્ષણં મધ્યકાયસ્ય દેહભેદાસ્ત્રયો મતાઃ ॥ ૧,૧૬૮.

દુર્બળ માટે પોષણ કરવું, વધુ વજનવાળા માટે ઘટાડવું અને મધ્યમ દેહવાળા માટે રક્ષણ કરવું—આ ત્રણ પ્રકારના દેહ માટે યોગ્ય ઉપચાર છે.

સ્થૈર્યવ્યાયામસન્તોષૈર્બોદ્ધવ્યં યત્નતો બલમ્ । અવિકારી મહોત્સાહો મહાસાહસિકો નરઃ ॥ ૧,૧૬૮.

સ્થિરતા, વ્યાયામ અને સંતોષથી બળને સારી રીતે સમજવું જોઈએ; જે મનુષ્ય અવિકારી, ઉત્સાહી અને બહાદુર હોય, એ બળવાન કહેવાય.

પાનાહારાદયો યસ્ય વિરુદ્ધાઃ પ્રકૃતેરપિ । શ્વસુખાયોપકલ્પ્યન્તે તત્સામ્યમિતિ કથ્યતે ॥ ૧,૧૬૮.

જે વ્યક્તિ પોતાનાં સ્વભાવને વિરુદ્ધ પણ, માત્ર પોતાને આનંદ માટે ખોરાક-પાણી લે છે, એ સ્થિતિને સમતાનો અવસ્થાન કહેવાય છે.

ગર્ભિણ્યાઃ શ્લૈષ્મિકૈર્ભક્ષ્યૈઃ શ્લૈષ્મિકો જાયતે નરઃ । વાતલૈઃ પિત્તલૈસ્તદ્વત્સમધાતુર્હિતાશનાત્ ॥ ૧,૧૬૮.

ગર્ભવતી સ્ત્રી જો કફ વધારતા ખોરાક ખાય તો બાળક કફપ્રકૃતિનું થાય છે; એ જ રીતે, વાયુ કે પિત્ત વધારતા ખોરાકથી અથવા સંતુલિત આહારથી, બાળકની પ્રકૃતિ પણ એ પ્રમાણે જ બને છે.

કૃશો રૂક્ષોઽલ્પકેશશ્ચ ચલચિત્તો નરઃ સ્થિતઃ । બહુવાક્યરતઃ સ્વપ્નેવાતપ્રકૃતિકો નરઃ ॥ ૧,૧૬૮.

જે માણસ દુબળો, શુષ્ક, ઓછા વાળવાળો, ચંચળ મનવાળો, વધુ બોલવાનું પસંદ કરતો અને સપનામાં હંમેશાં હલનચલન જોતો હોય, એ વાયુપ્રકૃતિનો કહેવાય છે.

અકાલપલિતો ગૌરઃ પ્રસ્વેદી કોપનો બુધઃ । સ્વપ્નેઽપિ દીપ્તિમત્પ્રેક્ષી પિત્તપ્રકૃતિરુચ્યતે ॥ ૧,૧૬૮.

જે વ્યક્તિ સમય પહેલાં સફેદ વાળવાળી, ગોરવર્ણની, સહેલાઈથી પસીનો આવતી, ઝડપથી ગુસ્સે થતી, બુદ્ધિશાળી અને સપનામાં તેજસ્વી વસ્તુઓ જોતી હોય, એ પિત્તપ્રકૃતિની કહેવાય છે.

સ્થિરચિત્તઃ સ્વરઃ સૂક્ષ્મઃ પ્રસન્નઃ સ્નિગ્ધમૂર્ધજઃ । સ્વપ્ને જલશિલાલોકી શ્લેષ્મ પ્રકૃતિકો નરઃ ॥ ૧,૧૬૮.

સ્થિર મનવાળો, નરમ અવાજવાળો, પ્રસન્ન, મૃદુ વાળવાળો અને સપનામાં પાણી કે પથ્થર જોવા વાળો માણસ કફપ્રકૃતિનો કહેવાય છે.

સંમિશ્રલક્ષણૈર્જ્ઞેયો દ્વિત્રિદોષાન્વયો નરઃ । દોષસ્યેતરસદ્ભાવેઽપ્યધિકા પ્રકૃતિઃ સ્મૃતાઃ ॥ ૧,૧૬૮.

જેમાં બે કે ત્રણ દોષના લક્ષણો મળે, તેને મિશ્રપ્રકૃતિવાળો માનવો. પણ જો બીજા દોષ હોવા છતાં કોઈ એક દોષ વધુ હોય, તો એ મુખ્ય પ્રકૃતિ કહેવાય છે.

મન્દસ્તીક્ષ્ણોઽથ વિષમઃ સમશ્ચૈતિ ચતુર્વિધાઃ । કફપિત્તાનિલાધિક્યાત્તત્સામ્યાજ્જાઠરોઽનલઃ ॥ ૧,૧૬૮.

જઠરાગ્નિ ચાર પ્રકારની હોય છે: ધીમી, તીવ્ર, અસ્થિર અને સંતુલિત. કફ, પિત્ત, વાયુની પ્રાધાન્યતા કે તેમની સમતાથી એ પ્રકાર થાય છે.

સમસ્ય પાલનં કાર્યં વિષમે વાતનિગ્રહઃ । તીક્ષ્ણે પિત્તપ્રતીકારો મન્દે શ્લેષ્મવિશોધનમ્ ॥ ૧,૧૬૮.

સંતુલિત પ્રકારમાં જઠરાગ્નિ જાળવવી, અસ્થિરમાં વાયુ દમાવવો, તીવ્રમાં પિત્તનું શમન કરવું અને ધીમીમાં કફનું શુદ્ધિકરણ કરવું જોઈએ.

પ્રભવઃ સર્વરોગાણામજીર્ણં ચાગ્નિનાશનમ્ । આમામ્લરસવિષ્ટમ્ભ લક્ષણન્તચ્ચતુર્વિધમ્ ॥ ૧,૧૬૮.

બધા રોગોનું મૂળ અજીર્ણ છે, જે જઠરાગ્નિને નષ્ટ કરે છે. એના લક્ષણો છે: ભાર, ખાટાશ અને અવરોધ; અને એ ચાર પ્રકારના હોય છે.

આમાદ્વિષૂચિકા ચૈવ હૃદાલસ્યાદયસ્તથા । વચાલવણતોયેન છર્દનં તત્ર કારયેત્ ॥ ૧,૧૬૮.

અજીર્ણથી વિષૂચિકા અને હૃદયની થાક જેવી બીમારીઓ થાય છે. આવી સ્થિતિમાં વચ, મીઠું અને પાણીથી ઉલટી કરાવવી જોઈએ.

શુક્રાભાવો ભ્રમો મૂર્છા તર્ષોઽમ્લાત્સંપ્રવર્તતે । અપક્વં તત્ર શીતામ્બુપાનં વાતનિષેવણમ્ ॥ ૧,૧૬૮.

ખાટાશથી શુક્રની કમી, ચક્કર, બેહોશી અને તરસ થાય છે. ત્યારે ઠંડું પાણી પીવું અને વાયુના ઉપાય કરવું જોઈએ.

ગાત્રભઙ્ગં શિરોજાડ્યં ભક્તદોષાદયો ગદાન્ । તસ્મિન્સ્વાપો દિવા કાર્યોલઙ્ઘનં ચ વિવર્જનમ્ ॥ ૧,૧૬૮.

અંગભંગ, માથું ભારે થવું અને ખોટા ખોરાકથી થતા રોગોમાં દિવસમાં ઊંઘ ટાળવી અને ઉપવાસ કરવો જોઈએ.

શૂલગુલ્મૌ ચ વિણ્મૂત્રસ્થાનવિષ્ટમ્ભસૂચકૌ । વિધેયં સ્વેદનં તત્ર પાનીયં લવણોદકમ્ ॥ ૧,૧૬૮.

પેટમાં દુખાવો કે ગાંઠ, જેમા મૂત્ર-મલ અટકી જાય, તેમાં સ્નાન કરાવવું અને મીઠું પાણી પીવડાવવું જોઈએ.

આમમમ્લં ચ વિષ્ટબ્ધં કફપિત્તાનિલૈઃ ક્રમાત્ । આલિપ્ય જઠરં પ્રાજ્ઞો હિઙ્ગુત્ર્યૂષણસૈન્ધવૈઃ ॥ ૧,૧૬૮.

કફ, પિત્ત કે વાયુથી થતો ભાર, ખાટાશ અને અવરોધમાં, બુદ્ધિમાન વ્યક્તિએ હિંગ, કાળા મીઠા અને પીપળીથી પેટ પર મલિશ કરવું જોઈએ.

દિવાસ્વપ્નં પ્રકુર્વીત સર્વાજીર્ણવિનાશનમ્ । અહિતાન્નૈ રોગરાશિરહિતાન્નં તતસ્ત્યજેત્ ॥ ૧,૧૬૮.

બધા પ્રકારના અજીર્ણ નાશ કરવા દિવસમાં ઊંઘ લેવી જોઈએ; પણ અયોગ્ય ખોરાકથી અનેક રોગ થાય છે, તેથી એવું ખાવું ટાળવું જોઈએ.

ઉષ્ણામ્બુ વાનુપાનં ચ માક્ષિકૈઃ પાચનં ભવેત્ । કરીરદધિમત્સ્યૈશ્ચ પ્રાયઃ ક્ષીરં વિરુધ્યતે ॥ ૧,૧૬૮.

ઉષ્ણ પાણી અને મધ પાચન માટે ઉત્તમ છે; પણ દૂધ, મૂળા, દહીં અને માછલી સાથે સામાન્ય રીતે મળતું નથી.

બિલ્વઃ શોણા ચ ગમ્ભારી પાટલા ગણિકારિકા । દીપનં કફવાતઘ્નં પઞ્ચમૂલમિદં મહત્ ॥ ૧,૧૬૮.

બિલ્વ, શોણા, ગંભારી, પાટલા અને ગણીકારિકા—આ પાંચ મહા મૂળ જઠરાગ્નિ પ્રજ્વલિત કરે છે અને કફ-વાયુ નાશ કરે છે.

શાલપર્ણો પૃશ્રિપર્ણો બૃહતીદ્વયગોક્ષુરમ્ । વાતપિત્તહરં વૃષ્યં કનીયઃ પઞ્ચમૂલકમ્ ॥ ૧,૧૬૮.

શાલપર્ણી, પૃશ્નિપર્ણી, બે પ્રકારની બૃહતી અને ગોક્ષુર—આ પાંચ નાના મૂળ વાયુ-પિત્ત દૂર કરે છે અને બળ આપે છે.

ઉભયં દશસૂલં સ્યાત્સન્નિપાતજ્વરાપહમ્ । કાસે શ્વાસે ચ તન્દ્રાયાં પાર્શ્વશૂલે ચ શસ્યતે ॥ ૧,૧૬૮.

બન્ને પ્રકારનાં દશશૂળ જડબેસલાક રોગોથી થતો તાવ દૂર કરવા માટે લાભદાયક છે; આ ઉપાય ખાંસી, શ્વાસ લેવામાં તકલીફ, ઉંઘાળાપણું અને પાંજરામાં દુખાવા માટે પણ યોગ્ય છે.

એતૈસ્તૈલાનિ સર્પોષિ પ્રલેપાદલકાં જયેત્ । ક્વાથાચ્ચતુર્ગુણં વારિ પાદસ્થં સ્યાચ્ચતુર્ગુણમ્ ॥ ૧,૧૬૮.

આ તેલોથી શરીર પર સેંક આપવો અને લગાડવાનું મલમ લગાવવું, જેથી વાળ ઊડી જવાના રોગ પર કાબૂ આવે; કઢાવાનું પાણી ચારેક ગણું લેવું અને પગ માટે પણ એટલું જ પાણી લેવું.

સ્નેહઞ્ચ તત્સમં ક્ષીરં કલ્કશ્ચ સ્નેહપાદકઃ । સંવર્તિતૌષધૈઃ પાકો બસ્તૌ પાને ભવેત્સમઃ । ખરોઽભ્યઙ્ગે મૃદુર્નસ્યે પાકોઽપિ સંપ્રકલ્પયેત્ ॥ ૧,૧૬૮.

તેલ અને દૂધ બન્ને બરાબર પ્રમાણમાં અને તેના ચોથા ભાગ જેટલો પેસ્ટ લઈ, નિર્ધારિત ઔષધિઓ સાથે પકાવવું; બસ્તિ અને પીવા માટે તૈયાર કરેલું દ્રાવ્ય બરાબર જ રાખવું; મલિશ માટે થોડી કરકસતા, નાસામાં નાખવા માટે નરમ, અને જરૂર મુજબ તૈયાર કરવું.

સ્થૂલદેહન્દ્રિયાશ્ચિન્ત્યા પ્રકૃતિર્યા ત્વધિષ્ઠિતા । આરોગ્યમિતિ તં વિદ્યાદાયુષ્મન્તમુપાચરેત્ ॥ ૧,૧૬૮.

જેની દેહ અને ઇન્દ્રિયો મજબૂત હોય અને સ્વભાવથી જ યોગ્ય સ્થિતિમાં હોય, તેને સ્વસ્થ માનવો અને લાંબી આયુષ્ય ધરાવનાર તરીકે તેની સંભાળ રાખવી.