ગરુડપુરાણમ્

હેતુલક્ષણસંસર્ગાદ્વિદ્યાદ્વ્યાધિં દ્વિદોષજમ્ । સર્વહેતુસમુત્પન્નં ત્રિલિઙ્ગં સાન્નિપાતિકમ્ ॥ ૧,૧૬૮.

કારણો અને લક્ષણો બંને મળીને જોવામાં આવે ત્યારે, બે દોષથી થયેલી બીમારી ઓળખાય છે; જ્યારે બધા કારણો જોડાય, ત્યારે ત્રણેય દોષના લક્ષણો સાથે સંનિપાતી કહેવાય છે.

દોષધાતુમલાધારો દેહિનાં દેહ ઉચ્યતે । તેષાં સમત્વમારોગ્યં ક્ષયવૃદ્ધેર્વિપર્યયઃ ॥ ૧,૧૬૮.

દેહને દોષ, ધાતુ અને મલનું આધારસ્થાન કહેવાય છે; એ બધું સમતોલ હોય ત્યારે આરોગ્ય રહે છે, અને વધઘટ થાય ત્યારે બીમારી થાય છે.

વસાસૃઙ્માંસમેદોઽસ્થિમજ્જાશુક્રાણિ ધાતવઃ । વાતપિત્તકફા દોષા વિણ્મૂત્રાદ્યા મલાઃ સ્મૃતાઃ ॥ ૧,૧૬૮.

વસા, લોહી, માંસ, મેદ, હાડકાં, મજ્જા અને શુક્ર—આ ધાતુઓ છે; વાયુ, પિત્ત અને કફ—આ દોષ છે; વિસર્જન, મૂત્ર વગેરે મલ કહેવાય છે.

વાયુઃ શીતો લઘુઃ સૂક્ષ્મઃ સ્વરનાશીસ્થિરો બલી । પિત્તમમ્લકટૂષ્ણઞ્ચાપઙ્ક્તી રોગકારણમ્ ॥ ૧,૧૬૮.

વાયુ ઠંડો, હલકો, સૂક્ષ્મ, અવાજ ગુમાવનાર, સ્થિર અને બળવાન છે; પિત્ત ખાટું, તીખું, ગરમ અને દુર્ગંધયુક્ત છે, અને એ બીમારીનું કારણ બને છે.

મધુરો લવણઃ સ્નિગ્ધો ગુરુઃ શ્લેષમાતિપિચ્છિલઃ । ગુદશ્રોણ્યાશ્રયો વાયુઃ પિત્તં પક્વાશયસ્થિતમ્ ॥ ૧,૧૬૮.

કફ મીઠો, ખારો, તેલિયો, ભારે અને ખૂબ ચીકણો છે; વાયુનું સ્થાન ગુદા અને કટિમાં છે, પિત્ત પક્વાશયમાં રહે છે.

કફસ્યામાશયસ્થાનં કણ્ઠો વા મૂર્ધસન્ધયઃ । કટુતિક્તકષાયાશ્ચ કોપયન્તિ સમીરણમ્ ॥ ૧,૧૬૮.

કફનું મુખ્ય સ્થાન આમાશય છે, ક્યારેક ગળા અને માથાના સાંધામાં પણ હોય છે; તીખા, કડવા અને તુરા સ્વાદ વાયુને ઉશ્કેરે છે.

કટ્વમ્લલવણાઃ પિત્તં સ્વાદૂષ્ણલવણાઃ કફમ્ । એત એવ વિપર્યસ્તાઃ શમાયૈષાં પ્રયોજિતાઃ । ભવન્તિ રોગિણાં શાન્ત્યૈ સ્વસ્થાને સુખહેતવઃ ॥ ૧,૧૬૮.

તીખા, ખાટા અને ખારા સ્વાદ પિત્તને વધારે છે; મીઠા, ગરમ અને ખારા સ્વાદ કફને વધારે છે; આ સ્વાદો વિપરીત રીતે લેવાય તો દોષ શમાય છે, બીમારને આરામ મળે છે અને સ્વસ્થને સુખ મળે છે.

ચક્ષુષ્યો મધુરો જ્ઞેયો રસધાતુવિવહ્દ્ધનઃ । અમ્લોત્તરો મનોહૃદ્યં તથા દીપનપાચનમ્ ॥ ૧,૧૬૮.

મીઠો સ્વાદ આંખો માટે લાભદાયી છે અને રસધાતુ વધારતો છે; ખાટો સ્વાદ વધુ હોય ત્યારે મન અને હૃદયને આનંદ આપે છે અને પાચનશક્તિ વધારતો છે.

દીપનોજ્વરતૃષ્ણાઘ્નસ્તિક્તઃ શોધનશોષણઃ । પિત્તલો લેખન સ્તમ્ભી કષાયો ગ્રાહિશોષણઃ ॥ ૧,૧૬૮.

કડવો સ્વાદ પાચન વધારતો, તાવ અને તરસ દૂર કરતો, શુદ્ધિકારક અને શુષ્ક છે; તુરો સ્વાદ પિત્ત ઘટાડે છે, ચરબી ઓગાળે છે, સંકોચન કરે છે, શોષણ કરે છે અને શુષ્ક છે.

રસવીર્યવિપાકાનામાશ્રયં દ્રવ્યમુત્તમમ્ । રસપાકાન્તરસ્થાયિ સર્વદ્રવ્યાશ્રયં દ્રુતમ્ ॥ ૧,૧૬૮.

દ્રવ્ય સ્વાદ, શક્તિ અને પાચન પછીના ફળનું મુખ્ય આધાર છે; સ્વાદ બદલાય ત્યારે પણ એ સ્થિર રહે છે અને બધા દ્રવ્યોનું આધાર છે.

શીતોષ્ણં લવણં વીર્યમથ વા શક્તિરિષ્યતે । રસાનાં દ્વિવિધઃ પાકો કટુરેવ ચ ॥ ૧,૧૬૮.

શક્તિ ત્રણ પ્રકારની હોય છે—ઠંડી, ગરમ કે ખારી; સ્વાદનું પાચન બે પ્રકારનું હોય છે, જેમાં ખાસ કરીને તીખો સ્વાદ છે.

ભિષગ્ભેષજરોગાર્તપરિચારકસમ્પદઃ । ચિકિત્સાઙ્ગાનિચત્વારિ વિપરીતાન્યસિદ્ધયે ॥ ૧,૧૬૮.

ઉપચારના ચાર અંગ છે—વૈદ્ય, ઔષધિ, રોગી અને સેવા કરનાર; એમાંથી કોઈ પણ વિરુદ્ધ હોય તો સફળતા મળતી નથી.

દેશકાલવયોવહ્નિસામ્યપ્રકૃતિભેષજમ્ । દેહસત્ત્વબલવ્યાધીન્બુદ્ધ્વા કર્મ સમાચરેત્ ॥ ૧,૧૬૮.

દેશ, સમય, વય, અગ્નિ, સ્વભાવ અને ઔષધિ તેમજ દેહ, મન, બળ અને રોગને જાણી, પછી જ ઉપચાર કરવો જોઈએ.

સંસૃષ્ટલક્ષણોપેતો દેશઃ સાધારણઃ સ્મૃતઃ । બાલ આ ષોડશાન્મધ્યઃ સપ્તતેર્વૃદ્ધ ઉચ્યતે ॥ ૧,૧૬૮.

મિશ્ર લક્ષણો ધરાવતો પ્રદેશ સામાન્ય કહેવાય છે; શોભણ વય સોળ વર્ષ સુધી, મધ્યવય સિત્તેર સુધી અને તે પછી વૃદ્ધાવસ્થા કહેવાય છે.

કફપિત્તાનિલાઃ પ્રાયો યથાક્રમમુદીરિતાઃ । ક્ષારાગ્નિશસ્ત્રરહિતા ક્ષીણે પ્રવયસિ ક્રિયાઃ ॥ ૧,૧૬૮.

કફ, પિત્ત અને વાયુ સામાન્ય રીતે ક્રમશઃ પ્રગટ થાય છે; વૃદ્ધાવસ્થામાં ક્ષાર, અગ્નિ કે શસ્ત્ર વગરની સારવાર કરવી.

કૃશસ્ય વૃંહણં કાર્યંસ્થૂલદેહસ્ય કર્ષણમ્ । રક્ષણં મધ્યકાયસ્ય દેહભેદાસ્ત્રયો મતાઃ ॥ ૧,૧૬૮.

દુર્બળ માટે પોષણ કરવું, વધુ વજનવાળા માટે ઘટાડવું અને મધ્યમ દેહવાળા માટે રક્ષણ કરવું—આ ત્રણ પ્રકારના દેહ માટે યોગ્ય ઉપચાર છે.

સ્થૈર્યવ્યાયામસન્તોષૈર્બોદ્ધવ્યં યત્નતો બલમ્ । અવિકારી મહોત્સાહો મહાસાહસિકો નરઃ ॥ ૧,૧૬૮.

સ્થિરતા, વ્યાયામ અને સંતોષથી બળને સારી રીતે સમજવું જોઈએ; જે મનુષ્ય અવિકારી, ઉત્સાહી અને બહાદુર હોય, એ બળવાન કહેવાય.

પાનાહારાદયો યસ્ય વિરુદ્ધાઃ પ્રકૃતેરપિ । શ્વસુખાયોપકલ્પ્યન્તે તત્સામ્યમિતિ કથ્યતે ॥ ૧,૧૬૮.

જે વ્યક્તિ પોતાનાં સ્વભાવને વિરુદ્ધ પણ, માત્ર પોતાને આનંદ માટે ખોરાક-પાણી લે છે, એ સ્થિતિને સમતાનો અવસ્થાન કહેવાય છે.

ગર્ભિણ્યાઃ શ્લૈષ્મિકૈર્ભક્ષ્યૈઃ શ્લૈષ્મિકો જાયતે નરઃ । વાતલૈઃ પિત્તલૈસ્તદ્વત્સમધાતુર્હિતાશનાત્ ॥ ૧,૧૬૮.

ગર્ભવતી સ્ત્રી જો કફ વધારતા ખોરાક ખાય તો બાળક કફપ્રકૃતિનું થાય છે; એ જ રીતે, વાયુ કે પિત્ત વધારતા ખોરાકથી અથવા સંતુલિત આહારથી, બાળકની પ્રકૃતિ પણ એ પ્રમાણે જ બને છે.

કૃશો રૂક્ષોઽલ્પકેશશ્ચ ચલચિત્તો નરઃ સ્થિતઃ । બહુવાક્યરતઃ સ્વપ્નેવાતપ્રકૃતિકો નરઃ ॥ ૧,૧૬૮.

જે માણસ દુબળો, શુષ્ક, ઓછા વાળવાળો, ચંચળ મનવાળો, વધુ બોલવાનું પસંદ કરતો અને સપનામાં હંમેશાં હલનચલન જોતો હોય, એ વાયુપ્રકૃતિનો કહેવાય છે.

અકાલપલિતો ગૌરઃ પ્રસ્વેદી કોપનો બુધઃ । સ્વપ્નેઽપિ દીપ્તિમત્પ્રેક્ષી પિત્તપ્રકૃતિરુચ્યતે ॥ ૧,૧૬૮.

જે વ્યક્તિ સમય પહેલાં સફેદ વાળવાળી, ગોરવર્ણની, સહેલાઈથી પસીનો આવતી, ઝડપથી ગુસ્સે થતી, બુદ્ધિશાળી અને સપનામાં તેજસ્વી વસ્તુઓ જોતી હોય, એ પિત્તપ્રકૃતિની કહેવાય છે.

સ્થિરચિત્તઃ સ્વરઃ સૂક્ષ્મઃ પ્રસન્નઃ સ્નિગ્ધમૂર્ધજઃ । સ્વપ્ને જલશિલાલોકી શ્લેષ્મ પ્રકૃતિકો નરઃ ॥ ૧,૧૬૮.

સ્થિર મનવાળો, નરમ અવાજવાળો, પ્રસન્ન, મૃદુ વાળવાળો અને સપનામાં પાણી કે પથ્થર જોવા વાળો માણસ કફપ્રકૃતિનો કહેવાય છે.

સંમિશ્રલક્ષણૈર્જ્ઞેયો દ્વિત્રિદોષાન્વયો નરઃ । દોષસ્યેતરસદ્ભાવેઽપ્યધિકા પ્રકૃતિઃ સ્મૃતાઃ ॥ ૧,૧૬૮.

જેમાં બે કે ત્રણ દોષના લક્ષણો મળે, તેને મિશ્રપ્રકૃતિવાળો માનવો. પણ જો બીજા દોષ હોવા છતાં કોઈ એક દોષ વધુ હોય, તો એ મુખ્ય પ્રકૃતિ કહેવાય છે.

મન્દસ્તીક્ષ્ણોઽથ વિષમઃ સમશ્ચૈતિ ચતુર્વિધાઃ । કફપિત્તાનિલાધિક્યાત્તત્સામ્યાજ્જાઠરોઽનલઃ ॥ ૧,૧૬૮.

જઠરાગ્નિ ચાર પ્રકારની હોય છે: ધીમી, તીવ્ર, અસ્થિર અને સંતુલિત. કફ, પિત્ત, વાયુની પ્રાધાન્યતા કે તેમની સમતાથી એ પ્રકાર થાય છે.

સમસ્ય પાલનં કાર્યં વિષમે વાતનિગ્રહઃ । તીક્ષ્ણે પિત્તપ્રતીકારો મન્દે શ્લેષ્મવિશોધનમ્ ॥ ૧,૧૬૮.

સંતુલિત પ્રકારમાં જઠરાગ્નિ જાળવવી, અસ્થિરમાં વાયુ દમાવવો, તીવ્રમાં પિત્તનું શમન કરવું અને ધીમીમાં કફનું શુદ્ધિકરણ કરવું જોઈએ.

પ્રભવઃ સર્વરોગાણામજીર્ણં ચાગ્નિનાશનમ્ । આમામ્લરસવિષ્ટમ્ભ લક્ષણન્તચ્ચતુર્વિધમ્ ॥ ૧,૧૬૮.

બધા રોગોનું મૂળ અજીર્ણ છે, જે જઠરાગ્નિને નષ્ટ કરે છે. એના લક્ષણો છે: ભાર, ખાટાશ અને અવરોધ; અને એ ચાર પ્રકારના હોય છે.

આમાદ્વિષૂચિકા ચૈવ હૃદાલસ્યાદયસ્તથા । વચાલવણતોયેન છર્દનં તત્ર કારયેત્ ॥ ૧,૧૬૮.

અજીર્ણથી વિષૂચિકા અને હૃદયની થાક જેવી બીમારીઓ થાય છે. આવી સ્થિતિમાં વચ, મીઠું અને પાણીથી ઉલટી કરાવવી જોઈએ.

શુક્રાભાવો ભ્રમો મૂર્છા તર્ષોઽમ્લાત્સંપ્રવર્તતે । અપક્વં તત્ર શીતામ્બુપાનં વાતનિષેવણમ્ ॥ ૧,૧૬૮.

ખાટાશથી શુક્રની કમી, ચક્કર, બેહોશી અને તરસ થાય છે. ત્યારે ઠંડું પાણી પીવું અને વાયુના ઉપાય કરવું જોઈએ.

ગાત્રભઙ્ગં શિરોજાડ્યં ભક્તદોષાદયો ગદાન્ । તસ્મિન્સ્વાપો દિવા કાર્યોલઙ્ઘનં ચ વિવર્જનમ્ ॥ ૧,૧૬૮.

અંગભંગ, માથું ભારે થવું અને ખોટા ખોરાકથી થતા રોગોમાં દિવસમાં ઊંઘ ટાળવી અને ઉપવાસ કરવો જોઈએ.