ગરુડપુરાણમ્

ઉચ્ચૈર્ભાષાતિભારાચ્ચ કર્મયોગાતિકર્ષણાત્ । વાયુઃ કુપ્યતિ પર્જન્યે જીર્ણાન્ને દિનસંક્ષયે ॥ ૧,૧૬૮.

જોરથી બોલવાથી, વધારે વજન ઉઠાવવાથી, ભારે કામ અને વધુ મહેનતથી પણ વાયુ દોષ વધે છે, ખાસ કરીને વરસાદમાં, ખોરાક પચ્યા પછી અને દિવસના અંતે.

ઉષ્ણામ્લ લવણક્ષારકટુકાજીર્ણભોજનાત્ । તીક્ષ્ણાતપાગ્નિસન્તાપમદ્યક્રોધનિષેવણાત્ ॥ ૧,૧૬૮.

ઘણું ગરમ, ખાટું, ખારું, ક્ષારીય, તીખું અને અપચો ખોરાક, વધારે તાપ, અગ્નિ, દુઃખ, દારૂ અને ગુસ્સાથી પિત્ત દોષ વધે છે.

વિદાહકાલે ભુક્તસ્ય મધ્યાહ્ને જલદાત્યયે । ગ્રીષ્મકાલેર્ઽદ્ધરાત્રેઽપિ પિત્તં કુપ્યતિ દેહિનઃ ॥ ૧,૧૬૮.

જ્યારે શરીરમાં દહ થાય, ખાવા પછી, બપોરે, વાદળો છટક્યા પછી, ઉનાળામાં અને અર્ધી રાતે પિત્ત દોષ વધે છે.

સ્વાદ્વમ્લલવણસ્નિગ્ધગુરુશીતાતિભોજનાત્ । નવાન્નપિચ્છિલાનૂપમાંસાદેઃ સેવનાદપિ ॥ ૧,૧૬૮.

મીઠું, ખાટું, ખારું, તેલિયું, ભારે અને ઠંડુ ખોરાક, નવા અનાજ, લસણિયું, માછલી અને માંસ જેવી વસ્તુઓથી પણ રોગ થાય છે.

અવ્યાયામ દિવાસ્વપ્નશય્યાસનસુખાદિભિઃ । કફપ્રદોષો ભુક્તે ચ વસન્તે ચ પ્રકુપ્યતિ ॥ ૧,૧૬૮.

વ્યાયામ ન કરવો, દિવસે ઊંઘવું, પથારી અને બેઠકે આરામ માણવો વગેરેથી કફ દોષ વધે છે, ખાસ કરીને ખાવા પછી અને વસંત ઋતુમાં.

દેહપારુષ્યસંકોચતોદવિષ્ટમ્ભકાદયઃ । તથા ચ સુપ્તા રોમહર્ષસ્તમ્ભનશોષણમ્ ॥ ૧,૧૬૮.

શરીર કઠણ થવું, સાંકડી જવું, અવરોધ થવો વગેરે લક્ષણો; એ જ રીતે સુનપ, રોમ ઊભા થવું, જડતા અને સુકાઈ જવું.

શ્યામત્વમઙ્ગવિશ્લેષબલમાયાસવર્ધનમ્ । વાયોર્લિઙ્ગાનિ તૈર્યુક્તં રોગં વાતાત્મકં વદેત્ ॥ ૧,૧૬૮.

શરીર કાળો પડવો, અંગો અલગ થવા લાગવું, કમજોરી અને વધારે થાક આવવો — આ બધું વાયુના લક્ષણો છે. આવા લક્ષણો હોય તે રોગને વાયુજન્ય કહેવાય.

દાહોષ્મપાદસંક્લેદકોપરાગપરિશ્રમાઃ । કટ્વમ્લશવવૈગન્ધ્યસ્વેદમૂર્છાતિતૃટ્ભ્રમાઃ ॥ ૧,૧૬૮.

દહ, ગરમી, પગ ભીંજાવા, લાલાશ, થાક, કડવાશ, ખટાશ, દુર્ગંધ, ઘમ, બેહોશી, વધારે તરસ અને ચક્કર આવવું — આ બધું પિત્તના લક્ષણો છે.

હારિદ્રં હરિતત્વઞ્ચ પિત્તલિઙ્ગાન્વિતૈર્નરઃ । દેહે સ્નિગ્ધત્વમાધુર્યચિરકારિત્વબન્ધનમ્ ॥ ૧,૧૬૮.

શરીર પીળું કે લીલું પડવું, એ પિત્તના લક્ષણો છે. શરીરમાં તેલિયાપણું, મીઠાશ, કામ લાંબો ચાલવો અને બંધાઈ જવું — આ પણ પિત્તના લક્ષણો છે.

સ્તૈમિત્યતૃપ્તિસઙ્ઘાતશોથશતિલગૌરવમ્ । કણ્ડૂનિદ્રાભિયોગશ્ચ લક્ષણં કફસમ્ભવમ્ ॥ ૧,૧૬૮.

શાંતિ, અતૃપ્તિ, શરીરમાં ફૂલવું અને તેલિયાપણાથી થતો ભાર, ખંજવાળ, ઊંઘ અને આળસ—આ બધું કફ વધે ત્યારે દેખાતા લક્ષણો છે.

હેતુલક્ષણસંસર્ગાદ્વિદ્યાદ્વ્યાધિં દ્વિદોષજમ્ । સર્વહેતુસમુત્પન્નં ત્રિલિઙ્ગં સાન્નિપાતિકમ્ ॥ ૧,૧૬૮.

કારણો અને લક્ષણો બંને મળીને જોવામાં આવે ત્યારે, બે દોષથી થયેલી બીમારી ઓળખાય છે; જ્યારે બધા કારણો જોડાય, ત્યારે ત્રણેય દોષના લક્ષણો સાથે સંનિપાતી કહેવાય છે.

દોષધાતુમલાધારો દેહિનાં દેહ ઉચ્યતે । તેષાં સમત્વમારોગ્યં ક્ષયવૃદ્ધેર્વિપર્યયઃ ॥ ૧,૧૬૮.

દેહને દોષ, ધાતુ અને મલનું આધારસ્થાન કહેવાય છે; એ બધું સમતોલ હોય ત્યારે આરોગ્ય રહે છે, અને વધઘટ થાય ત્યારે બીમારી થાય છે.

વસાસૃઙ્માંસમેદોઽસ્થિમજ્જાશુક્રાણિ ધાતવઃ । વાતપિત્તકફા દોષા વિણ્મૂત્રાદ્યા મલાઃ સ્મૃતાઃ ॥ ૧,૧૬૮.

વસા, લોહી, માંસ, મેદ, હાડકાં, મજ્જા અને શુક્ર—આ ધાતુઓ છે; વાયુ, પિત્ત અને કફ—આ દોષ છે; વિસર્જન, મૂત્ર વગેરે મલ કહેવાય છે.

વાયુઃ શીતો લઘુઃ સૂક્ષ્મઃ સ્વરનાશીસ્થિરો બલી । પિત્તમમ્લકટૂષ્ણઞ્ચાપઙ્ક્તી રોગકારણમ્ ॥ ૧,૧૬૮.

વાયુ ઠંડો, હલકો, સૂક્ષ્મ, અવાજ ગુમાવનાર, સ્થિર અને બળવાન છે; પિત્ત ખાટું, તીખું, ગરમ અને દુર્ગંધયુક્ત છે, અને એ બીમારીનું કારણ બને છે.

મધુરો લવણઃ સ્નિગ્ધો ગુરુઃ શ્લેષમાતિપિચ્છિલઃ । ગુદશ્રોણ્યાશ્રયો વાયુઃ પિત્તં પક્વાશયસ્થિતમ્ ॥ ૧,૧૬૮.

કફ મીઠો, ખારો, તેલિયો, ભારે અને ખૂબ ચીકણો છે; વાયુનું સ્થાન ગુદા અને કટિમાં છે, પિત્ત પક્વાશયમાં રહે છે.

કફસ્યામાશયસ્થાનં કણ્ઠો વા મૂર્ધસન્ધયઃ । કટુતિક્તકષાયાશ્ચ કોપયન્તિ સમીરણમ્ ॥ ૧,૧૬૮.

કફનું મુખ્ય સ્થાન આમાશય છે, ક્યારેક ગળા અને માથાના સાંધામાં પણ હોય છે; તીખા, કડવા અને તુરા સ્વાદ વાયુને ઉશ્કેરે છે.

કટ્વમ્લલવણાઃ પિત્તં સ્વાદૂષ્ણલવણાઃ કફમ્ । એત એવ વિપર્યસ્તાઃ શમાયૈષાં પ્રયોજિતાઃ । ભવન્તિ રોગિણાં શાન્ત્યૈ સ્વસ્થાને સુખહેતવઃ ॥ ૧,૧૬૮.

તીખા, ખાટા અને ખારા સ્વાદ પિત્તને વધારે છે; મીઠા, ગરમ અને ખારા સ્વાદ કફને વધારે છે; આ સ્વાદો વિપરીત રીતે લેવાય તો દોષ શમાય છે, બીમારને આરામ મળે છે અને સ્વસ્થને સુખ મળે છે.

ચક્ષુષ્યો મધુરો જ્ઞેયો રસધાતુવિવહ્દ્ધનઃ । અમ્લોત્તરો મનોહૃદ્યં તથા દીપનપાચનમ્ ॥ ૧,૧૬૮.

મીઠો સ્વાદ આંખો માટે લાભદાયી છે અને રસધાતુ વધારતો છે; ખાટો સ્વાદ વધુ હોય ત્યારે મન અને હૃદયને આનંદ આપે છે અને પાચનશક્તિ વધારતો છે.

દીપનોજ્વરતૃષ્ણાઘ્નસ્તિક્તઃ શોધનશોષણઃ । પિત્તલો લેખન સ્તમ્ભી કષાયો ગ્રાહિશોષણઃ ॥ ૧,૧૬૮.

કડવો સ્વાદ પાચન વધારતો, તાવ અને તરસ દૂર કરતો, શુદ્ધિકારક અને શુષ્ક છે; તુરો સ્વાદ પિત્ત ઘટાડે છે, ચરબી ઓગાળે છે, સંકોચન કરે છે, શોષણ કરે છે અને શુષ્ક છે.

રસવીર્યવિપાકાનામાશ્રયં દ્રવ્યમુત્તમમ્ । રસપાકાન્તરસ્થાયિ સર્વદ્રવ્યાશ્રયં દ્રુતમ્ ॥ ૧,૧૬૮.

દ્રવ્ય સ્વાદ, શક્તિ અને પાચન પછીના ફળનું મુખ્ય આધાર છે; સ્વાદ બદલાય ત્યારે પણ એ સ્થિર રહે છે અને બધા દ્રવ્યોનું આધાર છે.

શીતોષ્ણં લવણં વીર્યમથ વા શક્તિરિષ્યતે । રસાનાં દ્વિવિધઃ પાકો કટુરેવ ચ ॥ ૧,૧૬૮.

શક્તિ ત્રણ પ્રકારની હોય છે—ઠંડી, ગરમ કે ખારી; સ્વાદનું પાચન બે પ્રકારનું હોય છે, જેમાં ખાસ કરીને તીખો સ્વાદ છે.

ભિષગ્ભેષજરોગાર્તપરિચારકસમ્પદઃ । ચિકિત્સાઙ્ગાનિચત્વારિ વિપરીતાન્યસિદ્ધયે ॥ ૧,૧૬૮.

ઉપચારના ચાર અંગ છે—વૈદ્ય, ઔષધિ, રોગી અને સેવા કરનાર; એમાંથી કોઈ પણ વિરુદ્ધ હોય તો સફળતા મળતી નથી.

દેશકાલવયોવહ્નિસામ્યપ્રકૃતિભેષજમ્ । દેહસત્ત્વબલવ્યાધીન્બુદ્ધ્વા કર્મ સમાચરેત્ ॥ ૧,૧૬૮.

દેશ, સમય, વય, અગ્નિ, સ્વભાવ અને ઔષધિ તેમજ દેહ, મન, બળ અને રોગને જાણી, પછી જ ઉપચાર કરવો જોઈએ.

સંસૃષ્ટલક્ષણોપેતો દેશઃ સાધારણઃ સ્મૃતઃ । બાલ આ ષોડશાન્મધ્યઃ સપ્તતેર્વૃદ્ધ ઉચ્યતે ॥ ૧,૧૬૮.

મિશ્ર લક્ષણો ધરાવતો પ્રદેશ સામાન્ય કહેવાય છે; શોભણ વય સોળ વર્ષ સુધી, મધ્યવય સિત્તેર સુધી અને તે પછી વૃદ્ધાવસ્થા કહેવાય છે.

કફપિત્તાનિલાઃ પ્રાયો યથાક્રમમુદીરિતાઃ । ક્ષારાગ્નિશસ્ત્રરહિતા ક્ષીણે પ્રવયસિ ક્રિયાઃ ॥ ૧,૧૬૮.

કફ, પિત્ત અને વાયુ સામાન્ય રીતે ક્રમશઃ પ્રગટ થાય છે; વૃદ્ધાવસ્થામાં ક્ષાર, અગ્નિ કે શસ્ત્ર વગરની સારવાર કરવી.

કૃશસ્ય વૃંહણં કાર્યંસ્થૂલદેહસ્ય કર્ષણમ્ । રક્ષણં મધ્યકાયસ્ય દેહભેદાસ્ત્રયો મતાઃ ॥ ૧,૧૬૮.

દુર્બળ માટે પોષણ કરવું, વધુ વજનવાળા માટે ઘટાડવું અને મધ્યમ દેહવાળા માટે રક્ષણ કરવું—આ ત્રણ પ્રકારના દેહ માટે યોગ્ય ઉપચાર છે.

સ્થૈર્યવ્યાયામસન્તોષૈર્બોદ્ધવ્યં યત્નતો બલમ્ । અવિકારી મહોત્સાહો મહાસાહસિકો નરઃ ॥ ૧,૧૬૮.

સ્થિરતા, વ્યાયામ અને સંતોષથી બળને સારી રીતે સમજવું જોઈએ; જે મનુષ્ય અવિકારી, ઉત્સાહી અને બહાદુર હોય, એ બળવાન કહેવાય.

પાનાહારાદયો યસ્ય વિરુદ્ધાઃ પ્રકૃતેરપિ । શ્વસુખાયોપકલ્પ્યન્તે તત્સામ્યમિતિ કથ્યતે ॥ ૧,૧૬૮.

જે વ્યક્તિ પોતાનાં સ્વભાવને વિરુદ્ધ પણ, માત્ર પોતાને આનંદ માટે ખોરાક-પાણી લે છે, એ સ્થિતિને સમતાનો અવસ્થાન કહેવાય છે.

ગર્ભિણ્યાઃ શ્લૈષ્મિકૈર્ભક્ષ્યૈઃ શ્લૈષ્મિકો જાયતે નરઃ । વાતલૈઃ પિત્તલૈસ્તદ્વત્સમધાતુર્હિતાશનાત્ ॥ ૧,૧૬૮.

ગર્ભવતી સ્ત્રી જો કફ વધારતા ખોરાક ખાય તો બાળક કફપ્રકૃતિનું થાય છે; એ જ રીતે, વાયુ કે પિત્ત વધારતા ખોરાકથી અથવા સંતુલિત આહારથી, બાળકની પ્રકૃતિ પણ એ પ્રમાણે જ બને છે.