ગરુડપુરાણમ્

આવૃતા વાયવોઽજ્ઞાતા જ્ઞાતા વા સ્થાનવિચ્યુતાઃ । પ્રયત્નેનાપિ દુઃ સાધ્યા ભવેયુર્વાનુપદ્રવાઃ ॥ ૧,૧૬૭.

અવરોધિત વાયુઓ અજાણ્યા હોય કે જાણીતા પણ સ્થાન છોડીને ગયા હોય, તો મહેનત છતાં પણ એ દુર્લભે સાજા થાય છે અને સાથે અન્ય તકલીફો પણ આવે છે.

વિદ્રધિપ્લીહહૃદ્રોગગુલ્માગ્નિસદનાદયઃ । ભવન્ત્યુપદ્રવાસ્તેષામાવૃતાનામુપેક્ષયા ॥ ૧,૧૬૭.

ફોડા, પળીના રોગ, હૃદયના રોગ, પેટમાં ગાંઠ અને અગ્નિસંબંધિત બીમારીઓ, આ બધાં દુઃખો દર્દીને જો યોગ્ય રીતે ધ્યાન ન આપવામાં આવે તો વધે છે.

નિદાનં સુશ્રુત ! મયા આત્રેયોક્તં સમીરિતમ્ । સર્વરોગવિવેકાય નરાદ્યાયુઃ પ્રવૃદ્ધયે ॥ ૧,૧૬૭.

હે સુશ્રુત, આ બધા રોગોના કારણો મેં આત્રીયે કહેલા પ્રમાણે સમજાવ્યા છે, જેથી માણસો બધા રોગોને ઓળખી શકે અને તેમનું આયુષ્ય વધે.

એવં વિજ્ઞાય રોગાદીંશ્ચિકિત્સામથ વૈ ચરેત્ । ત્રિફલા સર્વરોગઘ્ની મધ્વાજ્યગુડસંયુતા ॥ ૧,૧૬૭.

આ રીતે રોગોને સમજ્યા પછી, સારવાર કરવી જોઈએ. ત્રિફળા, મધ, ઘી અને ગોળ સાથે મિક્સ કરીને લેવાય તો બધા રોગો દૂર થાય છે.

સવ્યોષા ત્રિફલા વાપિ સર્વરોગપ્રમર્દિની । શતાવરીગુડૂચ્યગ્નિવિડઙ્ગેન યુતાથવા ॥ ૧,૧૬૭.

ત્રિફળા અને પીપળી સાથે કે માત્ર ત્રિફળા પણ બધા રોગો દૂર કરે છે. અથવા તો ત્રિફળા, શતાવરી, ગુડૂચી, અગ્નિ અને વિડંગ સાથે મિક્સ કરીને પણ લઈ શકાય.

શતાવરી ગુડૂચ્યગ્નિઃ શુણ્ઠીમૂષલિકા બલા । પુનર્નવા ચ બૃહતી નિર્ગુણ્ડી નિમ્બપત્રકમ્ ॥ ૧,૧૬૭.

શતાવરી, ગુડૂચી, અગ્નિ, સૂંઠ, મૂષલિકા, બળા, પુનર્નવા, બૃહતી, નિર્ગુંડી અને નીમના પાન.

ભૃઙ્ગરાજશ્ચામલકં વાસકસ્તદ્રસેન વા । ભાવિતા ત્રિફલા સપ્તવારમેખમથાપિવા ॥ ૧,૧૬૭.

ભૃંગરાજ, આમળા, વસક અથવા એના રસ સાથે; ત્રિફળા સાત વાર સંસ્કાર કરીને કે એક વાર પણ સંસ્કાર કરીને લઈ શકાય.

પૂર્વોક્તશ્ચ યથાલાભયુક્તૈશ્ચૂર્ણઞ્ચ મોદકઃ । વટિકા ઘૃતતૈલં વા કષાયો શોષરોગનુત્ । પલં પલાર્ધકં વાપિ કર્ષં કર્ષાર્ધમેવ વા ॥ ૧,૧૬૭.

પૂર્વે જણાવ્યા પ્રમાણે, જે મળે તે પ્રમાણે ચૂર્ણ, લાડુ, વટિકા, ઘી, તેલ કે કઢો બનાવી શકાય છે. આ બધું ક્ષય જેવા રોગોને દૂર કરે છે. એક પલ, અડધો પલ, એક કર્ષ કે અડધો કર્ષ જેટલું લેવાય.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૧૬૮ નિદાનં સમાપ્તમ્ । ધન્વન્તરિરુવાચ । સર્વરોગહરં સિદ્ધં યોગસારં વદામ્યહમ્ । શૃણુ સુશ્રુતં સંક્ષેપાત્પ્રાણિનાં જીવહેતવે ॥ ૧,૧૬૮.

શ્રીગરુડ મહાપુરાણમાં નિદાન વિભાગ પૂર્ણ થયો. ધન્વંતરિ બોલ્યા: હે સુશ્રુત, હવે હું સર્વરોગહર અને સિદ્ધ થયેલો યોગસાર સંક્ષિપ્તમાં કહું છું, જે જીવના કલ્યાણ માટે છે, ધ્યાનથી સાંભળ.

કષાયકટુતિક્તામ્લરૂક્ષાહારાદિભોજનાત્ । ચિન્તાવ્યવયવ્યાયામભયશોકપ્રજાગરાત્ ॥ ૧,૧૬૮.

કસેલો, તીખો, કડવો, ખાટો, સૂકો અને આવાં જ ખોરાક, ચિંતા, ભોગ, વ્યાયામ, ભય, દુઃખ અને રાતે ઊંઘ ન આવવાથી પણ રોગ થાય છે.

ઉચ્ચૈર્ભાષાતિભારાચ્ચ કર્મયોગાતિકર્ષણાત્ । વાયુઃ કુપ્યતિ પર્જન્યે જીર્ણાન્ને દિનસંક્ષયે ॥ ૧,૧૬૮.

જોરથી બોલવાથી, વધારે વજન ઉઠાવવાથી, ભારે કામ અને વધુ મહેનતથી પણ વાયુ દોષ વધે છે, ખાસ કરીને વરસાદમાં, ખોરાક પચ્યા પછી અને દિવસના અંતે.

ઉષ્ણામ્લ લવણક્ષારકટુકાજીર્ણભોજનાત્ । તીક્ષ્ણાતપાગ્નિસન્તાપમદ્યક્રોધનિષેવણાત્ ॥ ૧,૧૬૮.

ઘણું ગરમ, ખાટું, ખારું, ક્ષારીય, તીખું અને અપચો ખોરાક, વધારે તાપ, અગ્નિ, દુઃખ, દારૂ અને ગુસ્સાથી પિત્ત દોષ વધે છે.

વિદાહકાલે ભુક્તસ્ય મધ્યાહ્ને જલદાત્યયે । ગ્રીષ્મકાલેર્ઽદ્ધરાત્રેઽપિ પિત્તં કુપ્યતિ દેહિનઃ ॥ ૧,૧૬૮.

જ્યારે શરીરમાં દહ થાય, ખાવા પછી, બપોરે, વાદળો છટક્યા પછી, ઉનાળામાં અને અર્ધી રાતે પિત્ત દોષ વધે છે.

સ્વાદ્વમ્લલવણસ્નિગ્ધગુરુશીતાતિભોજનાત્ । નવાન્નપિચ્છિલાનૂપમાંસાદેઃ સેવનાદપિ ॥ ૧,૧૬૮.

મીઠું, ખાટું, ખારું, તેલિયું, ભારે અને ઠંડુ ખોરાક, નવા અનાજ, લસણિયું, માછલી અને માંસ જેવી વસ્તુઓથી પણ રોગ થાય છે.

અવ્યાયામ દિવાસ્વપ્નશય્યાસનસુખાદિભિઃ । કફપ્રદોષો ભુક્તે ચ વસન્તે ચ પ્રકુપ્યતિ ॥ ૧,૧૬૮.

વ્યાયામ ન કરવો, દિવસે ઊંઘવું, પથારી અને બેઠકે આરામ માણવો વગેરેથી કફ દોષ વધે છે, ખાસ કરીને ખાવા પછી અને વસંત ઋતુમાં.

દેહપારુષ્યસંકોચતોદવિષ્ટમ્ભકાદયઃ । તથા ચ સુપ્તા રોમહર્ષસ્તમ્ભનશોષણમ્ ॥ ૧,૧૬૮.

શરીર કઠણ થવું, સાંકડી જવું, અવરોધ થવો વગેરે લક્ષણો; એ જ રીતે સુનપ, રોમ ઊભા થવું, જડતા અને સુકાઈ જવું.

શ્યામત્વમઙ્ગવિશ્લેષબલમાયાસવર્ધનમ્ । વાયોર્લિઙ્ગાનિ તૈર્યુક્તં રોગં વાતાત્મકં વદેત્ ॥ ૧,૧૬૮.

શરીર કાળો પડવો, અંગો અલગ થવા લાગવું, કમજોરી અને વધારે થાક આવવો — આ બધું વાયુના લક્ષણો છે. આવા લક્ષણો હોય તે રોગને વાયુજન્ય કહેવાય.

દાહોષ્મપાદસંક્લેદકોપરાગપરિશ્રમાઃ । કટ્વમ્લશવવૈગન્ધ્યસ્વેદમૂર્છાતિતૃટ્ભ્રમાઃ ॥ ૧,૧૬૮.

દહ, ગરમી, પગ ભીંજાવા, લાલાશ, થાક, કડવાશ, ખટાશ, દુર્ગંધ, ઘમ, બેહોશી, વધારે તરસ અને ચક્કર આવવું — આ બધું પિત્તના લક્ષણો છે.

હારિદ્રં હરિતત્વઞ્ચ પિત્તલિઙ્ગાન્વિતૈર્નરઃ । દેહે સ્નિગ્ધત્વમાધુર્યચિરકારિત્વબન્ધનમ્ ॥ ૧,૧૬૮.

શરીર પીળું કે લીલું પડવું, એ પિત્તના લક્ષણો છે. શરીરમાં તેલિયાપણું, મીઠાશ, કામ લાંબો ચાલવો અને બંધાઈ જવું — આ પણ પિત્તના લક્ષણો છે.

સ્તૈમિત્યતૃપ્તિસઙ્ઘાતશોથશતિલગૌરવમ્ । કણ્ડૂનિદ્રાભિયોગશ્ચ લક્ષણં કફસમ્ભવમ્ ॥ ૧,૧૬૮.

શાંતિ, અતૃપ્તિ, શરીરમાં ફૂલવું અને તેલિયાપણાથી થતો ભાર, ખંજવાળ, ઊંઘ અને આળસ—આ બધું કફ વધે ત્યારે દેખાતા લક્ષણો છે.

હેતુલક્ષણસંસર્ગાદ્વિદ્યાદ્વ્યાધિં દ્વિદોષજમ્ । સર્વહેતુસમુત્પન્નં ત્રિલિઙ્ગં સાન્નિપાતિકમ્ ॥ ૧,૧૬૮.

કારણો અને લક્ષણો બંને મળીને જોવામાં આવે ત્યારે, બે દોષથી થયેલી બીમારી ઓળખાય છે; જ્યારે બધા કારણો જોડાય, ત્યારે ત્રણેય દોષના લક્ષણો સાથે સંનિપાતી કહેવાય છે.

દોષધાતુમલાધારો દેહિનાં દેહ ઉચ્યતે । તેષાં સમત્વમારોગ્યં ક્ષયવૃદ્ધેર્વિપર્યયઃ ॥ ૧,૧૬૮.

દેહને દોષ, ધાતુ અને મલનું આધારસ્થાન કહેવાય છે; એ બધું સમતોલ હોય ત્યારે આરોગ્ય રહે છે, અને વધઘટ થાય ત્યારે બીમારી થાય છે.

વસાસૃઙ્માંસમેદોઽસ્થિમજ્જાશુક્રાણિ ધાતવઃ । વાતપિત્તકફા દોષા વિણ્મૂત્રાદ્યા મલાઃ સ્મૃતાઃ ॥ ૧,૧૬૮.

વસા, લોહી, માંસ, મેદ, હાડકાં, મજ્જા અને શુક્ર—આ ધાતુઓ છે; વાયુ, પિત્ત અને કફ—આ દોષ છે; વિસર્જન, મૂત્ર વગેરે મલ કહેવાય છે.

વાયુઃ શીતો લઘુઃ સૂક્ષ્મઃ સ્વરનાશીસ્થિરો બલી । પિત્તમમ્લકટૂષ્ણઞ્ચાપઙ્ક્તી રોગકારણમ્ ॥ ૧,૧૬૮.

વાયુ ઠંડો, હલકો, સૂક્ષ્મ, અવાજ ગુમાવનાર, સ્થિર અને બળવાન છે; પિત્ત ખાટું, તીખું, ગરમ અને દુર્ગંધયુક્ત છે, અને એ બીમારીનું કારણ બને છે.

મધુરો લવણઃ સ્નિગ્ધો ગુરુઃ શ્લેષમાતિપિચ્છિલઃ । ગુદશ્રોણ્યાશ્રયો વાયુઃ પિત્તં પક્વાશયસ્થિતમ્ ॥ ૧,૧૬૮.

કફ મીઠો, ખારો, તેલિયો, ભારે અને ખૂબ ચીકણો છે; વાયુનું સ્થાન ગુદા અને કટિમાં છે, પિત્ત પક્વાશયમાં રહે છે.

કફસ્યામાશયસ્થાનં કણ્ઠો વા મૂર્ધસન્ધયઃ । કટુતિક્તકષાયાશ્ચ કોપયન્તિ સમીરણમ્ ॥ ૧,૧૬૮.

કફનું મુખ્ય સ્થાન આમાશય છે, ક્યારેક ગળા અને માથાના સાંધામાં પણ હોય છે; તીખા, કડવા અને તુરા સ્વાદ વાયુને ઉશ્કેરે છે.

કટ્વમ્લલવણાઃ પિત્તં સ્વાદૂષ્ણલવણાઃ કફમ્ । એત એવ વિપર્યસ્તાઃ શમાયૈષાં પ્રયોજિતાઃ । ભવન્તિ રોગિણાં શાન્ત્યૈ સ્વસ્થાને સુખહેતવઃ ॥ ૧,૧૬૮.

તીખા, ખાટા અને ખારા સ્વાદ પિત્તને વધારે છે; મીઠા, ગરમ અને ખારા સ્વાદ કફને વધારે છે; આ સ્વાદો વિપરીત રીતે લેવાય તો દોષ શમાય છે, બીમારને આરામ મળે છે અને સ્વસ્થને સુખ મળે છે.

ચક્ષુષ્યો મધુરો જ્ઞેયો રસધાતુવિવહ્દ્ધનઃ । અમ્લોત્તરો મનોહૃદ્યં તથા દીપનપાચનમ્ ॥ ૧,૧૬૮.

મીઠો સ્વાદ આંખો માટે લાભદાયી છે અને રસધાતુ વધારતો છે; ખાટો સ્વાદ વધુ હોય ત્યારે મન અને હૃદયને આનંદ આપે છે અને પાચનશક્તિ વધારતો છે.

દીપનોજ્વરતૃષ્ણાઘ્નસ્તિક્તઃ શોધનશોષણઃ । પિત્તલો લેખન સ્તમ્ભી કષાયો ગ્રાહિશોષણઃ ॥ ૧,૧૬૮.

કડવો સ્વાદ પાચન વધારતો, તાવ અને તરસ દૂર કરતો, શુદ્ધિકારક અને શુષ્ક છે; તુરો સ્વાદ પિત્ત ઘટાડે છે, ચરબી ઓગાળે છે, સંકોચન કરે છે, શોષણ કરે છે અને શુષ્ક છે.