ગરુડપુરાણમ્

ષ્ઠીવનઞ્ચૈવ સસ્વેદશ્વાસનિઃ શ્વાસસંગ્રહઃ । ઉદાને ગુરુગાત્રત્વમરુચિર્વાક્સ્વરગ્રહઃ ॥ ૧,૧૬૭.

થૂક આવવું, પસીનો, શ્વાસ લેવામાં તકલીફ અને શ્વાસ ભરાવાની ફરિયાદ થાય છે. ઉદાન દુષિત થાય ત્યારે અંગો ભારે લાગે છે, ભૂખ જતી રહે છે અને અવાજ બેસી જાય છે.

બલવર્ણપ્રણાશશ્ચા પાને પર્વાસ્થિસંગ્રહઃ । ગુરુતાઙ્ગેષુ સર્વેષુ સ્થૂલત્વઞ્ચાગતં ભૃશમ્ ॥ ૧,૧૬૭.

બળ અને રંગ ઘટે છે, સાંધા અને હાડકાંમાં સંચય થાય છે, બધા અંગો ભારે લાગે છે અને શરીર બહુ જાડું થઈ જાય છે.

સમાનેઽતિક્રિયાજ્ઞત્વમસ્વેદો મન્દવહ્નિતા । અપાને સકલં મૂત્રં શકૃતઃ સ્યાત્પ્રવર્તનમ્? ॥ ૧,૧૬૭.

સમાન દુષિત થાય ત્યારે યોગ્ય ક્રિયા સમજાતી નથી, પસીનો આવતો નથી અને જઠરાગ્નિ નબળી પડે છે. અપાન બગડે ત્યારે આખું મૂત્ર અને વિસર્જન બહાર નીકળી જાય છે.

ઇતિ દ્વાવિંશતિવિધં વાતરક્તામયં વિદુઃ । પ્રાણાદયસ્તથાન્યોઽન્યં સમાક્રાન્તા યથાક્રમમ્ ॥ ૧,૧૬૭.

આ રીતે વાતરક્ત નામનો રોગ બાવીસ પ્રકારનો ગણાય છે. પ્રાણાદિક વાયુઓ એકબીજાને ક્રમશઃ પીડે છે.

સર્વેઽપિ વિંશતિવિધં વિદ્યાદાવરણઞ્ચ યત્ । હૃલ્લાસોચ્છ્વાસસંરોધઃ પ્રતિશ્યાયઃ શિરોગ્રહઃ ॥ ૧,૧૬૭.

બધા પ્રકારના અવરોધો વીસ ગણવા. તેમાં ધડકન, શ્વાસ અટકવો, ઠંડી અને માથાનો દુઃખાવો થાય છે.

હૃદ્રોગો મુખશોષશ્ચ પ્રાણેનાપાન આવૃતે । ઉદાનેનાવૃતે પ્રાણે ભવેદ્ધૈ બલસંક્ષયઃ ॥ ૧,૧૬૭.

પ્રાણમાં અપાન અવરોધ આવે ત્યારે હૃદયરોગ અને મોઢું સુકાય છે. ઉદાનથી પ્રાણ અવરોધાય ત્યારે બળ ઘટી જાય છે.

વિચારણેન વિભજેત્સર્વમાવરણં ભિષક્ । સ્થાનાન્યપેક્ષ્ય વાતાનાં વૃર્ધિહાનિં ચ કર્મણામ્ ॥ ૧,૧૬૭.

વૈદ્યએ તપાસ કરીને બધા અવરોધ ઓળખવા જોઈએ, વાયુઓના સ્થાન, વધઘટ અને તેમની ક્રિયાઓને ધ્યાનમાં રાખીને.

પ્રાણાદીનાઞ્ચ પઞ્ચાનાં પિત્તમાવરણં મિથઃ । પિત્તાદીનામાવસતિર્મિશ્રાણાં મિશ્રિતૈશ્ચ તૈઃ ॥ ૧,૧૬૭.

પ્રાણાદિક પાંચ વાયુઓમાં પિત્તનો અવરોધ પરસ્પર થાય છે અને પિત્તાદિક તત્વોનું નિવાસ પણ મિશ્રિત રીતે થાય છે.

મિશ્રૈઃ પિત્તાદિભિસ્તદ્વન્મિશ્રાણ્યપિત્વનેકધા । તાંલ્લક્ષયેદવહિતો યથાસ્વં લક્ષણોદયાત્ ॥ ૧,૧૬૭.

પિત્તાદિક તત્વો સાથે મિશ્રિત રોગો અનેક રીતે થાય છે. ચતુર વૈદ્યએ તેમના લક્ષણો મુજબ ઓળખવા જોઈએ.

શનૈઃ શનૈશ્ચોપશયાન્દૃઢાનપિ મુહુર્મુહુઃ । વિશેષાજ્જીવિતં પ્રાણ ઉદાનો બલમુચ્યતે । સ્યાત્તયોઃ પીડનાદ્ધનિરાયુષઞ્ચ બલસ્ય ચ ॥ ૧,૧૬૭.

ધીરે-ધીરે વારંવાર ઉપચારથી મજબૂત અવરોધ પણ દૂર થાય છે. ખાસ કરીને પ્રાણ અને ઉદાનને જીવન અને બળ કહેવાય છે; એ બંને પીડાય ત્યારે આયુષ્ય અને બળ ઘટે છે.

આવૃતા વાયવોઽજ્ઞાતા જ્ઞાતા વા સ્થાનવિચ્યુતાઃ । પ્રયત્નેનાપિ દુઃ સાધ્યા ભવેયુર્વાનુપદ્રવાઃ ॥ ૧,૧૬૭.

અવરોધિત વાયુઓ અજાણ્યા હોય કે જાણીતા પણ સ્થાન છોડીને ગયા હોય, તો મહેનત છતાં પણ એ દુર્લભે સાજા થાય છે અને સાથે અન્ય તકલીફો પણ આવે છે.

વિદ્રધિપ્લીહહૃદ્રોગગુલ્માગ્નિસદનાદયઃ । ભવન્ત્યુપદ્રવાસ્તેષામાવૃતાનામુપેક્ષયા ॥ ૧,૧૬૭.

ફોડા, પળીના રોગ, હૃદયના રોગ, પેટમાં ગાંઠ અને અગ્નિસંબંધિત બીમારીઓ, આ બધાં દુઃખો દર્દીને જો યોગ્ય રીતે ધ્યાન ન આપવામાં આવે તો વધે છે.

નિદાનં સુશ્રુત ! મયા આત્રેયોક્તં સમીરિતમ્ । સર્વરોગવિવેકાય નરાદ્યાયુઃ પ્રવૃદ્ધયે ॥ ૧,૧૬૭.

હે સુશ્રુત, આ બધા રોગોના કારણો મેં આત્રીયે કહેલા પ્રમાણે સમજાવ્યા છે, જેથી માણસો બધા રોગોને ઓળખી શકે અને તેમનું આયુષ્ય વધે.

એવં વિજ્ઞાય રોગાદીંશ્ચિકિત્સામથ વૈ ચરેત્ । ત્રિફલા સર્વરોગઘ્ની મધ્વાજ્યગુડસંયુતા ॥ ૧,૧૬૭.

આ રીતે રોગોને સમજ્યા પછી, સારવાર કરવી જોઈએ. ત્રિફળા, મધ, ઘી અને ગોળ સાથે મિક્સ કરીને લેવાય તો બધા રોગો દૂર થાય છે.

સવ્યોષા ત્રિફલા વાપિ સર્વરોગપ્રમર્દિની । શતાવરીગુડૂચ્યગ્નિવિડઙ્ગેન યુતાથવા ॥ ૧,૧૬૭.

ત્રિફળા અને પીપળી સાથે કે માત્ર ત્રિફળા પણ બધા રોગો દૂર કરે છે. અથવા તો ત્રિફળા, શતાવરી, ગુડૂચી, અગ્નિ અને વિડંગ સાથે મિક્સ કરીને પણ લઈ શકાય.

શતાવરી ગુડૂચ્યગ્નિઃ શુણ્ઠીમૂષલિકા બલા । પુનર્નવા ચ બૃહતી નિર્ગુણ્ડી નિમ્બપત્રકમ્ ॥ ૧,૧૬૭.

શતાવરી, ગુડૂચી, અગ્નિ, સૂંઠ, મૂષલિકા, બળા, પુનર્નવા, બૃહતી, નિર્ગુંડી અને નીમના પાન.

ભૃઙ્ગરાજશ્ચામલકં વાસકસ્તદ્રસેન વા । ભાવિતા ત્રિફલા સપ્તવારમેખમથાપિવા ॥ ૧,૧૬૭.

ભૃંગરાજ, આમળા, વસક અથવા એના રસ સાથે; ત્રિફળા સાત વાર સંસ્કાર કરીને કે એક વાર પણ સંસ્કાર કરીને લઈ શકાય.

પૂર્વોક્તશ્ચ યથાલાભયુક્તૈશ્ચૂર્ણઞ્ચ મોદકઃ । વટિકા ઘૃતતૈલં વા કષાયો શોષરોગનુત્ । પલં પલાર્ધકં વાપિ કર્ષં કર્ષાર્ધમેવ વા ॥ ૧,૧૬૭.

પૂર્વે જણાવ્યા પ્રમાણે, જે મળે તે પ્રમાણે ચૂર્ણ, લાડુ, વટિકા, ઘી, તેલ કે કઢો બનાવી શકાય છે. આ બધું ક્ષય જેવા રોગોને દૂર કરે છે. એક પલ, અડધો પલ, એક કર્ષ કે અડધો કર્ષ જેટલું લેવાય.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૧૬૮ નિદાનં સમાપ્તમ્ । ધન્વન્તરિરુવાચ । સર્વરોગહરં સિદ્ધં યોગસારં વદામ્યહમ્ । શૃણુ સુશ્રુતં સંક્ષેપાત્પ્રાણિનાં જીવહેતવે ॥ ૧,૧૬૮.

શ્રીગરુડ મહાપુરાણમાં નિદાન વિભાગ પૂર્ણ થયો. ધન્વંતરિ બોલ્યા: હે સુશ્રુત, હવે હું સર્વરોગહર અને સિદ્ધ થયેલો યોગસાર સંક્ષિપ્તમાં કહું છું, જે જીવના કલ્યાણ માટે છે, ધ્યાનથી સાંભળ.

કષાયકટુતિક્તામ્લરૂક્ષાહારાદિભોજનાત્ । ચિન્તાવ્યવયવ્યાયામભયશોકપ્રજાગરાત્ ॥ ૧,૧૬૮.

કસેલો, તીખો, કડવો, ખાટો, સૂકો અને આવાં જ ખોરાક, ચિંતા, ભોગ, વ્યાયામ, ભય, દુઃખ અને રાતે ઊંઘ ન આવવાથી પણ રોગ થાય છે.

ઉચ્ચૈર્ભાષાતિભારાચ્ચ કર્મયોગાતિકર્ષણાત્ । વાયુઃ કુપ્યતિ પર્જન્યે જીર્ણાન્ને દિનસંક્ષયે ॥ ૧,૧૬૮.

જોરથી બોલવાથી, વધારે વજન ઉઠાવવાથી, ભારે કામ અને વધુ મહેનતથી પણ વાયુ દોષ વધે છે, ખાસ કરીને વરસાદમાં, ખોરાક પચ્યા પછી અને દિવસના અંતે.

ઉષ્ણામ્લ લવણક્ષારકટુકાજીર્ણભોજનાત્ । તીક્ષ્ણાતપાગ્નિસન્તાપમદ્યક્રોધનિષેવણાત્ ॥ ૧,૧૬૮.

ઘણું ગરમ, ખાટું, ખારું, ક્ષારીય, તીખું અને અપચો ખોરાક, વધારે તાપ, અગ્નિ, દુઃખ, દારૂ અને ગુસ્સાથી પિત્ત દોષ વધે છે.

વિદાહકાલે ભુક્તસ્ય મધ્યાહ્ને જલદાત્યયે । ગ્રીષ્મકાલેર્ઽદ્ધરાત્રેઽપિ પિત્તં કુપ્યતિ દેહિનઃ ॥ ૧,૧૬૮.

જ્યારે શરીરમાં દહ થાય, ખાવા પછી, બપોરે, વાદળો છટક્યા પછી, ઉનાળામાં અને અર્ધી રાતે પિત્ત દોષ વધે છે.

સ્વાદ્વમ્લલવણસ્નિગ્ધગુરુશીતાતિભોજનાત્ । નવાન્નપિચ્છિલાનૂપમાંસાદેઃ સેવનાદપિ ॥ ૧,૧૬૮.

મીઠું, ખાટું, ખારું, તેલિયું, ભારે અને ઠંડુ ખોરાક, નવા અનાજ, લસણિયું, માછલી અને માંસ જેવી વસ્તુઓથી પણ રોગ થાય છે.

અવ્યાયામ દિવાસ્વપ્નશય્યાસનસુખાદિભિઃ । કફપ્રદોષો ભુક્તે ચ વસન્તે ચ પ્રકુપ્યતિ ॥ ૧,૧૬૮.

વ્યાયામ ન કરવો, દિવસે ઊંઘવું, પથારી અને બેઠકે આરામ માણવો વગેરેથી કફ દોષ વધે છે, ખાસ કરીને ખાવા પછી અને વસંત ઋતુમાં.

દેહપારુષ્યસંકોચતોદવિષ્ટમ્ભકાદયઃ । તથા ચ સુપ્તા રોમહર્ષસ્તમ્ભનશોષણમ્ ॥ ૧,૧૬૮.

શરીર કઠણ થવું, સાંકડી જવું, અવરોધ થવો વગેરે લક્ષણો; એ જ રીતે સુનપ, રોમ ઊભા થવું, જડતા અને સુકાઈ જવું.

શ્યામત્વમઙ્ગવિશ્લેષબલમાયાસવર્ધનમ્ । વાયોર્લિઙ્ગાનિ તૈર્યુક્તં રોગં વાતાત્મકં વદેત્ ॥ ૧,૧૬૮.

શરીર કાળો પડવો, અંગો અલગ થવા લાગવું, કમજોરી અને વધારે થાક આવવો — આ બધું વાયુના લક્ષણો છે. આવા લક્ષણો હોય તે રોગને વાયુજન્ય કહેવાય.

દાહોષ્મપાદસંક્લેદકોપરાગપરિશ્રમાઃ । કટ્વમ્લશવવૈગન્ધ્યસ્વેદમૂર્છાતિતૃટ્ભ્રમાઃ ॥ ૧,૧૬૮.

દહ, ગરમી, પગ ભીંજાવા, લાલાશ, થાક, કડવાશ, ખટાશ, દુર્ગંધ, ઘમ, બેહોશી, વધારે તરસ અને ચક્કર આવવું — આ બધું પિત્તના લક્ષણો છે.

હારિદ્રં હરિતત્વઞ્ચ પિત્તલિઙ્ગાન્વિતૈર્નરઃ । દેહે સ્નિગ્ધત્વમાધુર્યચિરકારિત્વબન્ધનમ્ ॥ ૧,૧૬૮.

શરીર પીળું કે લીલું પડવું, એ પિત્તના લક્ષણો છે. શરીરમાં તેલિયાપણું, મીઠાશ, કામ લાંબો ચાલવો અને બંધાઈ જવું — આ પણ પિત્તના લક્ષણો છે.