ગરુડપુરાણમ્

શોથો માંસેન કઠિનો હૃલ્લાસપિટિકાસ્તથા । હર્ષઃ પિપીલિકાનાં ચ સંચાર ઇવ જાયતે । ચલલગ્રનો મૃદુઃ શીતઃ શોથો ગાત્રેષુ રોચકઃ ॥ ૧,૧૬૭.

માંસથી સોજો કઠણ બને છે, હૃદયમાં થાક અને ફોડા થાય છે; ક્યારેક ચાંટી ચાલે તેવી લાગણી થાય છે, અને એ સોજો નરમ, ઠંડો અને અંગોમાં દેખાય છે.

આઢ્યવાત ઇવ જ્ઞેયઃ સ કૃચ્છ્રો મેદસાવતઃ । સ્પર્શ આચ્છાદિતેત્યુષ્ણશીતલશ્ચ ત્વનાવૃતે । મજ્જાવૃતે તુ વિષમં જૃમ્ભણં પરિવેષ્ટનમ્ ॥ ૧,૧૬૭.

એને ઢગલા જેવા વાયુ જેવો સમજવો, જે ચરબીથી થાય છે અને સ્પર્શ છુપાયેલો હોય છે; આવરણ ન હોય ત્યારે ગરમ કે ઠંડો લાગે છે; મજ્જા આવરે ત્યારે અનિયમિત જમ્હાઈ અને કસાવટ થાય છે.

શૂલઞ્ચ પડ્યિમાનશ્ચ પાણિભ્યાં લભતે સુખમ્ । શુક્રાવૃતે તુ શોથે વૈ ચાતિવેગો ન વિદ્યતે ॥ ૧,૧૬૭.

દુઃખાવો અને સોજો થાય છે, જે હાથથી આરામ મળે છે; શુક્ર આવરે ત્યારે સોજો થાય છે પણ વધારે ઉત્સુકતા રહેતી નથી.

ભુક્તે કુક્ષૌ રુજા જીર્ણે નિકૃત્તિર્ભવતિ ધ્રુવમ્ । મૂત્રાપ્રવૃત્તિરાધ્માનં બસ્તેર્મૂત્રાવૃતે ભવેત્ ॥ ૧,૧૬૭.

જમ્યા પછી પેટમાં દુખાવો થાય છે; પાચન બગડે ત્યારે કટકટાટ જેવો દુઃખાવો થાય છે. જ્યારે મૂત્ર અટકે છે, ત્યારે મૂત્રાશયમાં ફૂલો આવે છે.

છિદ્રાવૃતે વિબન્ધોઽથ સ્વસ્થાનં પરિકૃન્ત તિ । પતત્યાશુ જ્વરાક્રાન્તો મૂર્છાં ચ લભતે નરઃ ॥ ૧,૧૬૭.

છિદ્રમાં અવરોધ થાય ત્યારે બંધાણ આવે છે અને યોગ્ય સ્થાન કાપી જાય છે. માણસ તાત્કાલિક તાવથી પીડાય છે અને બેહોશી આવે છે.

સકૃત્પીડિતમન્યેન દુષ્ટં શુક્રં ચિરાત્સૃજેત્ । સર્વધાત્વાવૃતે વાયૌ શ્રોણિવઙ્ક્ષણપૃષ્ઠરુક્ ॥ ૧,૧૬૭.

બીજાથી એકવાર દબાયેલું દુષિત શુક્ર ઘણાં સમય પછી બહાર આવે છે. જ્યારે વાયુ સર્વ અંગોમાં અટકે છે, ત્યારે કટિ, કૂકશ અને પીઠમાં દુખાવો થાય છે.

વિલોમે મારુતે ચૈવ હૃદયં પરિપીડ્યતે । ભ્રમો મૂર્છા રુજા દાહઃ પિત્તેન પ્રાણ આવૃતે ॥ ૧,૧૬૭.

જ્યારે વાયુ ઉલટા દિશામાં ચાલે છે, ત્યારે હૃદય પર ભાર પડે છે. પિત્તથી શ્વાસ અટકે ત્યારે ચક્કર, બેહોશી, દુખાવો અને સળવળ થાય છે.

રુજા તન્દ્રા સ્વરભ્રંશો દાહો વ્યાને તુ સર્વશઃ । ક્રમોં ગચેષ્ટાભઙ્ગશ્ચ સન્તાપઃ સહવેદનઃ ॥ ૧,૧૬૭.

વ્યાના દુષિત થાય ત્યારે આખા શરીરમાં દુખાવો, ઉંઘાળપ, અવાજ બગડવો અને સળવળ થાય છે. ચાલવામાં ખલેલ, હલનચલનમાં તોડફોડ, ગરમી અને દુઃખાવું પણ થાય છે.

સમાન ઊષ્મોપહતિઃ સસ્વેદોપરતિઃ સુતૃટ્ । દાહશ્ચ સ્યાદપાને તુ મલે હારિદ્રવર્ણતા ॥ ૧,૧૬૭.

સમાન દુષિત થાય ત્યારે ગરમી ઘટે છે, પસીનો બંધ થાય છે, તીવ્ર તરસ અને સળવળ થાય છે. અપાન બગડે ત્યારે વિસર્જન પીળા રંગનું થાય છે.

રજોવૃદ્ધિસ્તાપનઞ્ચ તથા ચાનાહમેહનમ્ । શ્લેષ્મણા પ્રાવૃતે પ્રાણે નાદઃ સ્નોતોઽવરોધનમ્ ॥ ૧,૧૬૭.

રજસ વધે છે, ગરમી અને મૂત્ર રોકાય છે. કફથી શ્વાસ અટકે ત્યારે અવાજ, ઘોરઘોરાટ અને નળીમાં અવરોધ થાય છે.

ષ્ઠીવનઞ્ચૈવ સસ્વેદશ્વાસનિઃ શ્વાસસંગ્રહઃ । ઉદાને ગુરુગાત્રત્વમરુચિર્વાક્સ્વરગ્રહઃ ॥ ૧,૧૬૭.

થૂક આવવું, પસીનો, શ્વાસ લેવામાં તકલીફ અને શ્વાસ ભરાવાની ફરિયાદ થાય છે. ઉદાન દુષિત થાય ત્યારે અંગો ભારે લાગે છે, ભૂખ જતી રહે છે અને અવાજ બેસી જાય છે.

બલવર્ણપ્રણાશશ્ચા પાને પર્વાસ્થિસંગ્રહઃ । ગુરુતાઙ્ગેષુ સર્વેષુ સ્થૂલત્વઞ્ચાગતં ભૃશમ્ ॥ ૧,૧૬૭.

બળ અને રંગ ઘટે છે, સાંધા અને હાડકાંમાં સંચય થાય છે, બધા અંગો ભારે લાગે છે અને શરીર બહુ જાડું થઈ જાય છે.

સમાનેઽતિક્રિયાજ્ઞત્વમસ્વેદો મન્દવહ્નિતા । અપાને સકલં મૂત્રં શકૃતઃ સ્યાત્પ્રવર્તનમ્? ॥ ૧,૧૬૭.

સમાન દુષિત થાય ત્યારે યોગ્ય ક્રિયા સમજાતી નથી, પસીનો આવતો નથી અને જઠરાગ્નિ નબળી પડે છે. અપાન બગડે ત્યારે આખું મૂત્ર અને વિસર્જન બહાર નીકળી જાય છે.

ઇતિ દ્વાવિંશતિવિધં વાતરક્તામયં વિદુઃ । પ્રાણાદયસ્તથાન્યોઽન્યં સમાક્રાન્તા યથાક્રમમ્ ॥ ૧,૧૬૭.

આ રીતે વાતરક્ત નામનો રોગ બાવીસ પ્રકારનો ગણાય છે. પ્રાણાદિક વાયુઓ એકબીજાને ક્રમશઃ પીડે છે.

સર્વેઽપિ વિંશતિવિધં વિદ્યાદાવરણઞ્ચ યત્ । હૃલ્લાસોચ્છ્વાસસંરોધઃ પ્રતિશ્યાયઃ શિરોગ્રહઃ ॥ ૧,૧૬૭.

બધા પ્રકારના અવરોધો વીસ ગણવા. તેમાં ધડકન, શ્વાસ અટકવો, ઠંડી અને માથાનો દુઃખાવો થાય છે.

હૃદ્રોગો મુખશોષશ્ચ પ્રાણેનાપાન આવૃતે । ઉદાનેનાવૃતે પ્રાણે ભવેદ્ધૈ બલસંક્ષયઃ ॥ ૧,૧૬૭.

પ્રાણમાં અપાન અવરોધ આવે ત્યારે હૃદયરોગ અને મોઢું સુકાય છે. ઉદાનથી પ્રાણ અવરોધાય ત્યારે બળ ઘટી જાય છે.

વિચારણેન વિભજેત્સર્વમાવરણં ભિષક્ । સ્થાનાન્યપેક્ષ્ય વાતાનાં વૃર્ધિહાનિં ચ કર્મણામ્ ॥ ૧,૧૬૭.

વૈદ્યએ તપાસ કરીને બધા અવરોધ ઓળખવા જોઈએ, વાયુઓના સ્થાન, વધઘટ અને તેમની ક્રિયાઓને ધ્યાનમાં રાખીને.

પ્રાણાદીનાઞ્ચ પઞ્ચાનાં પિત્તમાવરણં મિથઃ । પિત્તાદીનામાવસતિર્મિશ્રાણાં મિશ્રિતૈશ્ચ તૈઃ ॥ ૧,૧૬૭.

પ્રાણાદિક પાંચ વાયુઓમાં પિત્તનો અવરોધ પરસ્પર થાય છે અને પિત્તાદિક તત્વોનું નિવાસ પણ મિશ્રિત રીતે થાય છે.

મિશ્રૈઃ પિત્તાદિભિસ્તદ્વન્મિશ્રાણ્યપિત્વનેકધા । તાંલ્લક્ષયેદવહિતો યથાસ્વં લક્ષણોદયાત્ ॥ ૧,૧૬૭.

પિત્તાદિક તત્વો સાથે મિશ્રિત રોગો અનેક રીતે થાય છે. ચતુર વૈદ્યએ તેમના લક્ષણો મુજબ ઓળખવા જોઈએ.

શનૈઃ શનૈશ્ચોપશયાન્દૃઢાનપિ મુહુર્મુહુઃ । વિશેષાજ્જીવિતં પ્રાણ ઉદાનો બલમુચ્યતે । સ્યાત્તયોઃ પીડનાદ્ધનિરાયુષઞ્ચ બલસ્ય ચ ॥ ૧,૧૬૭.

ધીરે-ધીરે વારંવાર ઉપચારથી મજબૂત અવરોધ પણ દૂર થાય છે. ખાસ કરીને પ્રાણ અને ઉદાનને જીવન અને બળ કહેવાય છે; એ બંને પીડાય ત્યારે આયુષ્ય અને બળ ઘટે છે.

આવૃતા વાયવોઽજ્ઞાતા જ્ઞાતા વા સ્થાનવિચ્યુતાઃ । પ્રયત્નેનાપિ દુઃ સાધ્યા ભવેયુર્વાનુપદ્રવાઃ ॥ ૧,૧૬૭.

અવરોધિત વાયુઓ અજાણ્યા હોય કે જાણીતા પણ સ્થાન છોડીને ગયા હોય, તો મહેનત છતાં પણ એ દુર્લભે સાજા થાય છે અને સાથે અન્ય તકલીફો પણ આવે છે.

વિદ્રધિપ્લીહહૃદ્રોગગુલ્માગ્નિસદનાદયઃ । ભવન્ત્યુપદ્રવાસ્તેષામાવૃતાનામુપેક્ષયા ॥ ૧,૧૬૭.

ફોડા, પળીના રોગ, હૃદયના રોગ, પેટમાં ગાંઠ અને અગ્નિસંબંધિત બીમારીઓ, આ બધાં દુઃખો દર્દીને જો યોગ્ય રીતે ધ્યાન ન આપવામાં આવે તો વધે છે.

નિદાનં સુશ્રુત ! મયા આત્રેયોક્તં સમીરિતમ્ । સર્વરોગવિવેકાય નરાદ્યાયુઃ પ્રવૃદ્ધયે ॥ ૧,૧૬૭.

હે સુશ્રુત, આ બધા રોગોના કારણો મેં આત્રીયે કહેલા પ્રમાણે સમજાવ્યા છે, જેથી માણસો બધા રોગોને ઓળખી શકે અને તેમનું આયુષ્ય વધે.

એવં વિજ્ઞાય રોગાદીંશ્ચિકિત્સામથ વૈ ચરેત્ । ત્રિફલા સર્વરોગઘ્ની મધ્વાજ્યગુડસંયુતા ॥ ૧,૧૬૭.

આ રીતે રોગોને સમજ્યા પછી, સારવાર કરવી જોઈએ. ત્રિફળા, મધ, ઘી અને ગોળ સાથે મિક્સ કરીને લેવાય તો બધા રોગો દૂર થાય છે.

સવ્યોષા ત્રિફલા વાપિ સર્વરોગપ્રમર્દિની । શતાવરીગુડૂચ્યગ્નિવિડઙ્ગેન યુતાથવા ॥ ૧,૧૬૭.

ત્રિફળા અને પીપળી સાથે કે માત્ર ત્રિફળા પણ બધા રોગો દૂર કરે છે. અથવા તો ત્રિફળા, શતાવરી, ગુડૂચી, અગ્નિ અને વિડંગ સાથે મિક્સ કરીને પણ લઈ શકાય.

શતાવરી ગુડૂચ્યગ્નિઃ શુણ્ઠીમૂષલિકા બલા । પુનર્નવા ચ બૃહતી નિર્ગુણ્ડી નિમ્બપત્રકમ્ ॥ ૧,૧૬૭.

શતાવરી, ગુડૂચી, અગ્નિ, સૂંઠ, મૂષલિકા, બળા, પુનર્નવા, બૃહતી, નિર્ગુંડી અને નીમના પાન.

ભૃઙ્ગરાજશ્ચામલકં વાસકસ્તદ્રસેન વા । ભાવિતા ત્રિફલા સપ્તવારમેખમથાપિવા ॥ ૧,૧૬૭.

ભૃંગરાજ, આમળા, વસક અથવા એના રસ સાથે; ત્રિફળા સાત વાર સંસ્કાર કરીને કે એક વાર પણ સંસ્કાર કરીને લઈ શકાય.

પૂર્વોક્તશ્ચ યથાલાભયુક્તૈશ્ચૂર્ણઞ્ચ મોદકઃ । વટિકા ઘૃતતૈલં વા કષાયો શોષરોગનુત્ । પલં પલાર્ધકં વાપિ કર્ષં કર્ષાર્ધમેવ વા ॥ ૧,૧૬૭.

પૂર્વે જણાવ્યા પ્રમાણે, જે મળે તે પ્રમાણે ચૂર્ણ, લાડુ, વટિકા, ઘી, તેલ કે કઢો બનાવી શકાય છે. આ બધું ક્ષય જેવા રોગોને દૂર કરે છે. એક પલ, અડધો પલ, એક કર્ષ કે અડધો કર્ષ જેટલું લેવાય.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૧૬૮ નિદાનં સમાપ્તમ્ । ધન્વન્તરિરુવાચ । સર્વરોગહરં સિદ્ધં યોગસારં વદામ્યહમ્ । શૃણુ સુશ્રુતં સંક્ષેપાત્પ્રાણિનાં જીવહેતવે ॥ ૧,૧૬૮.

શ્રીગરુડ મહાપુરાણમાં નિદાન વિભાગ પૂર્ણ થયો. ધન્વંતરિ બોલ્યા: હે સુશ્રુત, હવે હું સર્વરોગહર અને સિદ્ધ થયેલો યોગસાર સંક્ષિપ્તમાં કહું છું, જે જીવના કલ્યાણ માટે છે, ધ્યાનથી સાંભળ.