ગરુડપુરાણમ્

કુષ્ઠં વિસર્પમન્યચ્ચ કુર્યાત્સર્વાઙ્ગસાદનમ્ । સમાનો વિષમાજીર્ણશીતસઙ્કીર્ણભોજનૈઃ ॥ ૧,૧૬૭.

એથી કાંદો, ફેલાતી ફૂંસી અને બીજા રોગો થાય છે, જે આખા શરીરને દુર્બળ બનાવે છે; સમાન વાયુ અનિયમિત પાચન અને ઠંડા, મિશ્રિત ખોરાકથી બગડે છે.

કરોત્યકાલશયનજાગરાદ્યૈશ્ચ દૂષિતઃ । શૂલગુલ્મગ્રહણ્યાદીન્યકૃત્કામાશ્રયાન્ગદાન્ ॥ ૧,૧૬૭.

અયોગ્ય સમયે ઊંઘવું કે જાગવું, એથી સમાન વાયુ બગડે છે અને પેટમાં દુઃખાવો, ગાંઠો, આંચકો અને ઈચ્છા પૂરી ન થાય તેવા રોગ થાય છે.

અપાનો રૂક્ષગુર્વન્નવેગાઘાતાતિવાહનૈઃ । યાનપાનસમુત્થાનચઙ્ક્રમૈશ્ચાતિસેવિતૈઃ ॥ ૧,૧૬૭.

અપાન વાયુ શુષ્ક અને ભારે ખોરાક, પ્રકૃતિના સંયમને દબાવવું, વધારે સવારી, વારંવાર મુસાફરી અને વધુ હલનચલનથી બગડે છે.

કુપિતઃ કુરુતે રોગાન્કૃત્સ્નાન્ પક્વાશયાશ્રયાન્ । મૂત્રસુક્રપ્રદોષાર્શોગુદભ્રંશાદિકાન્બહૂન્ ॥ ૧,૧૬૭.

જ્યારે અપાન વાયુ બગડે છે, ત્યારે પેટના નીચેના ભાગના રોગ થાય છે, જેમ કે મૂત્ર, વીર્યના રોગ, બવાસીર, ગુદા બહાર આવવી અને બીજા અનેક રોગ થાય છે.

સર્વાઙ્ગમાતતં સામં તન્દ્રાસ્તૈમિત્યગૌરવૈઃ । સ્નિગ્ધત્વાદ્બોધ કાલસ્ય શૈત્યશોથાગ્નિહાનયઃ ॥ ૧,૧૬૭.

આખા શરીરમાં અસ્વસ્થતા ફેલાય છે, સાથે ઉંઘ, ભારપણ અને આળસ આવે છે; વધુ તેલિયાપણું અને મોડું જાગવું, એથી ઠંડક, સોજો અને પાચનશક્તિ ઘટે છે.

કણ્ડૂરૂક્ષાતિનાશેન તદ્વિધોપશમેન ચ । મુક્તિં વિદ્યાન્નિરામં તં તન્દ્રાદીનાં વિપર્યયાત્ ॥ ૧,૧૬૭.

ખંજવાળ, શુષ્કતા અને નાશ દૂર કરીને યોગ્ય ઉપચારથી આ રોગમાંથી મુક્તિ મળે છે; નહિ તો ઉંઘ અને એ સંબંધિત રોગો રહે છે.

વાયોરાવરણં વાતો બહુભેદં પ્રચક્ષતે । પિત્તલિઙ્ગાવૃતે દાહસ્તૃષ્ણા શૂલં ભ્રમસ્તમઃ ॥ ૧,૧૬૭.

વાયુના અવરોધના અનેક પ્રકાર છે; જ્યારે પિત્તના લક્ષણો સાથે આવરે છે, ત્યારે દહન, તરસ, દુઃખાવો, ચક્કર અને અંધકાર અનુભવાય છે.

કટુકોષ્ણામ્લલવણૈર્વિદાહશીતકામતા । શૈત્યગૌરવશૂલાગ્નિકટ્વાજ્યપયસોઽધિકમ્ ॥ ૧,૧૬૭.

તીખા, ગરમ, ખાટા અને ખારા ખોરાકથી દહન થાય છે અને ઠંડકની ઈચ્છા થાય છે; ઠંડક, ભારપણ, દુઃખાવો, પાચનશક્તિ ઘટવી, કડવાશ અને ઘી-દૂધ વધારે થાય છે.

લઙ્ઘનાયાસરૂક્ષોષ્ણકામતા ચ કફાવૃતે । કફાવૃતેઽઙ્ગમર્દઃ સ્યાદ્ધૃલ્લાસો ગુરુતારુચિઃ ॥ ૧,૧૬૭.

કફથી આવરણ થાય ત્યારે ઉપવાસ, મહેનત, શુષ્કતા, ગરમી અને ગરમ વસ્તુઓની ઈચ્છા થાય છે; કફથી આવરણ થાય ત્યારે શરીરમાં દુઃખાવો, હૃદયમાં થાક, ભારપણ અને ભૂખ ન લાગવી થાય છે.

રક્તવૃતે સદાહાર્તિસ્તવઙ્માંસાશ્રયજા ભૃશમ્ । ભવેત્સરાગઃ શ્વયથુર્જાયન્તે મણ્ડલાનિ ચ ॥ ૧,૧૬૭.

રક્તથી આવરણ થાય ત્યારે સતત દહન, તીવ્ર દુઃખાવો, ચામડી અને માંસમાં લાલાશ, સોજો અને ચટ્ટાં પડે છે.

શોથો માંસેન કઠિનો હૃલ્લાસપિટિકાસ્તથા । હર્ષઃ પિપીલિકાનાં ચ સંચાર ઇવ જાયતે । ચલલગ્રનો મૃદુઃ શીતઃ શોથો ગાત્રેષુ રોચકઃ ॥ ૧,૧૬૭.

માંસથી સોજો કઠણ બને છે, હૃદયમાં થાક અને ફોડા થાય છે; ક્યારેક ચાંટી ચાલે તેવી લાગણી થાય છે, અને એ સોજો નરમ, ઠંડો અને અંગોમાં દેખાય છે.

આઢ્યવાત ઇવ જ્ઞેયઃ સ કૃચ્છ્રો મેદસાવતઃ । સ્પર્શ આચ્છાદિતેત્યુષ્ણશીતલશ્ચ ત્વનાવૃતે । મજ્જાવૃતે તુ વિષમં જૃમ્ભણં પરિવેષ્ટનમ્ ॥ ૧,૧૬૭.

એને ઢગલા જેવા વાયુ જેવો સમજવો, જે ચરબીથી થાય છે અને સ્પર્શ છુપાયેલો હોય છે; આવરણ ન હોય ત્યારે ગરમ કે ઠંડો લાગે છે; મજ્જા આવરે ત્યારે અનિયમિત જમ્હાઈ અને કસાવટ થાય છે.

શૂલઞ્ચ પડ્યિમાનશ્ચ પાણિભ્યાં લભતે સુખમ્ । શુક્રાવૃતે તુ શોથે વૈ ચાતિવેગો ન વિદ્યતે ॥ ૧,૧૬૭.

દુઃખાવો અને સોજો થાય છે, જે હાથથી આરામ મળે છે; શુક્ર આવરે ત્યારે સોજો થાય છે પણ વધારે ઉત્સુકતા રહેતી નથી.

ભુક્તે કુક્ષૌ રુજા જીર્ણે નિકૃત્તિર્ભવતિ ધ્રુવમ્ । મૂત્રાપ્રવૃત્તિરાધ્માનં બસ્તેર્મૂત્રાવૃતે ભવેત્ ॥ ૧,૧૬૭.

જમ્યા પછી પેટમાં દુખાવો થાય છે; પાચન બગડે ત્યારે કટકટાટ જેવો દુઃખાવો થાય છે. જ્યારે મૂત્ર અટકે છે, ત્યારે મૂત્રાશયમાં ફૂલો આવે છે.

છિદ્રાવૃતે વિબન્ધોઽથ સ્વસ્થાનં પરિકૃન્ત તિ । પતત્યાશુ જ્વરાક્રાન્તો મૂર્છાં ચ લભતે નરઃ ॥ ૧,૧૬૭.

છિદ્રમાં અવરોધ થાય ત્યારે બંધાણ આવે છે અને યોગ્ય સ્થાન કાપી જાય છે. માણસ તાત્કાલિક તાવથી પીડાય છે અને બેહોશી આવે છે.

સકૃત્પીડિતમન્યેન દુષ્ટં શુક્રં ચિરાત્સૃજેત્ । સર્વધાત્વાવૃતે વાયૌ શ્રોણિવઙ્ક્ષણપૃષ્ઠરુક્ ॥ ૧,૧૬૭.

બીજાથી એકવાર દબાયેલું દુષિત શુક્ર ઘણાં સમય પછી બહાર આવે છે. જ્યારે વાયુ સર્વ અંગોમાં અટકે છે, ત્યારે કટિ, કૂકશ અને પીઠમાં દુખાવો થાય છે.

વિલોમે મારુતે ચૈવ હૃદયં પરિપીડ્યતે । ભ્રમો મૂર્છા રુજા દાહઃ પિત્તેન પ્રાણ આવૃતે ॥ ૧,૧૬૭.

જ્યારે વાયુ ઉલટા દિશામાં ચાલે છે, ત્યારે હૃદય પર ભાર પડે છે. પિત્તથી શ્વાસ અટકે ત્યારે ચક્કર, બેહોશી, દુખાવો અને સળવળ થાય છે.

રુજા તન્દ્રા સ્વરભ્રંશો દાહો વ્યાને તુ સર્વશઃ । ક્રમોં ગચેષ્ટાભઙ્ગશ્ચ સન્તાપઃ સહવેદનઃ ॥ ૧,૧૬૭.

વ્યાના દુષિત થાય ત્યારે આખા શરીરમાં દુખાવો, ઉંઘાળપ, અવાજ બગડવો અને સળવળ થાય છે. ચાલવામાં ખલેલ, હલનચલનમાં તોડફોડ, ગરમી અને દુઃખાવું પણ થાય છે.

સમાન ઊષ્મોપહતિઃ સસ્વેદોપરતિઃ સુતૃટ્ । દાહશ્ચ સ્યાદપાને તુ મલે હારિદ્રવર્ણતા ॥ ૧,૧૬૭.

સમાન દુષિત થાય ત્યારે ગરમી ઘટે છે, પસીનો બંધ થાય છે, તીવ્ર તરસ અને સળવળ થાય છે. અપાન બગડે ત્યારે વિસર્જન પીળા રંગનું થાય છે.

રજોવૃદ્ધિસ્તાપનઞ્ચ તથા ચાનાહમેહનમ્ । શ્લેષ્મણા પ્રાવૃતે પ્રાણે નાદઃ સ્નોતોઽવરોધનમ્ ॥ ૧,૧૬૭.

રજસ વધે છે, ગરમી અને મૂત્ર રોકાય છે. કફથી શ્વાસ અટકે ત્યારે અવાજ, ઘોરઘોરાટ અને નળીમાં અવરોધ થાય છે.

ષ્ઠીવનઞ્ચૈવ સસ્વેદશ્વાસનિઃ શ્વાસસંગ્રહઃ । ઉદાને ગુરુગાત્રત્વમરુચિર્વાક્સ્વરગ્રહઃ ॥ ૧,૧૬૭.

થૂક આવવું, પસીનો, શ્વાસ લેવામાં તકલીફ અને શ્વાસ ભરાવાની ફરિયાદ થાય છે. ઉદાન દુષિત થાય ત્યારે અંગો ભારે લાગે છે, ભૂખ જતી રહે છે અને અવાજ બેસી જાય છે.

બલવર્ણપ્રણાશશ્ચા પાને પર્વાસ્થિસંગ્રહઃ । ગુરુતાઙ્ગેષુ સર્વેષુ સ્થૂલત્વઞ્ચાગતં ભૃશમ્ ॥ ૧,૧૬૭.

બળ અને રંગ ઘટે છે, સાંધા અને હાડકાંમાં સંચય થાય છે, બધા અંગો ભારે લાગે છે અને શરીર બહુ જાડું થઈ જાય છે.

સમાનેઽતિક્રિયાજ્ઞત્વમસ્વેદો મન્દવહ્નિતા । અપાને સકલં મૂત્રં શકૃતઃ સ્યાત્પ્રવર્તનમ્? ॥ ૧,૧૬૭.

સમાન દુષિત થાય ત્યારે યોગ્ય ક્રિયા સમજાતી નથી, પસીનો આવતો નથી અને જઠરાગ્નિ નબળી પડે છે. અપાન બગડે ત્યારે આખું મૂત્ર અને વિસર્જન બહાર નીકળી જાય છે.

ઇતિ દ્વાવિંશતિવિધં વાતરક્તામયં વિદુઃ । પ્રાણાદયસ્તથાન્યોઽન્યં સમાક્રાન્તા યથાક્રમમ્ ॥ ૧,૧૬૭.

આ રીતે વાતરક્ત નામનો રોગ બાવીસ પ્રકારનો ગણાય છે. પ્રાણાદિક વાયુઓ એકબીજાને ક્રમશઃ પીડે છે.

સર્વેઽપિ વિંશતિવિધં વિદ્યાદાવરણઞ્ચ યત્ । હૃલ્લાસોચ્છ્વાસસંરોધઃ પ્રતિશ્યાયઃ શિરોગ્રહઃ ॥ ૧,૧૬૭.

બધા પ્રકારના અવરોધો વીસ ગણવા. તેમાં ધડકન, શ્વાસ અટકવો, ઠંડી અને માથાનો દુઃખાવો થાય છે.

હૃદ્રોગો મુખશોષશ્ચ પ્રાણેનાપાન આવૃતે । ઉદાનેનાવૃતે પ્રાણે ભવેદ્ધૈ બલસંક્ષયઃ ॥ ૧,૧૬૭.

પ્રાણમાં અપાન અવરોધ આવે ત્યારે હૃદયરોગ અને મોઢું સુકાય છે. ઉદાનથી પ્રાણ અવરોધાય ત્યારે બળ ઘટી જાય છે.

વિચારણેન વિભજેત્સર્વમાવરણં ભિષક્ । સ્થાનાન્યપેક્ષ્ય વાતાનાં વૃર્ધિહાનિં ચ કર્મણામ્ ॥ ૧,૧૬૭.

વૈદ્યએ તપાસ કરીને બધા અવરોધ ઓળખવા જોઈએ, વાયુઓના સ્થાન, વધઘટ અને તેમની ક્રિયાઓને ધ્યાનમાં રાખીને.

પ્રાણાદીનાઞ્ચ પઞ્ચાનાં પિત્તમાવરણં મિથઃ । પિત્તાદીનામાવસતિર્મિશ્રાણાં મિશ્રિતૈશ્ચ તૈઃ ॥ ૧,૧૬૭.

પ્રાણાદિક પાંચ વાયુઓમાં પિત્તનો અવરોધ પરસ્પર થાય છે અને પિત્તાદિક તત્વોનું નિવાસ પણ મિશ્રિત રીતે થાય છે.

મિશ્રૈઃ પિત્તાદિભિસ્તદ્વન્મિશ્રાણ્યપિત્વનેકધા । તાંલ્લક્ષયેદવહિતો યથાસ્વં લક્ષણોદયાત્ ॥ ૧,૧૬૭.

પિત્તાદિક તત્વો સાથે મિશ્રિત રોગો અનેક રીતે થાય છે. ચતુર વૈદ્યએ તેમના લક્ષણો મુજબ ઓળખવા જોઈએ.