ગરુડપુરાણમ્

રક્તે શોથોઽતિરુક્તોદસ્તામ્રાશ્ચિમિચિમાયતે । સ્નિગ્ધરૂક્ષૈઃ સમં નૈતિ કણ્ડુક્લેદસમન્વિતઃ ॥ ૧,૧૬૭.

જ્યારે લોહી વધારે હોય ત્યારે સૂજન, વધારે લાલાશ, ચુભન, અને તે તેલિયા કે સુકા ઉપચારથી સુધરતું નથી, સાથે ખંજવાળ અને ભેજ રહે છે.

પિત્તે વિદાહઃ સંમોહઃ સ્વાદો મૂર્છા મદસ્તૃષા । સ્પર્શાસહત્વં રુગ્રાવઃ શોષઃ પાકો ભૃશોષ્મતા ॥ ૧,૧૬૭.

પિત્ત વધારે હોય ત્યારે દાઝ, ચક્કર, કડવાશ, બેહોશી, ચઢાવ, તરસ, સ્પર્શ સહન ન થવો, ભારે દુઃખાવો, સૂકાઈ જવું, પકવું અને તીવ્ર ગરમી થાય છે.

કફે સ્તૈમિત્યગુરુતા સુપ્તિસ્નિગ્ધત્વશીતતા । કણ્ડૂર્મન્દા ચ રુગ્દ્બન્દ્વં સર્વલિઙ્ગઞ્ચ સંકરાત્ ॥ ૧,૧૬૭.

કફ વધારે હોય ત્યારે કઠિનાઈ, ભારેપણું, ઊંઘ, તેલિયાપણું, ઠંડક, હળવી ખંજવાળ, માથાપચ્ચી દુઃખાવો અને જ્યારે બધાં દોષો ભેગા થાય ત્યારે બધાં લક્ષણો સાથે આવે છે.

એકદોષઞ્ચ સંસાધ્યં યાપ્યઞ્ચૈવ દ્વિદોષજમ્ । ત્રિદોષજન્ત્યજેદાશુ રક્તપિત્તં સુદારુણમ્ ॥ ૧,૧૬૭.

એક દોષ હોય ત્યારે તે સુધરી શકે છે, બે દોષ હોય ત્યારે નિયંત્રિત કરી શકાય છે, પણ ત્રણેય દોષ ભેગા થાય ત્યારે ઝડપથી શરીરને નાશ કરે છે અને ગંભીર રક્તપિત્ત લાવે છે.

રક્તમઙ્ગે નિહન્ત્યાશુ શાખાસન્ધિષુ મારુતઃ । નિવેશ્યાન્યોન્યમાવાર્ય વેદનાભિર્હરત્યસૂન્ ॥ ૧,૧૬૭.

વાત ઝડપથી અંગોમાંના લોહીને, ખાસ કરીને સાંધામાં, ઘૂસી જાય છે, રસ્તા બંધ કરે છે અને દુઃખાવાથી જીવ લઈ જાય છે.

વાયૌ પઞ્ચાત્મકે પ્રાણે રૌક્ષ્યાચ્ચાપલ્યલઙ્ઘનૈઃ । અત્યાહારાભિઘાતાચ્ચ વેગોદીરણચારણૈઃ ॥ ૧,૧૬૭.

પાંચ પ્રકારના પ્રાણ વાયુમાં, જો શરીરમાં શુષ્કતા, ચંચળતા, વધુ ઉછાળ, વધારે ખાવું, ઈજા થવી કે ઝડપથી હલનચલન થાય, તો એ વાયુ બગડી જાય છે.

કુપિતશ્ચક્ષુરાદીનામુપઘાતં પ્રકલ્પયેત્ । પીનસો દાહતૃટ્કાસશ્વાસાદિશ્ચૈવ જાયતે ॥ ૧,૧૬૭.

જ્યારે એ વાયુ ઉગ્ર બને છે, ત્યારે આંખો અને બીજા ઇન્દ્રિયોને નુકસાન પહોંચે છે; નાક બંધ થવી, દહન, તરસ, ઉધરસ અને શ્વાસ લેવામાં તકલીફ થાય છે.

કણ્ઠરોધોમલભ્રંશચ્છર્દ્યરોચકપીનસાન્ । કુર્યાચ્ચ ગલગણ્ડદીંસ્તઞ્જત્રુમૂર્ધ્વસંશ્રયઃ ॥ ૧,૧૬૭.

કંઠમાં અવરોધ, શ્લેષ્મા ઘટવી, ઉલટી, ભૂખ ન લાગવી અને નાકના રોગ થાય છે; એ ઉપરાંત ગળામાં, જડબામાં અને માથામાં ગાંઠો થાય છે.

વ્યાનોઽતિગમનસ્નાનક્રીડાવિષયચોષ્ટિતૈઃ । વિરુદ્ધરૂક્ષભીહર્ષવિષાદાદ્યૈશ્ચ દૂષિતઃ ॥ ૧,૧૬૭.

વ્યાન વાયુ વધારે હલનચલન, વારંવાર સ્નાન, રમવું, ઇન્દ્રિયસુખમાં લિપ્ત થવું અને અસંગત, શુષ્ક, ભયજનક, ઉત્સાહવર્ધક કે દુઃખદ વાતોથી બગડે છે.

પુંસ્ત્વોત્સાહબલભ્રંશશોકચિત્તપ્લવજ્વરાન્ । સર્વાકારાદિનિસ્તોદરોમહર્ષં સુષુપ્તતામ્ ॥ ૧,૧૬૭.

એથી પુરૂષત્વ, ઉત્સાહ અને તાકાત ઘટે છે, દુઃખ, મનની ચંચળતા, તાવ, શરીરમાં વિવિધ પ્રકારના દુઃખ, રોમાંચ અને ઊંઘ વધી જાય છે.

કુષ્ઠં વિસર્પમન્યચ્ચ કુર્યાત્સર્વાઙ્ગસાદનમ્ । સમાનો વિષમાજીર્ણશીતસઙ્કીર્ણભોજનૈઃ ॥ ૧,૧૬૭.

એથી કાંદો, ફેલાતી ફૂંસી અને બીજા રોગો થાય છે, જે આખા શરીરને દુર્બળ બનાવે છે; સમાન વાયુ અનિયમિત પાચન અને ઠંડા, મિશ્રિત ખોરાકથી બગડે છે.

કરોત્યકાલશયનજાગરાદ્યૈશ્ચ દૂષિતઃ । શૂલગુલ્મગ્રહણ્યાદીન્યકૃત્કામાશ્રયાન્ગદાન્ ॥ ૧,૧૬૭.

અયોગ્ય સમયે ઊંઘવું કે જાગવું, એથી સમાન વાયુ બગડે છે અને પેટમાં દુઃખાવો, ગાંઠો, આંચકો અને ઈચ્છા પૂરી ન થાય તેવા રોગ થાય છે.

અપાનો રૂક્ષગુર્વન્નવેગાઘાતાતિવાહનૈઃ । યાનપાનસમુત્થાનચઙ્ક્રમૈશ્ચાતિસેવિતૈઃ ॥ ૧,૧૬૭.

અપાન વાયુ શુષ્ક અને ભારે ખોરાક, પ્રકૃતિના સંયમને દબાવવું, વધારે સવારી, વારંવાર મુસાફરી અને વધુ હલનચલનથી બગડે છે.

કુપિતઃ કુરુતે રોગાન્કૃત્સ્નાન્ પક્વાશયાશ્રયાન્ । મૂત્રસુક્રપ્રદોષાર્શોગુદભ્રંશાદિકાન્બહૂન્ ॥ ૧,૧૬૭.

જ્યારે અપાન વાયુ બગડે છે, ત્યારે પેટના નીચેના ભાગના રોગ થાય છે, જેમ કે મૂત્ર, વીર્યના રોગ, બવાસીર, ગુદા બહાર આવવી અને બીજા અનેક રોગ થાય છે.

સર્વાઙ્ગમાતતં સામં તન્દ્રાસ્તૈમિત્યગૌરવૈઃ । સ્નિગ્ધત્વાદ્બોધ કાલસ્ય શૈત્યશોથાગ્નિહાનયઃ ॥ ૧,૧૬૭.

આખા શરીરમાં અસ્વસ્થતા ફેલાય છે, સાથે ઉંઘ, ભારપણ અને આળસ આવે છે; વધુ તેલિયાપણું અને મોડું જાગવું, એથી ઠંડક, સોજો અને પાચનશક્તિ ઘટે છે.

કણ્ડૂરૂક્ષાતિનાશેન તદ્વિધોપશમેન ચ । મુક્તિં વિદ્યાન્નિરામં તં તન્દ્રાદીનાં વિપર્યયાત્ ॥ ૧,૧૬૭.

ખંજવાળ, શુષ્કતા અને નાશ દૂર કરીને યોગ્ય ઉપચારથી આ રોગમાંથી મુક્તિ મળે છે; નહિ તો ઉંઘ અને એ સંબંધિત રોગો રહે છે.

વાયોરાવરણં વાતો બહુભેદં પ્રચક્ષતે । પિત્તલિઙ્ગાવૃતે દાહસ્તૃષ્ણા શૂલં ભ્રમસ્તમઃ ॥ ૧,૧૬૭.

વાયુના અવરોધના અનેક પ્રકાર છે; જ્યારે પિત્તના લક્ષણો સાથે આવરે છે, ત્યારે દહન, તરસ, દુઃખાવો, ચક્કર અને અંધકાર અનુભવાય છે.

કટુકોષ્ણામ્લલવણૈર્વિદાહશીતકામતા । શૈત્યગૌરવશૂલાગ્નિકટ્વાજ્યપયસોઽધિકમ્ ॥ ૧,૧૬૭.

તીખા, ગરમ, ખાટા અને ખારા ખોરાકથી દહન થાય છે અને ઠંડકની ઈચ્છા થાય છે; ઠંડક, ભારપણ, દુઃખાવો, પાચનશક્તિ ઘટવી, કડવાશ અને ઘી-દૂધ વધારે થાય છે.

લઙ્ઘનાયાસરૂક્ષોષ્ણકામતા ચ કફાવૃતે । કફાવૃતેઽઙ્ગમર્દઃ સ્યાદ્ધૃલ્લાસો ગુરુતારુચિઃ ॥ ૧,૧૬૭.

કફથી આવરણ થાય ત્યારે ઉપવાસ, મહેનત, શુષ્કતા, ગરમી અને ગરમ વસ્તુઓની ઈચ્છા થાય છે; કફથી આવરણ થાય ત્યારે શરીરમાં દુઃખાવો, હૃદયમાં થાક, ભારપણ અને ભૂખ ન લાગવી થાય છે.

રક્તવૃતે સદાહાર્તિસ્તવઙ્માંસાશ્રયજા ભૃશમ્ । ભવેત્સરાગઃ શ્વયથુર્જાયન્તે મણ્ડલાનિ ચ ॥ ૧,૧૬૭.

રક્તથી આવરણ થાય ત્યારે સતત દહન, તીવ્ર દુઃખાવો, ચામડી અને માંસમાં લાલાશ, સોજો અને ચટ્ટાં પડે છે.

શોથો માંસેન કઠિનો હૃલ્લાસપિટિકાસ્તથા । હર્ષઃ પિપીલિકાનાં ચ સંચાર ઇવ જાયતે । ચલલગ્રનો મૃદુઃ શીતઃ શોથો ગાત્રેષુ રોચકઃ ॥ ૧,૧૬૭.

માંસથી સોજો કઠણ બને છે, હૃદયમાં થાક અને ફોડા થાય છે; ક્યારેક ચાંટી ચાલે તેવી લાગણી થાય છે, અને એ સોજો નરમ, ઠંડો અને અંગોમાં દેખાય છે.

આઢ્યવાત ઇવ જ્ઞેયઃ સ કૃચ્છ્રો મેદસાવતઃ । સ્પર્શ આચ્છાદિતેત્યુષ્ણશીતલશ્ચ ત્વનાવૃતે । મજ્જાવૃતે તુ વિષમં જૃમ્ભણં પરિવેષ્ટનમ્ ॥ ૧,૧૬૭.

એને ઢગલા જેવા વાયુ જેવો સમજવો, જે ચરબીથી થાય છે અને સ્પર્શ છુપાયેલો હોય છે; આવરણ ન હોય ત્યારે ગરમ કે ઠંડો લાગે છે; મજ્જા આવરે ત્યારે અનિયમિત જમ્હાઈ અને કસાવટ થાય છે.

શૂલઞ્ચ પડ્યિમાનશ્ચ પાણિભ્યાં લભતે સુખમ્ । શુક્રાવૃતે તુ શોથે વૈ ચાતિવેગો ન વિદ્યતે ॥ ૧,૧૬૭.

દુઃખાવો અને સોજો થાય છે, જે હાથથી આરામ મળે છે; શુક્ર આવરે ત્યારે સોજો થાય છે પણ વધારે ઉત્સુકતા રહેતી નથી.

ભુક્તે કુક્ષૌ રુજા જીર્ણે નિકૃત્તિર્ભવતિ ધ્રુવમ્ । મૂત્રાપ્રવૃત્તિરાધ્માનં બસ્તેર્મૂત્રાવૃતે ભવેત્ ॥ ૧,૧૬૭.

જમ્યા પછી પેટમાં દુખાવો થાય છે; પાચન બગડે ત્યારે કટકટાટ જેવો દુઃખાવો થાય છે. જ્યારે મૂત્ર અટકે છે, ત્યારે મૂત્રાશયમાં ફૂલો આવે છે.

છિદ્રાવૃતે વિબન્ધોઽથ સ્વસ્થાનં પરિકૃન્ત તિ । પતત્યાશુ જ્વરાક્રાન્તો મૂર્છાં ચ લભતે નરઃ ॥ ૧,૧૬૭.

છિદ્રમાં અવરોધ થાય ત્યારે બંધાણ આવે છે અને યોગ્ય સ્થાન કાપી જાય છે. માણસ તાત્કાલિક તાવથી પીડાય છે અને બેહોશી આવે છે.

સકૃત્પીડિતમન્યેન દુષ્ટં શુક્રં ચિરાત્સૃજેત્ । સર્વધાત્વાવૃતે વાયૌ શ્રોણિવઙ્ક્ષણપૃષ્ઠરુક્ ॥ ૧,૧૬૭.

બીજાથી એકવાર દબાયેલું દુષિત શુક્ર ઘણાં સમય પછી બહાર આવે છે. જ્યારે વાયુ સર્વ અંગોમાં અટકે છે, ત્યારે કટિ, કૂકશ અને પીઠમાં દુખાવો થાય છે.

વિલોમે મારુતે ચૈવ હૃદયં પરિપીડ્યતે । ભ્રમો મૂર્છા રુજા દાહઃ પિત્તેન પ્રાણ આવૃતે ॥ ૧,૧૬૭.

જ્યારે વાયુ ઉલટા દિશામાં ચાલે છે, ત્યારે હૃદય પર ભાર પડે છે. પિત્તથી શ્વાસ અટકે ત્યારે ચક્કર, બેહોશી, દુખાવો અને સળવળ થાય છે.

રુજા તન્દ્રા સ્વરભ્રંશો દાહો વ્યાને તુ સર્વશઃ । ક્રમોં ગચેષ્ટાભઙ્ગશ્ચ સન્તાપઃ સહવેદનઃ ॥ ૧,૧૬૭.

વ્યાના દુષિત થાય ત્યારે આખા શરીરમાં દુખાવો, ઉંઘાળપ, અવાજ બગડવો અને સળવળ થાય છે. ચાલવામાં ખલેલ, હલનચલનમાં તોડફોડ, ગરમી અને દુઃખાવું પણ થાય છે.

સમાન ઊષ્મોપહતિઃ સસ્વેદોપરતિઃ સુતૃટ્ । દાહશ્ચ સ્યાદપાને તુ મલે હારિદ્રવર્ણતા ॥ ૧,૧૬૭.

સમાન દુષિત થાય ત્યારે ગરમી ઘટે છે, પસીનો બંધ થાય છે, તીવ્ર તરસ અને સળવળ થાય છે. અપાન બગડે ત્યારે વિસર્જન પીળા રંગનું થાય છે.