ગરુડપુરાણમ્

તાદૃશૈવાસૃજા રુદ્ધઃ પ્રાક્તદૈવ પ્રદૂષયેત્ । તથા વાતો ગુદે પીડાં બલાસં વાતશોણિતમ્ ॥ ૧,૧૬૭.

આવી રીતે બગડેલા લોહીથી વાત અટવાઈ જાય છે અને પહેલા તો લોહીને બગાડે છે, પછી ગુદમાં દુઃખાવો કે વાતરક્ત પેદા કરે છે.

સંસ્તભ્ય જનયેત્પૂર્વં પશ્ચાત્સર્વત્ર ધાવતિ । વિશેષાદ્વમનાદ્યૈશ્ચ પ્રલમ્બસ્તસ્ય લક્ષણમ્ ॥ ૧,૧૬૭.

શરૂઆતમાં તે કઠિનાઈ લાવે છે, પછી આખા શરીરમાં ફેલાઈ જાય છે; ખાસ કરીને ઊલટી વગેરે અને ભારેપણું એના લક્ષણો છે.

ભવિષ્યતઃ કુષ્ઠસમં તથા સામ્બુદસંજ્ઞકમ્ । જાનુજઙ્ઘોરુકટ્યંસહસ્તપાદાઙ્ગસન્ધિષુ ॥ ૧,૧૬૭.

પછી આ રોગ કષ્ટ જેવા થાય છે, જેને સાંબુદ કહે છે, અને ઘૂંટણ, પિંડળી, જાંઘ, કટિ, ખભા, હાથ, પગ અને સાંધા બધે ફેલાય છે.

કણ્ડૂસ્ફુરણનિસ્તોદભેદગૌરવસુપ્તતાઃ । ભૂત્વા ભૂત્વા પ્રશામ્યન્તિ મુહુરાવિર્ભવન્તિ ચ ॥ ૧,૧૬૭.

ખંજવાળ, ફફડાટ, ચીરો જેવા દુઃખાવો, ભારેપણું અને સુનપાન આવતાં-જતાં રહે છે, વારંવાર દેખાય છે અને શમાય છે.

પાદયોર્મૂલમાસ્થાય કદાચિદ્ધસ્તયોરપિ । આખોરિવ વિલં ક્રુદ્ધઃ કૃત્સ્નં દેહં બિધાવતિ ॥ ૧,૧૬૭.

ક્યારેક આ રોગ પગના તળિયે કે હાથમાં શરૂ થાય છે અને પછી ઉંદર જેવો ગુસ્સે થઈ આખા શરીરમાં દોડે છે.

ત્વઙ્માંસાશ્રયમત્તાનં તત્પૂર્વં જાયતે તતઃ । કાલાન્તરેણ ગમ્ભીરં સર્વધાતૂનભિદ્રવેત્ ॥ ૧,૧૬૭.

શરૂઆતમાં આ ત્વચા અને માંસ સુધી મર્યાદિત રહે છે, પણ સમય જતાં ઊંડો થઈ આખા શરીરના ધાતુઓમાં ફેલાઈ જાય છે.

કટ્યાદિસંયતસ્થાને ત્વક્તામ્રશ્યાવલોહિતાઃ । શ્વયથુર્ગ્રથિતઃ પાકઃ સ વાયુશ્ચાસ્થિમજ્જસુ ॥ ૧,૧૬૭.

કટિ વગેરે જગ્યાએ ત્વચા તાંબળી, કાળી કે લાલ થાય છે; સૂજન, ગાંઠ અને પકવાની સાથે વાત હાડકાં અને મજ્જામાં પ્રવેશ કરે છે.

છિન્દન્નિવ ચરત્યન્તશ્ચકીકુર્વંશ્ચ વેગવાન્ । કરોતિ ખઞ્જં પઙ્ગું વા શરીરં સર્વતશ્ચરન્ ॥ ૧,૧૬૭.

આ રોગ અંદરથી કાપતો હોય તેમ દોડે છે, ચરચર અવાજ કરે છે, ઝડપથી ફરે છે અને આખા શરીરમાં ફેલાઈને લંગડાપણું કે અશક્તિ લાવે છે.

વાતાધિકેઽધિકં તત્ર શૂલસ્ફુરણભઞ્જનમ્ । શોથસ્ય રૌક્ષ્યં કૃષ્ણત્વં શ્યાવતાવૃદ્ધિહાનયઃ ॥ ૧,૧૬૭.

જ્યારે વાત વધારે હોય ત્યારે ભારે દુઃખાવો, ફફડાટ, તૂટી જવું, સૂકાઈ જવું, કાળાશ અને રંગ વધવું કે ઘટવું જોવા મળે છે.

ધમન્યઙ્ગુલિસન્ધીનાં સંકોચોઙ્ગગ્રહો તિરુક્ । શીતદ્વેષાનુપશયૌ સ્તમ્ભવેપથુસુપ્તયઃ ॥ ૧,૧૬૭.

ધમની અને આંગળીઓના સાંધા સંકોચાય જાય છે, અંગોમાં કઠિનાઈ, વાંકાપણું, ઠંડા પ્રત્યે વેર, ગરમીથી આરામ, જડપણ, કંપારી અને સુનપાન થાય છે.

રક્તે શોથોઽતિરુક્તોદસ્તામ્રાશ્ચિમિચિમાયતે । સ્નિગ્ધરૂક્ષૈઃ સમં નૈતિ કણ્ડુક્લેદસમન્વિતઃ ॥ ૧,૧૬૭.

જ્યારે લોહી વધારે હોય ત્યારે સૂજન, વધારે લાલાશ, ચુભન, અને તે તેલિયા કે સુકા ઉપચારથી સુધરતું નથી, સાથે ખંજવાળ અને ભેજ રહે છે.

પિત્તે વિદાહઃ સંમોહઃ સ્વાદો મૂર્છા મદસ્તૃષા । સ્પર્શાસહત્વં રુગ્રાવઃ શોષઃ પાકો ભૃશોષ્મતા ॥ ૧,૧૬૭.

પિત્ત વધારે હોય ત્યારે દાઝ, ચક્કર, કડવાશ, બેહોશી, ચઢાવ, તરસ, સ્પર્શ સહન ન થવો, ભારે દુઃખાવો, સૂકાઈ જવું, પકવું અને તીવ્ર ગરમી થાય છે.

કફે સ્તૈમિત્યગુરુતા સુપ્તિસ્નિગ્ધત્વશીતતા । કણ્ડૂર્મન્દા ચ રુગ્દ્બન્દ્વં સર્વલિઙ્ગઞ્ચ સંકરાત્ ॥ ૧,૧૬૭.

કફ વધારે હોય ત્યારે કઠિનાઈ, ભારેપણું, ઊંઘ, તેલિયાપણું, ઠંડક, હળવી ખંજવાળ, માથાપચ્ચી દુઃખાવો અને જ્યારે બધાં દોષો ભેગા થાય ત્યારે બધાં લક્ષણો સાથે આવે છે.

એકદોષઞ્ચ સંસાધ્યં યાપ્યઞ્ચૈવ દ્વિદોષજમ્ । ત્રિદોષજન્ત્યજેદાશુ રક્તપિત્તં સુદારુણમ્ ॥ ૧,૧૬૭.

એક દોષ હોય ત્યારે તે સુધરી શકે છે, બે દોષ હોય ત્યારે નિયંત્રિત કરી શકાય છે, પણ ત્રણેય દોષ ભેગા થાય ત્યારે ઝડપથી શરીરને નાશ કરે છે અને ગંભીર રક્તપિત્ત લાવે છે.

રક્તમઙ્ગે નિહન્ત્યાશુ શાખાસન્ધિષુ મારુતઃ । નિવેશ્યાન્યોન્યમાવાર્ય વેદનાભિર્હરત્યસૂન્ ॥ ૧,૧૬૭.

વાત ઝડપથી અંગોમાંના લોહીને, ખાસ કરીને સાંધામાં, ઘૂસી જાય છે, રસ્તા બંધ કરે છે અને દુઃખાવાથી જીવ લઈ જાય છે.

વાયૌ પઞ્ચાત્મકે પ્રાણે રૌક્ષ્યાચ્ચાપલ્યલઙ્ઘનૈઃ । અત્યાહારાભિઘાતાચ્ચ વેગોદીરણચારણૈઃ ॥ ૧,૧૬૭.

પાંચ પ્રકારના પ્રાણ વાયુમાં, જો શરીરમાં શુષ્કતા, ચંચળતા, વધુ ઉછાળ, વધારે ખાવું, ઈજા થવી કે ઝડપથી હલનચલન થાય, તો એ વાયુ બગડી જાય છે.

કુપિતશ્ચક્ષુરાદીનામુપઘાતં પ્રકલ્પયેત્ । પીનસો દાહતૃટ્કાસશ્વાસાદિશ્ચૈવ જાયતે ॥ ૧,૧૬૭.

જ્યારે એ વાયુ ઉગ્ર બને છે, ત્યારે આંખો અને બીજા ઇન્દ્રિયોને નુકસાન પહોંચે છે; નાક બંધ થવી, દહન, તરસ, ઉધરસ અને શ્વાસ લેવામાં તકલીફ થાય છે.

કણ્ઠરોધોમલભ્રંશચ્છર્દ્યરોચકપીનસાન્ । કુર્યાચ્ચ ગલગણ્ડદીંસ્તઞ્જત્રુમૂર્ધ્વસંશ્રયઃ ॥ ૧,૧૬૭.

કંઠમાં અવરોધ, શ્લેષ્મા ઘટવી, ઉલટી, ભૂખ ન લાગવી અને નાકના રોગ થાય છે; એ ઉપરાંત ગળામાં, જડબામાં અને માથામાં ગાંઠો થાય છે.

વ્યાનોઽતિગમનસ્નાનક્રીડાવિષયચોષ્ટિતૈઃ । વિરુદ્ધરૂક્ષભીહર્ષવિષાદાદ્યૈશ્ચ દૂષિતઃ ॥ ૧,૧૬૭.

વ્યાન વાયુ વધારે હલનચલન, વારંવાર સ્નાન, રમવું, ઇન્દ્રિયસુખમાં લિપ્ત થવું અને અસંગત, શુષ્ક, ભયજનક, ઉત્સાહવર્ધક કે દુઃખદ વાતોથી બગડે છે.

પુંસ્ત્વોત્સાહબલભ્રંશશોકચિત્તપ્લવજ્વરાન્ । સર્વાકારાદિનિસ્તોદરોમહર્ષં સુષુપ્તતામ્ ॥ ૧,૧૬૭.

એથી પુરૂષત્વ, ઉત્સાહ અને તાકાત ઘટે છે, દુઃખ, મનની ચંચળતા, તાવ, શરીરમાં વિવિધ પ્રકારના દુઃખ, રોમાંચ અને ઊંઘ વધી જાય છે.

કુષ્ઠં વિસર્પમન્યચ્ચ કુર્યાત્સર્વાઙ્ગસાદનમ્ । સમાનો વિષમાજીર્ણશીતસઙ્કીર્ણભોજનૈઃ ॥ ૧,૧૬૭.

એથી કાંદો, ફેલાતી ફૂંસી અને બીજા રોગો થાય છે, જે આખા શરીરને દુર્બળ બનાવે છે; સમાન વાયુ અનિયમિત પાચન અને ઠંડા, મિશ્રિત ખોરાકથી બગડે છે.

કરોત્યકાલશયનજાગરાદ્યૈશ્ચ દૂષિતઃ । શૂલગુલ્મગ્રહણ્યાદીન્યકૃત્કામાશ્રયાન્ગદાન્ ॥ ૧,૧૬૭.

અયોગ્ય સમયે ઊંઘવું કે જાગવું, એથી સમાન વાયુ બગડે છે અને પેટમાં દુઃખાવો, ગાંઠો, આંચકો અને ઈચ્છા પૂરી ન થાય તેવા રોગ થાય છે.

અપાનો રૂક્ષગુર્વન્નવેગાઘાતાતિવાહનૈઃ । યાનપાનસમુત્થાનચઙ્ક્રમૈશ્ચાતિસેવિતૈઃ ॥ ૧,૧૬૭.

અપાન વાયુ શુષ્ક અને ભારે ખોરાક, પ્રકૃતિના સંયમને દબાવવું, વધારે સવારી, વારંવાર મુસાફરી અને વધુ હલનચલનથી બગડે છે.

કુપિતઃ કુરુતે રોગાન્કૃત્સ્નાન્ પક્વાશયાશ્રયાન્ । મૂત્રસુક્રપ્રદોષાર્શોગુદભ્રંશાદિકાન્બહૂન્ ॥ ૧,૧૬૭.

જ્યારે અપાન વાયુ બગડે છે, ત્યારે પેટના નીચેના ભાગના રોગ થાય છે, જેમ કે મૂત્ર, વીર્યના રોગ, બવાસીર, ગુદા બહાર આવવી અને બીજા અનેક રોગ થાય છે.

સર્વાઙ્ગમાતતં સામં તન્દ્રાસ્તૈમિત્યગૌરવૈઃ । સ્નિગ્ધત્વાદ્બોધ કાલસ્ય શૈત્યશોથાગ્નિહાનયઃ ॥ ૧,૧૬૭.

આખા શરીરમાં અસ્વસ્થતા ફેલાય છે, સાથે ઉંઘ, ભારપણ અને આળસ આવે છે; વધુ તેલિયાપણું અને મોડું જાગવું, એથી ઠંડક, સોજો અને પાચનશક્તિ ઘટે છે.

કણ્ડૂરૂક્ષાતિનાશેન તદ્વિધોપશમેન ચ । મુક્તિં વિદ્યાન્નિરામં તં તન્દ્રાદીનાં વિપર્યયાત્ ॥ ૧,૧૬૭.

ખંજવાળ, શુષ્કતા અને નાશ દૂર કરીને યોગ્ય ઉપચારથી આ રોગમાંથી મુક્તિ મળે છે; નહિ તો ઉંઘ અને એ સંબંધિત રોગો રહે છે.

વાયોરાવરણં વાતો બહુભેદં પ્રચક્ષતે । પિત્તલિઙ્ગાવૃતે દાહસ્તૃષ્ણા શૂલં ભ્રમસ્તમઃ ॥ ૧,૧૬૭.

વાયુના અવરોધના અનેક પ્રકાર છે; જ્યારે પિત્તના લક્ષણો સાથે આવરે છે, ત્યારે દહન, તરસ, દુઃખાવો, ચક્કર અને અંધકાર અનુભવાય છે.

કટુકોષ્ણામ્લલવણૈર્વિદાહશીતકામતા । શૈત્યગૌરવશૂલાગ્નિકટ્વાજ્યપયસોઽધિકમ્ ॥ ૧,૧૬૭.

તીખા, ગરમ, ખાટા અને ખારા ખોરાકથી દહન થાય છે અને ઠંડકની ઈચ્છા થાય છે; ઠંડક, ભારપણ, દુઃખાવો, પાચનશક્તિ ઘટવી, કડવાશ અને ઘી-દૂધ વધારે થાય છે.

લઙ્ઘનાયાસરૂક્ષોષ્ણકામતા ચ કફાવૃતે । કફાવૃતેઽઙ્ગમર્દઃ સ્યાદ્ધૃલ્લાસો ગુરુતારુચિઃ ॥ ૧,૧૬૭.

કફથી આવરણ થાય ત્યારે ઉપવાસ, મહેનત, શુષ્કતા, ગરમી અને ગરમ વસ્તુઓની ઈચ્છા થાય છે; કફથી આવરણ થાય ત્યારે શરીરમાં દુઃખાવો, હૃદયમાં થાક, ભારપણ અને ભૂખ ન લાગવી થાય છે.