ગરુડપુરાણમ્

સક્થ્યસ્થીનિ પ્રપૂર્યાન્તઃ શ્લેષ્મણા સ્તમ્ભિતેન તત્ । તદાસ્થિ સ્નાતિ તેનોરોસ્તથા શીતાનિલેન તુ ॥ ૧,૧૬૬.

જ્યારે કફ જાંઘની હાડકીઓમાં ભરાઈને એને કઠણ બનાવી દે છે, ત્યારે હાડકીઓ અને સ્નાયુઓ પીડાય છે અને વાયુથી જાંઘ ઠંડી પડી જાય છે.

શ્યામાઙ્ગમઙ્ગસ્તૈમિત્યતન્દ્રામૂર્છારુચિજ્વરૈઃ । તમૂરુસ્તમ્ભમિત્યાહ બાહ્યવાતમથાપરે ॥ ૧,૧૬૬.

જ્યારે અંગો કાળા, અચળ, અલસ, બેભાન, દુખાવાવાળા અને તાવગ્રસ્ત થાય છે, ત્યારે એને ઊરુસ્તંભ કહે છે; કેટલાક એને બાહ્યવાત પણ કહે છે.

વાતશોણિતસંશોથો જાનુમધ્યે મહારુજઃ । જ્ઞેયઃ ક્રોષ્ટુકશીર્ષસ્તુ સ્થૂલક્રોષ્ટુકશીર્ષવત્ ॥ ૧,૧૬૬.

જ્યારે ઘૂંટણમાં વાયુ અને રક્તથી સોજો અને ભારે દુખાવો થાય છે, ત્યારે એ રોગને ક્રોષ્ટુકશીર્ષ કહે છે, જે મોટાં ગીધના માથા જેવું લાગે છે.

રુક્પાદવિષમન્યસ્તે શ્રમાદ્વા જાયતે યદા । વાતેન ગુલ્ફમાક્ષિત્ય તમાહુર્વાતકણ્ટકમ્ ॥ ૧,૧૬૬.

જ્યારે પગમાં દુખાવો અને અસમાનતા થવા લાગે છે, થાકથી કે વાયુએ ગુલ્ફને પીડાવ્યે, ત્યારે એને વાતકંટક કહે છે.

પાર્ષ્ણિપ્રત્યઙ્ગુલીનાભૌ કણ્ઠે વા મારુતાર્દિતે । સતિક્ષેપં નિગૃહ્ણાતિ ગૃધ્રસીં તાં પ્રચક્ષતે ॥ ૧,૧૬૬.

જ્યારે વાયુ પગની એડી, આંગળીઓ, નાભિ કે ગળામાં પીડા કરે છે અને હલનચલન અટકાવે છે, ત્યારે એને ગૃધ્રસી કહે છે.

હૃષ્યેતે ચરણૌ યસ્ય ભવેતાં ચાપિ સુપ્તકૌ । પાદહર્ષઃ સ વિજ્ઞેયઃ કફમારુતકોપજઃ ॥ ૧,૧૬૬.

જ્યારે કોઈના પગ ખુશીથી કંપે છે કે સુન થઈ જાય છે, ત્યારે એને પાદહર્ષ કહે છે, જે કફ અને વાયુના વધવાથી થાય છે.

પાદયોઃ કુરુતે દાહં પિત્તાસૃક્સહિતોઽનિલઃ । વિશેષતશ્ચઙ્ક્રમતઃ પાદદાહં તમાદિશેત્ ॥ ૧,૧૬૬.

જ્યારે વાયુ, પિત્ત અને રક્ત મળીને પગમાં સળવળ અને બળતરા કરે છે, ખાસ કરીને ચાલતી વખતે, ત્યારે એ પાદદાહ કહેવાય છે.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૧૬૭ ધન્વન્તરીરુવાચ । વાતરક્તનિદાનં તે વક્ષ્યે સુશ્રુત તચ્છૃણુ । વિરુદ્ધાધ્યશનક્રોધદિવાસ્વપ્નપ્રજાગરૈઃ ॥ ૧,૧૬૭.

ધન્વંતરીએ કહ્યું: સુશ્રુત, હવે હું તને વાતરક્તના કારણો સમજાવું છું, ધ્યાનથી સાંભળ. વિરુદ્ધ અને વધારે ખોરાક, ગુસ્સો, દિવસે ઊંઘવું અને રાતે જાગવું એ બધાથી આ રોગ થાય છે.

પ્રાયશઃ સુકુમારાણાં મિથ્યાહારવિહારિણામ્ । સ્થૂલાનાં સુખિનાં ચાપિ કુપ્યતે વાતશોણિતમ્ ॥ ૧,૧૬૭.

વાતરક્ત મોટાભાગે નાજુક, ખોટું ખાવાપીવું અને વર્તન કરનાર, જાડા અને આરામથી જીવતા લોકોને થાય છે.

અગ્નિઘાતાદશુદ્ધેશ્ચ નૃણામસૃજિ દૂષિતે । વાતલૈઃ શીતલૈર્વાયુર્વૃદ્ધઃ ક્રુદ્ધો વિમાર્ગગઃ ॥ ૧,૧૬૭.

જ્યારે માણસના લોહીમાં અગ્નિનો પ્રભાવ કે યોગ્ય રીતે શુદ્ધિ ન થવાથી અશુદ્ધિ આવે છે, અને ઠંડા પવન કે વાતથી તે લોહી બગડે છે, ત્યારે વાત વધે છે, ગુસ્સે થાય છે અને શરીરમાં વિક્રમથી ફરે છે.

તાદૃશૈવાસૃજા રુદ્ધઃ પ્રાક્તદૈવ પ્રદૂષયેત્ । તથા વાતો ગુદે પીડાં બલાસં વાતશોણિતમ્ ॥ ૧,૧૬૭.

આવી રીતે બગડેલા લોહીથી વાત અટવાઈ જાય છે અને પહેલા તો લોહીને બગાડે છે, પછી ગુદમાં દુઃખાવો કે વાતરક્ત પેદા કરે છે.

સંસ્તભ્ય જનયેત્પૂર્વં પશ્ચાત્સર્વત્ર ધાવતિ । વિશેષાદ્વમનાદ્યૈશ્ચ પ્રલમ્બસ્તસ્ય લક્ષણમ્ ॥ ૧,૧૬૭.

શરૂઆતમાં તે કઠિનાઈ લાવે છે, પછી આખા શરીરમાં ફેલાઈ જાય છે; ખાસ કરીને ઊલટી વગેરે અને ભારેપણું એના લક્ષણો છે.

ભવિષ્યતઃ કુષ્ઠસમં તથા સામ્બુદસંજ્ઞકમ્ । જાનુજઙ્ઘોરુકટ્યંસહસ્તપાદાઙ્ગસન્ધિષુ ॥ ૧,૧૬૭.

પછી આ રોગ કષ્ટ જેવા થાય છે, જેને સાંબુદ કહે છે, અને ઘૂંટણ, પિંડળી, જાંઘ, કટિ, ખભા, હાથ, પગ અને સાંધા બધે ફેલાય છે.

કણ્ડૂસ્ફુરણનિસ્તોદભેદગૌરવસુપ્તતાઃ । ભૂત્વા ભૂત્વા પ્રશામ્યન્તિ મુહુરાવિર્ભવન્તિ ચ ॥ ૧,૧૬૭.

ખંજવાળ, ફફડાટ, ચીરો જેવા દુઃખાવો, ભારેપણું અને સુનપાન આવતાં-જતાં રહે છે, વારંવાર દેખાય છે અને શમાય છે.

પાદયોર્મૂલમાસ્થાય કદાચિદ્ધસ્તયોરપિ । આખોરિવ વિલં ક્રુદ્ધઃ કૃત્સ્નં દેહં બિધાવતિ ॥ ૧,૧૬૭.

ક્યારેક આ રોગ પગના તળિયે કે હાથમાં શરૂ થાય છે અને પછી ઉંદર જેવો ગુસ્સે થઈ આખા શરીરમાં દોડે છે.

ત્વઙ્માંસાશ્રયમત્તાનં તત્પૂર્વં જાયતે તતઃ । કાલાન્તરેણ ગમ્ભીરં સર્વધાતૂનભિદ્રવેત્ ॥ ૧,૧૬૭.

શરૂઆતમાં આ ત્વચા અને માંસ સુધી મર્યાદિત રહે છે, પણ સમય જતાં ઊંડો થઈ આખા શરીરના ધાતુઓમાં ફેલાઈ જાય છે.

કટ્યાદિસંયતસ્થાને ત્વક્તામ્રશ્યાવલોહિતાઃ । શ્વયથુર્ગ્રથિતઃ પાકઃ સ વાયુશ્ચાસ્થિમજ્જસુ ॥ ૧,૧૬૭.

કટિ વગેરે જગ્યાએ ત્વચા તાંબળી, કાળી કે લાલ થાય છે; સૂજન, ગાંઠ અને પકવાની સાથે વાત હાડકાં અને મજ્જામાં પ્રવેશ કરે છે.

છિન્દન્નિવ ચરત્યન્તશ્ચકીકુર્વંશ્ચ વેગવાન્ । કરોતિ ખઞ્જં પઙ્ગું વા શરીરં સર્વતશ્ચરન્ ॥ ૧,૧૬૭.

આ રોગ અંદરથી કાપતો હોય તેમ દોડે છે, ચરચર અવાજ કરે છે, ઝડપથી ફરે છે અને આખા શરીરમાં ફેલાઈને લંગડાપણું કે અશક્તિ લાવે છે.

વાતાધિકેઽધિકં તત્ર શૂલસ્ફુરણભઞ્જનમ્ । શોથસ્ય રૌક્ષ્યં કૃષ્ણત્વં શ્યાવતાવૃદ્ધિહાનયઃ ॥ ૧,૧૬૭.

જ્યારે વાત વધારે હોય ત્યારે ભારે દુઃખાવો, ફફડાટ, તૂટી જવું, સૂકાઈ જવું, કાળાશ અને રંગ વધવું કે ઘટવું જોવા મળે છે.

ધમન્યઙ્ગુલિસન્ધીનાં સંકોચોઙ્ગગ્રહો તિરુક્ । શીતદ્વેષાનુપશયૌ સ્તમ્ભવેપથુસુપ્તયઃ ॥ ૧,૧૬૭.

ધમની અને આંગળીઓના સાંધા સંકોચાય જાય છે, અંગોમાં કઠિનાઈ, વાંકાપણું, ઠંડા પ્રત્યે વેર, ગરમીથી આરામ, જડપણ, કંપારી અને સુનપાન થાય છે.

રક્તે શોથોઽતિરુક્તોદસ્તામ્રાશ્ચિમિચિમાયતે । સ્નિગ્ધરૂક્ષૈઃ સમં નૈતિ કણ્ડુક્લેદસમન્વિતઃ ॥ ૧,૧૬૭.

જ્યારે લોહી વધારે હોય ત્યારે સૂજન, વધારે લાલાશ, ચુભન, અને તે તેલિયા કે સુકા ઉપચારથી સુધરતું નથી, સાથે ખંજવાળ અને ભેજ રહે છે.

પિત્તે વિદાહઃ સંમોહઃ સ્વાદો મૂર્છા મદસ્તૃષા । સ્પર્શાસહત્વં રુગ્રાવઃ શોષઃ પાકો ભૃશોષ્મતા ॥ ૧,૧૬૭.

પિત્ત વધારે હોય ત્યારે દાઝ, ચક્કર, કડવાશ, બેહોશી, ચઢાવ, તરસ, સ્પર્શ સહન ન થવો, ભારે દુઃખાવો, સૂકાઈ જવું, પકવું અને તીવ્ર ગરમી થાય છે.

કફે સ્તૈમિત્યગુરુતા સુપ્તિસ્નિગ્ધત્વશીતતા । કણ્ડૂર્મન્દા ચ રુગ્દ્બન્દ્વં સર્વલિઙ્ગઞ્ચ સંકરાત્ ॥ ૧,૧૬૭.

કફ વધારે હોય ત્યારે કઠિનાઈ, ભારેપણું, ઊંઘ, તેલિયાપણું, ઠંડક, હળવી ખંજવાળ, માથાપચ્ચી દુઃખાવો અને જ્યારે બધાં દોષો ભેગા થાય ત્યારે બધાં લક્ષણો સાથે આવે છે.

એકદોષઞ્ચ સંસાધ્યં યાપ્યઞ્ચૈવ દ્વિદોષજમ્ । ત્રિદોષજન્ત્યજેદાશુ રક્તપિત્તં સુદારુણમ્ ॥ ૧,૧૬૭.

એક દોષ હોય ત્યારે તે સુધરી શકે છે, બે દોષ હોય ત્યારે નિયંત્રિત કરી શકાય છે, પણ ત્રણેય દોષ ભેગા થાય ત્યારે ઝડપથી શરીરને નાશ કરે છે અને ગંભીર રક્તપિત્ત લાવે છે.

રક્તમઙ્ગે નિહન્ત્યાશુ શાખાસન્ધિષુ મારુતઃ । નિવેશ્યાન્યોન્યમાવાર્ય વેદનાભિર્હરત્યસૂન્ ॥ ૧,૧૬૭.

વાત ઝડપથી અંગોમાંના લોહીને, ખાસ કરીને સાંધામાં, ઘૂસી જાય છે, રસ્તા બંધ કરે છે અને દુઃખાવાથી જીવ લઈ જાય છે.

વાયૌ પઞ્ચાત્મકે પ્રાણે રૌક્ષ્યાચ્ચાપલ્યલઙ્ઘનૈઃ । અત્યાહારાભિઘાતાચ્ચ વેગોદીરણચારણૈઃ ॥ ૧,૧૬૭.

પાંચ પ્રકારના પ્રાણ વાયુમાં, જો શરીરમાં શુષ્કતા, ચંચળતા, વધુ ઉછાળ, વધારે ખાવું, ઈજા થવી કે ઝડપથી હલનચલન થાય, તો એ વાયુ બગડી જાય છે.

કુપિતશ્ચક્ષુરાદીનામુપઘાતં પ્રકલ્પયેત્ । પીનસો દાહતૃટ્કાસશ્વાસાદિશ્ચૈવ જાયતે ॥ ૧,૧૬૭.

જ્યારે એ વાયુ ઉગ્ર બને છે, ત્યારે આંખો અને બીજા ઇન્દ્રિયોને નુકસાન પહોંચે છે; નાક બંધ થવી, દહન, તરસ, ઉધરસ અને શ્વાસ લેવામાં તકલીફ થાય છે.

કણ્ઠરોધોમલભ્રંશચ્છર્દ્યરોચકપીનસાન્ । કુર્યાચ્ચ ગલગણ્ડદીંસ્તઞ્જત્રુમૂર્ધ્વસંશ્રયઃ ॥ ૧,૧૬૭.

કંઠમાં અવરોધ, શ્લેષ્મા ઘટવી, ઉલટી, ભૂખ ન લાગવી અને નાકના રોગ થાય છે; એ ઉપરાંત ગળામાં, જડબામાં અને માથામાં ગાંઠો થાય છે.

વ્યાનોઽતિગમનસ્નાનક્રીડાવિષયચોષ્ટિતૈઃ । વિરુદ્ધરૂક્ષભીહર્ષવિષાદાદ્યૈશ્ચ દૂષિતઃ ॥ ૧,૧૬૭.

વ્યાન વાયુ વધારે હલનચલન, વારંવાર સ્નાન, રમવું, ઇન્દ્રિયસુખમાં લિપ્ત થવું અને અસંગત, શુષ્ક, ભયજનક, ઉત્સાહવર્ધક કે દુઃખદ વાતોથી બગડે છે.