ગરુડપુરાણમ્

પક્ષમન્યતરં હન્તિ પક્ષાઘાતઃ સ ઉચ્યતે । કૃત્સ્નસ્ય કાયસ્યાર્ધં સ્યાદકર્મણ્યમચેતનમ્ ॥ ૧,૧૬૬.

જ્યારે એક બાજુનું પાંખ નષ્ટ થાય છે, ત્યારે એને પાંખમૂર્છા કહે છે; એમાં શરીરના અડધા ભાગમાં ચાલચલન બંધ થઈ જાય છે અને સંવેદના પણ રહેતી નથી.

એકાઙ્ગરોગતાં કેચિદન્યે કક્ષરુજાં વિદુઃ । સર્વાઙ્ગરોધઃ સ્તમ્ભશ્ચ સર્વકાયાશ્રિતેઽનિલે ॥ ૧,૧૬૬.

કેટલાંક લોકો એક અંગમાં થતા રોગને ઓળખે છે, તો બીજાઓ બગલના દુખાવાને જાણે છે; જ્યારે વાયુ આખા શરીરમાં વ્યાપી જાય છે, ત્યારે આખું શરીર જડ અને અચળ થઈ જાય છે.

શુદ્ધવાતકૃતઃ પક્ષઃ કૃચ્છ્રસાધ્યતમો મતઃ । કૃચ્છ્રશ્ચાન્યેન સંસૃષ્ટો વિવૃદ્ધઃ ક્ષયહેતુકઃ ॥ ૧,૧૬૬.

શુદ્ધ વાયુથી થતી પાંખમૂર્છા બહુ જ મુશ્કેલથી સાજે છે; અને જ્યારે એમાં બીજાં દોષો જોડાય છે, ત્યારે એ વધારે વધી જાય છે અને શરીર ક્ષય તરફ લઈ જાય છે.

આમબદ્ધાયનઃ કુર્યાત્સંસ્તભ્યાઙ્ગં કફાન્વિતઃ । અસાધ્ય એવ સર્વો હિ ભવેદ્દણ્ડાપતાનકઃ ॥ ૧,૧૬૬.

જ્યારે અમ અને કફ નાડીઓમાં અટકી જાય છે, ત્યારે અંગો કઠણ થઈ જાય છે; એ સ્થિતિમાં દંડાપતાનક નામનો રોગ થાય છે, જે ક્યારેય સાજો થતો નથી.

અંસમૂલોત્થિતો વાયુઃ શિરાઃ સંકુચ્ય તત્રગઃ । બહિઃ પ્રસ્યન્દિતહરં જનયત્યેવ બાહુકમ્ ॥ ૧,૧૬૬.

જ્યારે વાયુ ખભાની મૂળમાંથી ઊભરે છે અને ત્યાંની નસોને સંકોચી નાખે છે, ત્યારે એ બહારથી પ્રવાહ અને બાહુમાં રોગ પેદા કરે છે.

તલં પ્રત્યઙ્ગુલીનાં યઃ કણ્ડરા બાહુપૃષ્ઠતઃ । બાહ્વોઃ કર્મક્ષયકરી વિપૂચી વેતિ સોચ્યતે ॥ ૧,૧૬૬.

જ્યારે આંગળીઓના તળિયે અને બાહુના પીઠ પરની કંડરાઓ પીડાય છે, ત્યારે બાહુઓની શક્તિ ઘટી જાય છે; આ રોગને વિપૂચી કહે છે.

વાયુઃ કટ્યાશ્રિતઃ સક્થ્નઃ કણ્ડરામાક્ષૈપેદ્યદા । તદા ખઞ્જો ભવેજ્જન્તુઃ પઙ્ગુઃ સક્થ્નોર્દ્વયોર્વધાત્ ॥ ૧,૧૬૬.

જ્યારે વાયુ કટિમાં રહીને જાંઘની કંડરાઓને નુકસાન પહોંચાડે છે, ત્યારે માણસ લંગડો થઈ જાય છે; અને જો બંને જાંઘો પીડાય, તો એ સંપૂર્ણ અશક્ત બની જાય છે.

કમ્પતે ગમનારમ્ભે ખઞ્જન્નિવ ચ ગચ્છતિ । કલાયખઞ્જં તં વિદ્યાન્મુક્તસન્ધિપ્રબન્ધનમ્ ॥ ૧,૧૬૬.

જ્યારે ચાલવાની શરૂઆતમાં શરીર કાંપે છે અને માણસ લંગડાવતો જાય છે, ત્યારે એને કલાયખંજ કહે છે, જે સાંધા અને બંધન ઢીલા પડવાથી થાય છે.

શીતોષ્ણદ્રવસંસુષ્કગુરુસ્નિગ્ધૈશ્ચ સેવિતૈઃ । જીર્ણાજીર્ણે તથાયાસક્ષોભસ્નિગ્ધપ્રજાગરૈઃ ॥ ૧,૧૬૬.

શીતળ, ઉષ્ણ, દ્રવ, સુકું, ભારે અને તેલિયું ખોરાક, પાચન થયેલું કે અપાચિત, વધુ મહેનત, મનની ચિંતા, વધુ તેલિયું ખાવું અને ઉંઘ ન આવવી—

શ્લેષ્મભેદઃ સમયે પરમત્યર્થસંચિતમ્ । અભિભૂયેતરં દોષં શરીરં પ્રતિપદ્યતે ॥ ૧,૧૬૬.

જ્યારે યોગ્ય સમયે કફ બહુ જ વધારે એકઠો થાય છે, ત્યારે એ બીજા દોષોને દબાવી દે છે અને આખા શરીરમાં ફેલાઈ જાય છે.

સક્થ્યસ્થીનિ પ્રપૂર્યાન્તઃ શ્લેષ્મણા સ્તમ્ભિતેન તત્ । તદાસ્થિ સ્નાતિ તેનોરોસ્તથા શીતાનિલેન તુ ॥ ૧,૧૬૬.

જ્યારે કફ જાંઘની હાડકીઓમાં ભરાઈને એને કઠણ બનાવી દે છે, ત્યારે હાડકીઓ અને સ્નાયુઓ પીડાય છે અને વાયુથી જાંઘ ઠંડી પડી જાય છે.

શ્યામાઙ્ગમઙ્ગસ્તૈમિત્યતન્દ્રામૂર્છારુચિજ્વરૈઃ । તમૂરુસ્તમ્ભમિત્યાહ બાહ્યવાતમથાપરે ॥ ૧,૧૬૬.

જ્યારે અંગો કાળા, અચળ, અલસ, બેભાન, દુખાવાવાળા અને તાવગ્રસ્ત થાય છે, ત્યારે એને ઊરુસ્તંભ કહે છે; કેટલાક એને બાહ્યવાત પણ કહે છે.

વાતશોણિતસંશોથો જાનુમધ્યે મહારુજઃ । જ્ઞેયઃ ક્રોષ્ટુકશીર્ષસ્તુ સ્થૂલક્રોષ્ટુકશીર્ષવત્ ॥ ૧,૧૬૬.

જ્યારે ઘૂંટણમાં વાયુ અને રક્તથી સોજો અને ભારે દુખાવો થાય છે, ત્યારે એ રોગને ક્રોષ્ટુકશીર્ષ કહે છે, જે મોટાં ગીધના માથા જેવું લાગે છે.

રુક્પાદવિષમન્યસ્તે શ્રમાદ્વા જાયતે યદા । વાતેન ગુલ્ફમાક્ષિત્ય તમાહુર્વાતકણ્ટકમ્ ॥ ૧,૧૬૬.

જ્યારે પગમાં દુખાવો અને અસમાનતા થવા લાગે છે, થાકથી કે વાયુએ ગુલ્ફને પીડાવ્યે, ત્યારે એને વાતકંટક કહે છે.

પાર્ષ્ણિપ્રત્યઙ્ગુલીનાભૌ કણ્ઠે વા મારુતાર્દિતે । સતિક્ષેપં નિગૃહ્ણાતિ ગૃધ્રસીં તાં પ્રચક્ષતે ॥ ૧,૧૬૬.

જ્યારે વાયુ પગની એડી, આંગળીઓ, નાભિ કે ગળામાં પીડા કરે છે અને હલનચલન અટકાવે છે, ત્યારે એને ગૃધ્રસી કહે છે.

હૃષ્યેતે ચરણૌ યસ્ય ભવેતાં ચાપિ સુપ્તકૌ । પાદહર્ષઃ સ વિજ્ઞેયઃ કફમારુતકોપજઃ ॥ ૧,૧૬૬.

જ્યારે કોઈના પગ ખુશીથી કંપે છે કે સુન થઈ જાય છે, ત્યારે એને પાદહર્ષ કહે છે, જે કફ અને વાયુના વધવાથી થાય છે.

પાદયોઃ કુરુતે દાહં પિત્તાસૃક્સહિતોઽનિલઃ । વિશેષતશ્ચઙ્ક્રમતઃ પાદદાહં તમાદિશેત્ ॥ ૧,૧૬૬.

જ્યારે વાયુ, પિત્ત અને રક્ત મળીને પગમાં સળવળ અને બળતરા કરે છે, ખાસ કરીને ચાલતી વખતે, ત્યારે એ પાદદાહ કહેવાય છે.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૧૬૭ ધન્વન્તરીરુવાચ । વાતરક્તનિદાનં તે વક્ષ્યે સુશ્રુત તચ્છૃણુ । વિરુદ્ધાધ્યશનક્રોધદિવાસ્વપ્નપ્રજાગરૈઃ ॥ ૧,૧૬૭.

ધન્વંતરીએ કહ્યું: સુશ્રુત, હવે હું તને વાતરક્તના કારણો સમજાવું છું, ધ્યાનથી સાંભળ. વિરુદ્ધ અને વધારે ખોરાક, ગુસ્સો, દિવસે ઊંઘવું અને રાતે જાગવું એ બધાથી આ રોગ થાય છે.

પ્રાયશઃ સુકુમારાણાં મિથ્યાહારવિહારિણામ્ । સ્થૂલાનાં સુખિનાં ચાપિ કુપ્યતે વાતશોણિતમ્ ॥ ૧,૧૬૭.

વાતરક્ત મોટાભાગે નાજુક, ખોટું ખાવાપીવું અને વર્તન કરનાર, જાડા અને આરામથી જીવતા લોકોને થાય છે.

અગ્નિઘાતાદશુદ્ધેશ્ચ નૃણામસૃજિ દૂષિતે । વાતલૈઃ શીતલૈર્વાયુર્વૃદ્ધઃ ક્રુદ્ધો વિમાર્ગગઃ ॥ ૧,૧૬૭.

જ્યારે માણસના લોહીમાં અગ્નિનો પ્રભાવ કે યોગ્ય રીતે શુદ્ધિ ન થવાથી અશુદ્ધિ આવે છે, અને ઠંડા પવન કે વાતથી તે લોહી બગડે છે, ત્યારે વાત વધે છે, ગુસ્સે થાય છે અને શરીરમાં વિક્રમથી ફરે છે.

તાદૃશૈવાસૃજા રુદ્ધઃ પ્રાક્તદૈવ પ્રદૂષયેત્ । તથા વાતો ગુદે પીડાં બલાસં વાતશોણિતમ્ ॥ ૧,૧૬૭.

આવી રીતે બગડેલા લોહીથી વાત અટવાઈ જાય છે અને પહેલા તો લોહીને બગાડે છે, પછી ગુદમાં દુઃખાવો કે વાતરક્ત પેદા કરે છે.

સંસ્તભ્ય જનયેત્પૂર્વં પશ્ચાત્સર્વત્ર ધાવતિ । વિશેષાદ્વમનાદ્યૈશ્ચ પ્રલમ્બસ્તસ્ય લક્ષણમ્ ॥ ૧,૧૬૭.

શરૂઆતમાં તે કઠિનાઈ લાવે છે, પછી આખા શરીરમાં ફેલાઈ જાય છે; ખાસ કરીને ઊલટી વગેરે અને ભારેપણું એના લક્ષણો છે.

ભવિષ્યતઃ કુષ્ઠસમં તથા સામ્બુદસંજ્ઞકમ્ । જાનુજઙ્ઘોરુકટ્યંસહસ્તપાદાઙ્ગસન્ધિષુ ॥ ૧,૧૬૭.

પછી આ રોગ કષ્ટ જેવા થાય છે, જેને સાંબુદ કહે છે, અને ઘૂંટણ, પિંડળી, જાંઘ, કટિ, ખભા, હાથ, પગ અને સાંધા બધે ફેલાય છે.

કણ્ડૂસ્ફુરણનિસ્તોદભેદગૌરવસુપ્તતાઃ । ભૂત્વા ભૂત્વા પ્રશામ્યન્તિ મુહુરાવિર્ભવન્તિ ચ ॥ ૧,૧૬૭.

ખંજવાળ, ફફડાટ, ચીરો જેવા દુઃખાવો, ભારેપણું અને સુનપાન આવતાં-જતાં રહે છે, વારંવાર દેખાય છે અને શમાય છે.

પાદયોર્મૂલમાસ્થાય કદાચિદ્ધસ્તયોરપિ । આખોરિવ વિલં ક્રુદ્ધઃ કૃત્સ્નં દેહં બિધાવતિ ॥ ૧,૧૬૭.

ક્યારેક આ રોગ પગના તળિયે કે હાથમાં શરૂ થાય છે અને પછી ઉંદર જેવો ગુસ્સે થઈ આખા શરીરમાં દોડે છે.

ત્વઙ્માંસાશ્રયમત્તાનં તત્પૂર્વં જાયતે તતઃ । કાલાન્તરેણ ગમ્ભીરં સર્વધાતૂનભિદ્રવેત્ ॥ ૧,૧૬૭.

શરૂઆતમાં આ ત્વચા અને માંસ સુધી મર્યાદિત રહે છે, પણ સમય જતાં ઊંડો થઈ આખા શરીરના ધાતુઓમાં ફેલાઈ જાય છે.

કટ્યાદિસંયતસ્થાને ત્વક્તામ્રશ્યાવલોહિતાઃ । શ્વયથુર્ગ્રથિતઃ પાકઃ સ વાયુશ્ચાસ્થિમજ્જસુ ॥ ૧,૧૬૭.

કટિ વગેરે જગ્યાએ ત્વચા તાંબળી, કાળી કે લાલ થાય છે; સૂજન, ગાંઠ અને પકવાની સાથે વાત હાડકાં અને મજ્જામાં પ્રવેશ કરે છે.

છિન્દન્નિવ ચરત્યન્તશ્ચકીકુર્વંશ્ચ વેગવાન્ । કરોતિ ખઞ્જં પઙ્ગું વા શરીરં સર્વતશ્ચરન્ ॥ ૧,૧૬૭.

આ રોગ અંદરથી કાપતો હોય તેમ દોડે છે, ચરચર અવાજ કરે છે, ઝડપથી ફરે છે અને આખા શરીરમાં ફેલાઈને લંગડાપણું કે અશક્તિ લાવે છે.

વાતાધિકેઽધિકં તત્ર શૂલસ્ફુરણભઞ્જનમ્ । શોથસ્ય રૌક્ષ્યં કૃષ્ણત્વં શ્યાવતાવૃદ્ધિહાનયઃ ॥ ૧,૧૬૭.

જ્યારે વાત વધારે હોય ત્યારે ભારે દુઃખાવો, ફફડાટ, તૂટી જવું, સૂકાઈ જવું, કાળાશ અને રંગ વધવું કે ઘટવું જોવા મળે છે.