ગરુડપુરાણમ્

ગાત્રવેગે ભવેત્સ્વાસ્થ્યં સર્વેષ્વાક્ષેપણેન તત્ । જિહ્વાવિલેખનાદુષ્ણભક્ષણાદતિમાનતઃ ॥ ૧,૧૬૬.

જ્યારે હાથપગમાં અચાનક હલનચલન થાય છે, ત્યારે આરોગ્ય પાછું આવે છે; જીભ ચાટવાથી, ગરમ ખોરાક ખાવાથી અને અહંકારથી પણ આરામ મળે છે.

કુપિતો હનુમૂલસ્થઃ સ્તમ્ભયિત્વાનિલો હનુમ્ । કરોતિ વિવૃતાસ્યત્વમથવા સંવૃતાસ્યતામ્ ॥ ૧,૧૬૬.

જ્યારે વાયુ જડબાની જડમાં ભયંકર બની જાય છે, ત્યારે જડબું જડ થઈ જાય છે અને મોઢું ક્યારેક ખુલ્લું, તો ક્યારેક બંધ થઈ જાય છે.

હનસ્તમ્ભઃ સ તેન સ્યાત્કૃચ્છ્રાચ્ચર્વણભાષણમ્ । વાગ્વાદિની શિરાસ્તમ્ભો જિહ્વાં સ્તમ્ભયતેઽનિલઃ ॥ ૧,૧૬૬.

એથી જડબું જડ થઈ જાય છે, ચવવું અને બોલવું મુશ્કેલ બને છે; જ્યારે વાયુ બોલવાની નસોને જડ કરી દે છે, ત્યારે જીભ પણ જડ થઈ જાય છે.

જિહ્વાસ્તમ્ભઃ સ તેનાન્નપાનવાક્યેષ્વનીશતા । શિરસા ભારહરણાદતિહાસ્યપ્રભાષણાત્ ॥ ૧,૧૬૬.

એથી જીભ જડ થઈ જાય છે, જેથી ખાવું, પીવું કે બોલવું શક્ય રહેતું નથી; માથા પર ભારે વજન રાખવાથી, વધુ હસવાથી કે વધુ બોલવાથી આવું થાય છે.

વિષમાદુપધાનાચ્ચ કઠિનાનાં ચ ચર્વણાત્ । વાયુર્વિવર્ધતે તૈશ્ચ વાતૂલૈરૂર્ધ્વમાસ્થિતઃ ॥ ૧,૧૬૬.

અસમાન તકલિયા પર સૂવાથી કે કઠણ વસ્તુઓ ચવવાથી વાયુ વધે છે; અને વાયુગ્રસ્તમાં એ ઉપર તરફ ચડી જાય છે.

વક્રીકરોતિ વક્ત્રં ચ હ્યુચ્ચૈર્હસિતમીક્ષિતમ્ । તતોઽસ્ય કુરુતે મૃદ્વીં વાક્શક્તિં સ્તબ્ધનેત્રતામ્ ॥ ૧,૧૬૬.

એથી ચહેરો વાંકો થઈ જાય છે, ઉંચે હસવું અને તાકવું થાય છે; પછી બોલવાની શક્તિ ઘટી જાય છે અને આંખો પણ જડ થઈ જાય છે.

દન્તચાલં સ્વરભ્રંશઃ શ્રુતિહાનીક્ષિતગ્રહૌ । ગન્ધાજ્ઞાનં સ્મૃતિધ્વંસસ્ત્રાસઃ શ્વાસશ્ચ જાયતે ॥ ૧,૧૬૬.

દાંત કંપે છે, અવાજ જતો રહે છે, સાંભળવામાં તકલીફ થાય છે, જોવામાં પણ તકલીફ થાય છે, સુગંધની ઓળખ જતી રહે છે, સ્મૃતિ નષ્ટ થાય છે, ડર લાગે છે અને શ્વાસ લેવામાં મુશ્કેલી થાય છે.

નિષ્ઠીવઃ પાર્શ્વતોદશ્ચ હ્યેકસ્યાક્ષ્ણો નિમીલનમ્ । જત્રોરૂર્ધ્વં રુજસ્તીવ્રાઃ શરીરાર્ધધરોઽપિ વા ॥ ૧,૧૬૬.

થૂક આવે છે, બાજુમાં દુઃખાવો થાય છે, એક આંખ બંધ થઈ જાય છે, ગળા ઉપર ભારે દુઃખાવો થાય છે, ક્યારેક શરીરનો અડધો ભાગ પણ અશક્ત થઈ જાય છે.

તમાહુરર્દિતં કેચિદેકાઙ્ગમથ ચાપરે । રક્તમાશ્રિત્ય ચ શિરાઃ કુર્યાન્મૂર્ધધરાઃ શિરાઃ? ॥ ૧,૧૬૬.

કેટલાક તેને અર્ધાંગ કહે છે, તો કેટલાક એક અંગનું રોગ કહે છે; જ્યારે લોહી સાથે જોડાયેલી નસો અસરગ્રસ્ત થાય છે, ત્યારે માથાની નસો પણ દુઃખે છે.

રૂક્ષઃ સવેદનઃ કૃષ્ણઃ સોઽસાધ્યઃ સ્યાચ્છિરોગ્રહઃ । તનું ગૃહીત્વા વાયુશ્ચ સ્નાયુસ્તથૈવ ચ ॥ ૧,૧૬૬.

જ્યારે શરીર ખડકાયલું, દુખાવાવાળું અને કાળું થઈ જાય છે, ત્યારે એ અસાધ્ય ગણાય છે અને માથા સુધી અસર કરે છે; એમાં વાયુ, સ્નાયુઓ અને આખું શરીર પીડાય છે.

પક્ષમન્યતરં હન્તિ પક્ષાઘાતઃ સ ઉચ્યતે । કૃત્સ્નસ્ય કાયસ્યાર્ધં સ્યાદકર્મણ્યમચેતનમ્ ॥ ૧,૧૬૬.

જ્યારે એક બાજુનું પાંખ નષ્ટ થાય છે, ત્યારે એને પાંખમૂર્છા કહે છે; એમાં શરીરના અડધા ભાગમાં ચાલચલન બંધ થઈ જાય છે અને સંવેદના પણ રહેતી નથી.

એકાઙ્ગરોગતાં કેચિદન્યે કક્ષરુજાં વિદુઃ । સર્વાઙ્ગરોધઃ સ્તમ્ભશ્ચ સર્વકાયાશ્રિતેઽનિલે ॥ ૧,૧૬૬.

કેટલાંક લોકો એક અંગમાં થતા રોગને ઓળખે છે, તો બીજાઓ બગલના દુખાવાને જાણે છે; જ્યારે વાયુ આખા શરીરમાં વ્યાપી જાય છે, ત્યારે આખું શરીર જડ અને અચળ થઈ જાય છે.

શુદ્ધવાતકૃતઃ પક્ષઃ કૃચ્છ્રસાધ્યતમો મતઃ । કૃચ્છ્રશ્ચાન્યેન સંસૃષ્ટો વિવૃદ્ધઃ ક્ષયહેતુકઃ ॥ ૧,૧૬૬.

શુદ્ધ વાયુથી થતી પાંખમૂર્છા બહુ જ મુશ્કેલથી સાજે છે; અને જ્યારે એમાં બીજાં દોષો જોડાય છે, ત્યારે એ વધારે વધી જાય છે અને શરીર ક્ષય તરફ લઈ જાય છે.

આમબદ્ધાયનઃ કુર્યાત્સંસ્તભ્યાઙ્ગં કફાન્વિતઃ । અસાધ્ય એવ સર્વો હિ ભવેદ્દણ્ડાપતાનકઃ ॥ ૧,૧૬૬.

જ્યારે અમ અને કફ નાડીઓમાં અટકી જાય છે, ત્યારે અંગો કઠણ થઈ જાય છે; એ સ્થિતિમાં દંડાપતાનક નામનો રોગ થાય છે, જે ક્યારેય સાજો થતો નથી.

અંસમૂલોત્થિતો વાયુઃ શિરાઃ સંકુચ્ય તત્રગઃ । બહિઃ પ્રસ્યન્દિતહરં જનયત્યેવ બાહુકમ્ ॥ ૧,૧૬૬.

જ્યારે વાયુ ખભાની મૂળમાંથી ઊભરે છે અને ત્યાંની નસોને સંકોચી નાખે છે, ત્યારે એ બહારથી પ્રવાહ અને બાહુમાં રોગ પેદા કરે છે.

તલં પ્રત્યઙ્ગુલીનાં યઃ કણ્ડરા બાહુપૃષ્ઠતઃ । બાહ્વોઃ કર્મક્ષયકરી વિપૂચી વેતિ સોચ્યતે ॥ ૧,૧૬૬.

જ્યારે આંગળીઓના તળિયે અને બાહુના પીઠ પરની કંડરાઓ પીડાય છે, ત્યારે બાહુઓની શક્તિ ઘટી જાય છે; આ રોગને વિપૂચી કહે છે.

વાયુઃ કટ્યાશ્રિતઃ સક્થ્નઃ કણ્ડરામાક્ષૈપેદ્યદા । તદા ખઞ્જો ભવેજ્જન્તુઃ પઙ્ગુઃ સક્થ્નોર્દ્વયોર્વધાત્ ॥ ૧,૧૬૬.

જ્યારે વાયુ કટિમાં રહીને જાંઘની કંડરાઓને નુકસાન પહોંચાડે છે, ત્યારે માણસ લંગડો થઈ જાય છે; અને જો બંને જાંઘો પીડાય, તો એ સંપૂર્ણ અશક્ત બની જાય છે.

કમ્પતે ગમનારમ્ભે ખઞ્જન્નિવ ચ ગચ્છતિ । કલાયખઞ્જં તં વિદ્યાન્મુક્તસન્ધિપ્રબન્ધનમ્ ॥ ૧,૧૬૬.

જ્યારે ચાલવાની શરૂઆતમાં શરીર કાંપે છે અને માણસ લંગડાવતો જાય છે, ત્યારે એને કલાયખંજ કહે છે, જે સાંધા અને બંધન ઢીલા પડવાથી થાય છે.

શીતોષ્ણદ્રવસંસુષ્કગુરુસ્નિગ્ધૈશ્ચ સેવિતૈઃ । જીર્ણાજીર્ણે તથાયાસક્ષોભસ્નિગ્ધપ્રજાગરૈઃ ॥ ૧,૧૬૬.

શીતળ, ઉષ્ણ, દ્રવ, સુકું, ભારે અને તેલિયું ખોરાક, પાચન થયેલું કે અપાચિત, વધુ મહેનત, મનની ચિંતા, વધુ તેલિયું ખાવું અને ઉંઘ ન આવવી—

શ્લેષ્મભેદઃ સમયે પરમત્યર્થસંચિતમ્ । અભિભૂયેતરં દોષં શરીરં પ્રતિપદ્યતે ॥ ૧,૧૬૬.

જ્યારે યોગ્ય સમયે કફ બહુ જ વધારે એકઠો થાય છે, ત્યારે એ બીજા દોષોને દબાવી દે છે અને આખા શરીરમાં ફેલાઈ જાય છે.

સક્થ્યસ્થીનિ પ્રપૂર્યાન્તઃ શ્લેષ્મણા સ્તમ્ભિતેન તત્ । તદાસ્થિ સ્નાતિ તેનોરોસ્તથા શીતાનિલેન તુ ॥ ૧,૧૬૬.

જ્યારે કફ જાંઘની હાડકીઓમાં ભરાઈને એને કઠણ બનાવી દે છે, ત્યારે હાડકીઓ અને સ્નાયુઓ પીડાય છે અને વાયુથી જાંઘ ઠંડી પડી જાય છે.

શ્યામાઙ્ગમઙ્ગસ્તૈમિત્યતન્દ્રામૂર્છારુચિજ્વરૈઃ । તમૂરુસ્તમ્ભમિત્યાહ બાહ્યવાતમથાપરે ॥ ૧,૧૬૬.

જ્યારે અંગો કાળા, અચળ, અલસ, બેભાન, દુખાવાવાળા અને તાવગ્રસ્ત થાય છે, ત્યારે એને ઊરુસ્તંભ કહે છે; કેટલાક એને બાહ્યવાત પણ કહે છે.

વાતશોણિતસંશોથો જાનુમધ્યે મહારુજઃ । જ્ઞેયઃ ક્રોષ્ટુકશીર્ષસ્તુ સ્થૂલક્રોષ્ટુકશીર્ષવત્ ॥ ૧,૧૬૬.

જ્યારે ઘૂંટણમાં વાયુ અને રક્તથી સોજો અને ભારે દુખાવો થાય છે, ત્યારે એ રોગને ક્રોષ્ટુકશીર્ષ કહે છે, જે મોટાં ગીધના માથા જેવું લાગે છે.

રુક્પાદવિષમન્યસ્તે શ્રમાદ્વા જાયતે યદા । વાતેન ગુલ્ફમાક્ષિત્ય તમાહુર્વાતકણ્ટકમ્ ॥ ૧,૧૬૬.

જ્યારે પગમાં દુખાવો અને અસમાનતા થવા લાગે છે, થાકથી કે વાયુએ ગુલ્ફને પીડાવ્યે, ત્યારે એને વાતકંટક કહે છે.

પાર્ષ્ણિપ્રત્યઙ્ગુલીનાભૌ કણ્ઠે વા મારુતાર્દિતે । સતિક્ષેપં નિગૃહ્ણાતિ ગૃધ્રસીં તાં પ્રચક્ષતે ॥ ૧,૧૬૬.

જ્યારે વાયુ પગની એડી, આંગળીઓ, નાભિ કે ગળામાં પીડા કરે છે અને હલનચલન અટકાવે છે, ત્યારે એને ગૃધ્રસી કહે છે.

હૃષ્યેતે ચરણૌ યસ્ય ભવેતાં ચાપિ સુપ્તકૌ । પાદહર્ષઃ સ વિજ્ઞેયઃ કફમારુતકોપજઃ ॥ ૧,૧૬૬.

જ્યારે કોઈના પગ ખુશીથી કંપે છે કે સુન થઈ જાય છે, ત્યારે એને પાદહર્ષ કહે છે, જે કફ અને વાયુના વધવાથી થાય છે.

પાદયોઃ કુરુતે દાહં પિત્તાસૃક્સહિતોઽનિલઃ । વિશેષતશ્ચઙ્ક્રમતઃ પાદદાહં તમાદિશેત્ ॥ ૧,૧૬૬.

જ્યારે વાયુ, પિત્ત અને રક્ત મળીને પગમાં સળવળ અને બળતરા કરે છે, ખાસ કરીને ચાલતી વખતે, ત્યારે એ પાદદાહ કહેવાય છે.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૧૬૭ ધન્વન્તરીરુવાચ । વાતરક્તનિદાનં તે વક્ષ્યે સુશ્રુત તચ્છૃણુ । વિરુદ્ધાધ્યશનક્રોધદિવાસ્વપ્નપ્રજાગરૈઃ ॥ ૧,૧૬૭.

ધન્વંતરીએ કહ્યું: સુશ્રુત, હવે હું તને વાતરક્તના કારણો સમજાવું છું, ધ્યાનથી સાંભળ. વિરુદ્ધ અને વધારે ખોરાક, ગુસ્સો, દિવસે ઊંઘવું અને રાતે જાગવું એ બધાથી આ રોગ થાય છે.

પ્રાયશઃ સુકુમારાણાં મિથ્યાહારવિહારિણામ્ । સ્થૂલાનાં સુખિનાં ચાપિ કુપ્યતે વાતશોણિતમ્ ॥ ૧,૧૬૭.

વાતરક્ત મોટાભાગે નાજુક, ખોટું ખાવાપીવું અને વર્તન કરનાર, જાડા અને આરામથી જીવતા લોકોને થાય છે.