ગરુડપુરાણમ્

અધઃ પ્રતિહતો વાયુર્વ્રજેદૂર્ધ્વં યદા પુનઃ । તદાવષ્ટભ્ય હૃદયં શિરઃ શઙ્ખૌ ચ પીડયેત્ ॥ ૧,૧૬૬.

જ્યારે વાયુ નીચે અટકી જાય અને પછી ઉપર જાય, ત્યારે એ હૃદયને દબાવે છે અને માથા તથા કાનની બાજુ દુઃખાવે છે.

સક્ષિપેત્પરિતો ગાત્રં હનું વા ચાસ્ય નામયત્ । કૃચ્છ્રાદુચ્છ્વસિતં ચાપિ નિમીલન્નયનદ્વયમ્ ॥ ૧,૧૬૬.

ક્યારેક શરીર દોડે છે, ક્યારેક જડબું વળી જાય છે, ક્યારેક ભારે દુઃખથી શ્વાસ લેવાય છે અને બંને આંખો બંધ થઈ જાય છે.

કપોત ઇવ કૂજેચ્ચ નિઃ સંગઃ સોપતન્ત્રકઃ । સ એવ વામનાસાયાં યુક્તસ્તુ મરુતા હૃદિ ॥ ૧,૧૬૬.

કબૂતર જેવી ધ્વનિ કરે છે, હાથપગ ઢીલા પડી જાય છે; જ્યારે શ્વાસ નાકની જડમાં અટકી જાય છે, ત્યારે તે હૃદયમાં જમાઈ જાય છે.

પ્રાપ્નોતિ ચ મુહુઃ સ્વાસ્થ્યં મુહુરસ્વાસ્થ્યવાન્ભવેત્ । અભિઘાતસમુત્થશ્ચ દુશ્ચિકિત્સ્યતમો મતઃ ॥ ૧,૧૬૬.

આ મનુષ્યને ક્યારેક આરામ મળે છે, તો ક્યારેક ફરી અસ્વસ્થતા થાય છે; આ સ્થિતિ કોઈ આઘાતથી ઉપજેલી હોય છે અને બહુ જ મુશ્કેલથી સાજી થાય છે.

સ્વેદસ્તમ્ભં તદા તસ્ય વાયુશ્છિન્નતનુર્યદા । વ્યાપ્નોતિ સકલં દેહં યત્ર ચાયામ્યતે પુનઃ ॥ ૧,૧૬૬.

એ સમયે શરીરમાં પસીનો જામી જાય છે; જ્યારે વાયુ પોતાની સ્થિતિ ગુમાવી આખા શરીરમાં ફેલાઈ જાય છે, ત્યારે ફરી તકલીફ વધી જાય છે.

અન્તર્ધાન્તુગતશ્ચૈવ વેગસ્તમ્ભં ચ નેત્રયોઃ । કરોતિ જૃમ્ભાં સદનં દશનાનાં હતોદ્યમમ્ ॥ ૧,૧૬૬.

આ વાયુ અંદર જઈને આંખોમાં જડતા લાવે છે, ઊંઘ આવડાવે છે, દાંત ઢીલા પડે છે અને શરીરમાં શક્તિ ઘટી જાય છે.

પાર્શ્વયોર્વેદનાં બાહ્યાં હનુપૃષ્ઠસિરોગ્રહમ્ । દેહસ્ય બહિરાયામં પૃષ્ઠતો હૃદયે શિરઃ ॥ ૧,૧૬૬.

પાછળના ભાગમાં, બાજુઓમાં દુઃખાવો થાય છે, જડબું, પીઠ અને માથું જડ થઈ જાય છે, અને શરીર બહાર તરફ ખેંચાય છે; પીઠ, હૃદય અને માથામાં પણ દુઃખાવો રહે છે.

ઉરશ્ચોત્ક્ષિપ્યતે તત્ર સ્કન્ધો વા નામ્યતે તદા । દન્તેષ્વાસ્યે ચ વૈવર્ણ્યં હ્યસ્વેદસ્તત્ર ગાત્રતઃ ॥ ૧,૧૬૬.

એ સમયે છાતી ઊંચી ઉઠે છે, ક્યારેક ખભું વળી જાય છે; દાંત અને મોઢું વાદળી થઈ જાય છે અને શરીરે પસીનો આવતો નથી.

બાહ્યાયામં હનુસ્તમ્ભં બ્રવતે વાતરોગિણમ્ । વિણ્મૂત્રમસૃજં પ્રાપ્ય સસમીરસમીરણાઃ? ॥ ૧,૧૬૬.

શરીર બહાર ખેંચાય છે, જડબું જડ થઈ જાય છે, એ વાયુના રોગીનું લક્ષણ કહેવાય છે; જ્યારે વાયુ સાથે વિસર્જન થાય છે, ત્યારે આવી સ્થિતિ થાય છે.

આયચ્છન્તિ તનોર્દેષાઃ સર્વમાપાદમસ્તકમ્ । તિષ્ઠતઃ પાણ્ડુમાત્રસ્ય વ્રણાયામઃ સુવર્ધિતઃ ॥ ૧,૧૬૬.

આ રોગો આખા શરીરમાં, માથાથી પગ સુધી ફેલાઈ જાય છે; જે મનુષ્ય ફિક્કો પડે છે, તેમાં ઘા-ફોડ વધુ વધી જાય છે.

ગાત્રવેગે ભવેત્સ્વાસ્થ્યં સર્વેષ્વાક્ષેપણેન તત્ । જિહ્વાવિલેખનાદુષ્ણભક્ષણાદતિમાનતઃ ॥ ૧,૧૬૬.

જ્યારે હાથપગમાં અચાનક હલનચલન થાય છે, ત્યારે આરોગ્ય પાછું આવે છે; જીભ ચાટવાથી, ગરમ ખોરાક ખાવાથી અને અહંકારથી પણ આરામ મળે છે.

કુપિતો હનુમૂલસ્થઃ સ્તમ્ભયિત્વાનિલો હનુમ્ । કરોતિ વિવૃતાસ્યત્વમથવા સંવૃતાસ્યતામ્ ॥ ૧,૧૬૬.

જ્યારે વાયુ જડબાની જડમાં ભયંકર બની જાય છે, ત્યારે જડબું જડ થઈ જાય છે અને મોઢું ક્યારેક ખુલ્લું, તો ક્યારેક બંધ થઈ જાય છે.

હનસ્તમ્ભઃ સ તેન સ્યાત્કૃચ્છ્રાચ્ચર્વણભાષણમ્ । વાગ્વાદિની શિરાસ્તમ્ભો જિહ્વાં સ્તમ્ભયતેઽનિલઃ ॥ ૧,૧૬૬.

એથી જડબું જડ થઈ જાય છે, ચવવું અને બોલવું મુશ્કેલ બને છે; જ્યારે વાયુ બોલવાની નસોને જડ કરી દે છે, ત્યારે જીભ પણ જડ થઈ જાય છે.

જિહ્વાસ્તમ્ભઃ સ તેનાન્નપાનવાક્યેષ્વનીશતા । શિરસા ભારહરણાદતિહાસ્યપ્રભાષણાત્ ॥ ૧,૧૬૬.

એથી જીભ જડ થઈ જાય છે, જેથી ખાવું, પીવું કે બોલવું શક્ય રહેતું નથી; માથા પર ભારે વજન રાખવાથી, વધુ હસવાથી કે વધુ બોલવાથી આવું થાય છે.

વિષમાદુપધાનાચ્ચ કઠિનાનાં ચ ચર્વણાત્ । વાયુર્વિવર્ધતે તૈશ્ચ વાતૂલૈરૂર્ધ્વમાસ્થિતઃ ॥ ૧,૧૬૬.

અસમાન તકલિયા પર સૂવાથી કે કઠણ વસ્તુઓ ચવવાથી વાયુ વધે છે; અને વાયુગ્રસ્તમાં એ ઉપર તરફ ચડી જાય છે.

વક્રીકરોતિ વક્ત્રં ચ હ્યુચ્ચૈર્હસિતમીક્ષિતમ્ । તતોઽસ્ય કુરુતે મૃદ્વીં વાક્શક્તિં સ્તબ્ધનેત્રતામ્ ॥ ૧,૧૬૬.

એથી ચહેરો વાંકો થઈ જાય છે, ઉંચે હસવું અને તાકવું થાય છે; પછી બોલવાની શક્તિ ઘટી જાય છે અને આંખો પણ જડ થઈ જાય છે.

દન્તચાલં સ્વરભ્રંશઃ શ્રુતિહાનીક્ષિતગ્રહૌ । ગન્ધાજ્ઞાનં સ્મૃતિધ્વંસસ્ત્રાસઃ શ્વાસશ્ચ જાયતે ॥ ૧,૧૬૬.

દાંત કંપે છે, અવાજ જતો રહે છે, સાંભળવામાં તકલીફ થાય છે, જોવામાં પણ તકલીફ થાય છે, સુગંધની ઓળખ જતી રહે છે, સ્મૃતિ નષ્ટ થાય છે, ડર લાગે છે અને શ્વાસ લેવામાં મુશ્કેલી થાય છે.

નિષ્ઠીવઃ પાર્શ્વતોદશ્ચ હ્યેકસ્યાક્ષ્ણો નિમીલનમ્ । જત્રોરૂર્ધ્વં રુજસ્તીવ્રાઃ શરીરાર્ધધરોઽપિ વા ॥ ૧,૧૬૬.

થૂક આવે છે, બાજુમાં દુઃખાવો થાય છે, એક આંખ બંધ થઈ જાય છે, ગળા ઉપર ભારે દુઃખાવો થાય છે, ક્યારેક શરીરનો અડધો ભાગ પણ અશક્ત થઈ જાય છે.

તમાહુરર્દિતં કેચિદેકાઙ્ગમથ ચાપરે । રક્તમાશ્રિત્ય ચ શિરાઃ કુર્યાન્મૂર્ધધરાઃ શિરાઃ? ॥ ૧,૧૬૬.

કેટલાક તેને અર્ધાંગ કહે છે, તો કેટલાક એક અંગનું રોગ કહે છે; જ્યારે લોહી સાથે જોડાયેલી નસો અસરગ્રસ્ત થાય છે, ત્યારે માથાની નસો પણ દુઃખે છે.

રૂક્ષઃ સવેદનઃ કૃષ્ણઃ સોઽસાધ્યઃ સ્યાચ્છિરોગ્રહઃ । તનું ગૃહીત્વા વાયુશ્ચ સ્નાયુસ્તથૈવ ચ ॥ ૧,૧૬૬.

જ્યારે શરીર ખડકાયલું, દુખાવાવાળું અને કાળું થઈ જાય છે, ત્યારે એ અસાધ્ય ગણાય છે અને માથા સુધી અસર કરે છે; એમાં વાયુ, સ્નાયુઓ અને આખું શરીર પીડાય છે.

પક્ષમન્યતરં હન્તિ પક્ષાઘાતઃ સ ઉચ્યતે । કૃત્સ્નસ્ય કાયસ્યાર્ધં સ્યાદકર્મણ્યમચેતનમ્ ॥ ૧,૧૬૬.

જ્યારે એક બાજુનું પાંખ નષ્ટ થાય છે, ત્યારે એને પાંખમૂર્છા કહે છે; એમાં શરીરના અડધા ભાગમાં ચાલચલન બંધ થઈ જાય છે અને સંવેદના પણ રહેતી નથી.

એકાઙ્ગરોગતાં કેચિદન્યે કક્ષરુજાં વિદુઃ । સર્વાઙ્ગરોધઃ સ્તમ્ભશ્ચ સર્વકાયાશ્રિતેઽનિલે ॥ ૧,૧૬૬.

કેટલાંક લોકો એક અંગમાં થતા રોગને ઓળખે છે, તો બીજાઓ બગલના દુખાવાને જાણે છે; જ્યારે વાયુ આખા શરીરમાં વ્યાપી જાય છે, ત્યારે આખું શરીર જડ અને અચળ થઈ જાય છે.

શુદ્ધવાતકૃતઃ પક્ષઃ કૃચ્છ્રસાધ્યતમો મતઃ । કૃચ્છ્રશ્ચાન્યેન સંસૃષ્ટો વિવૃદ્ધઃ ક્ષયહેતુકઃ ॥ ૧,૧૬૬.

શુદ્ધ વાયુથી થતી પાંખમૂર્છા બહુ જ મુશ્કેલથી સાજે છે; અને જ્યારે એમાં બીજાં દોષો જોડાય છે, ત્યારે એ વધારે વધી જાય છે અને શરીર ક્ષય તરફ લઈ જાય છે.

આમબદ્ધાયનઃ કુર્યાત્સંસ્તભ્યાઙ્ગં કફાન્વિતઃ । અસાધ્ય એવ સર્વો હિ ભવેદ્દણ્ડાપતાનકઃ ॥ ૧,૧૬૬.

જ્યારે અમ અને કફ નાડીઓમાં અટકી જાય છે, ત્યારે અંગો કઠણ થઈ જાય છે; એ સ્થિતિમાં દંડાપતાનક નામનો રોગ થાય છે, જે ક્યારેય સાજો થતો નથી.

અંસમૂલોત્થિતો વાયુઃ શિરાઃ સંકુચ્ય તત્રગઃ । બહિઃ પ્રસ્યન્દિતહરં જનયત્યેવ બાહુકમ્ ॥ ૧,૧૬૬.

જ્યારે વાયુ ખભાની મૂળમાંથી ઊભરે છે અને ત્યાંની નસોને સંકોચી નાખે છે, ત્યારે એ બહારથી પ્રવાહ અને બાહુમાં રોગ પેદા કરે છે.

તલં પ્રત્યઙ્ગુલીનાં યઃ કણ્ડરા બાહુપૃષ્ઠતઃ । બાહ્વોઃ કર્મક્ષયકરી વિપૂચી વેતિ સોચ્યતે ॥ ૧,૧૬૬.

જ્યારે આંગળીઓના તળિયે અને બાહુના પીઠ પરની કંડરાઓ પીડાય છે, ત્યારે બાહુઓની શક્તિ ઘટી જાય છે; આ રોગને વિપૂચી કહે છે.

વાયુઃ કટ્યાશ્રિતઃ સક્થ્નઃ કણ્ડરામાક્ષૈપેદ્યદા । તદા ખઞ્જો ભવેજ્જન્તુઃ પઙ્ગુઃ સક્થ્નોર્દ્વયોર્વધાત્ ॥ ૧,૧૬૬.

જ્યારે વાયુ કટિમાં રહીને જાંઘની કંડરાઓને નુકસાન પહોંચાડે છે, ત્યારે માણસ લંગડો થઈ જાય છે; અને જો બંને જાંઘો પીડાય, તો એ સંપૂર્ણ અશક્ત બની જાય છે.

કમ્પતે ગમનારમ્ભે ખઞ્જન્નિવ ચ ગચ્છતિ । કલાયખઞ્જં તં વિદ્યાન્મુક્તસન્ધિપ્રબન્ધનમ્ ॥ ૧,૧૬૬.

જ્યારે ચાલવાની શરૂઆતમાં શરીર કાંપે છે અને માણસ લંગડાવતો જાય છે, ત્યારે એને કલાયખંજ કહે છે, જે સાંધા અને બંધન ઢીલા પડવાથી થાય છે.

શીતોષ્ણદ્રવસંસુષ્કગુરુસ્નિગ્ધૈશ્ચ સેવિતૈઃ । જીર્ણાજીર્ણે તથાયાસક્ષોભસ્નિગ્ધપ્રજાગરૈઃ ॥ ૧,૧૬૬.

શીતળ, ઉષ્ણ, દ્રવ, સુકું, ભારે અને તેલિયું ખોરાક, પાચન થયેલું કે અપાચિત, વધુ મહેનત, મનની ચિંતા, વધુ તેલિયું ખાવું અને ઉંઘ ન આવવી—