ગરુડપુરાણમ્

તેભ્યસ્તુ દોષપૂર્ણેભ્યઃ પ્રચ્છાદ્ય વિવરં તતઃ । તવ વાયુઃ સકૃત્ક્રુદ્ધઃ શૂલાનાહાન્ત્રકૂજનમ્ ॥ ૧,૧૬૬.

જ્યારે એ માર્ગો દોષોથી ભરાઈ જાય છે અને છિદ્રો બંધ થઈ જાય છે, ત્યારે તારો વાયુ એકવાર બગડે પછી પેટમાં દુખાવો, અડચણ અને આંતરડાંમાં ગૂંજણ પેદા કરે છે.

મલરોધં સ્વરભ્રંશં દૃષ્ટિપૃષ્ઠકટિગ્રહમ્ । કરોત્યેવ પુનઃ કાયે કૃચ્છ્રાનન્યાનુપદ્રવાન્ ॥ ૧,૧૬૬.

એ મલ રોકી દે છે, અવાજ બગાડી દે છે, આંખ, પીઠ અને કટિમાં કઠિનાઈ લાવે છે; ફરીથી શરીરમાં અન્ય કઠિન અને દુઃખદ રોગો ઊભા કરે છે.

આમાશયોત્થવમથુશ્વાસકાસવિષૂચિકાઃ । કણ્ડૂપરોધઘર્માદિવ્યાધીનૂર્ધ્વઞ્ચ નાભિતઃ ॥ ૧,૧૬૬.

પેટમાંથી ઊભા થતા ઉલટી, શ્વાસની તકલીફ, ઉધરસ, વિષૂચિકા જેવા રોગો; અવરોધ, ખંજવાળ, ગરમી અને નાભિથી ઉપરના ભાગમાં અન્ય રોગો થાય છે.

શ્રોત્રાદીન્દ્રિયબાધાં ચ ત્વચિ સ્ફોટનરૂક્ષતામ્ । ચક્રેતીવ્રરુજાશ્વાસગરામયવિવર્ણતાઃ ॥ ૧,૧૬૬.

કાન વગેરે ઇન્દ્રિયોનું દુઃખ, ત્વચામાં ફોલ્લા અને કરકશતા, ભારે પીડા, શ્વાસની તકલીફ, તાવ અને વણસાવેલું રંગ પણ થાય છે.

અન્ત્રસ્યાન્તઞ્ચ વિષ્ટમ્ભમરુચિં કૃશતાં ભ્રમમ્ । માંસમેદોગતગ્રન્થિં ચર્માદાવુપકર્કશમ્ ॥ ૧,૧૬૬.

આંતરડાંમાં અવરોધ, ભૂખ ન લાગવી, દુર્બળતા, ચક્કર આવવું; માંસ અને ચરબીમાં ગાંઠ, ત્વચા વગેરેમાં કઠિનતા થાય છે.

ગુર્વઙ્ગન્તુદ્યતેઽત્યર્થં દણ્ડમુષ્ટિહતં યથા । અસ્થિસ્થઃ સક્થિસન્ધ્યસ્થિશૂલં તીવ્રઞ્ચ લક્ષયેત્ ॥ ૧,૧૬૬.

જ્યારે અંગોમાં ભારેપણું થાય, જાણે લાકડી કે મુઠીથી માર્યું હોય, ત્યારે હાડકાંમાં રહેલો વાયુ સાથિ-સંધિ અને હાડકાંમાં તીવ્ર દુઃખાવો લાવે છે.

મજ્જસ્થોઽસ્થિષુ ચાસ્થૈર્યમસ્વપ્નં યત્તદા રુજામ્ । શુક્રસ્ય શીઘ્રમુત્સઙ્ગસર્ગાન્વિકૃતિમેવ વા ॥ ૧,૧૬૬.

મજ્જામાં રહેલો વાયુ હાડકાંમાં અસ્થિરતા, ઊંઘ ન આવવી અને પીડા લાવે છે; અને શુક્રમાં હોય ત્યારે વહેલી ઉદ્ભવ અથવા વિકૃતિ પેદા કરે છે.

તત્તદ્ગર્ભસ્થશુક્રસ્થઃ શિરસ્યાધ્માનરિક્તાતા । તત્ર સ્થાનસ્થિતઃ કુર્યાત્ક્રુદ્ધઃ શ્વયથુકૃચ્છ્રતામ્ ॥ ૧,૧૬૬.

ગર્ભ કે શુક્રમાં રહેલો વાયુ માથામાં ફૂલવું અને ખાલીપો લાવે છે; જ્યારે એ પોતાના સ્થાને બગડે છે ત્યારે ભારે સોજો પેદા કરે છે.

જલપૂર્ણદૃતિસ્પર્શં શોષં સન્ધિગતોઽનિલઃ । સર્વાઙ્ગસંશ્રયસ્તોદભેદસ્ફુરણભઞ્જનમ્ ॥ ૧,૧૬૬.

સંધિમાં રહેલો વાયુ પાણીથી ભરેલા સ્પર્શ જેવું, શુષ્કતા અને ભારેપણું લાવે છે; જ્યારે એ આખા શરીરમાં ફેલાય છે, ત્યારે દુઃખાવો, ફાટવું, ફફડાટ અને તૂટવું થાય છે.

સ્તમ્ભનાક્ષેપણં સ્વપ્નઃ સન્ધિભઞ્જનકમ્પનમ્ । યદા તુ ધમનીઃ સર્વાઃ ક્રુદ્ધોઽભ્યેતિ મુહુર્મુહુઃ । તદાઙ્ગમાક્ષિપત્યેષ વ્યાધિરાક્ષેપણઃ સ્મૃતઃ ॥ ૧,૧૬૬.

કઠિનતા, આંચકો, ઊંઘમાં ખલેલ, સંધિ તૂટી જવી અને કંપન થાય છે; જ્યારે વાયુ વારંવાર ધમનીઓમાં ચડી જાય છે, ત્યારે એ અંગોને આંચકો આપે છે — આ રોગને આંચકાવાળો રોગ કહે છે.

અધઃ પ્રતિહતો વાયુર્વ્રજેદૂર્ધ્વં યદા પુનઃ । તદાવષ્ટભ્ય હૃદયં શિરઃ શઙ્ખૌ ચ પીડયેત્ ॥ ૧,૧૬૬.

જ્યારે વાયુ નીચે અટકી જાય અને પછી ઉપર જાય, ત્યારે એ હૃદયને દબાવે છે અને માથા તથા કાનની બાજુ દુઃખાવે છે.

સક્ષિપેત્પરિતો ગાત્રં હનું વા ચાસ્ય નામયત્ । કૃચ્છ્રાદુચ્છ્વસિતં ચાપિ નિમીલન્નયનદ્વયમ્ ॥ ૧,૧૬૬.

ક્યારેક શરીર દોડે છે, ક્યારેક જડબું વળી જાય છે, ક્યારેક ભારે દુઃખથી શ્વાસ લેવાય છે અને બંને આંખો બંધ થઈ જાય છે.

કપોત ઇવ કૂજેચ્ચ નિઃ સંગઃ સોપતન્ત્રકઃ । સ એવ વામનાસાયાં યુક્તસ્તુ મરુતા હૃદિ ॥ ૧,૧૬૬.

કબૂતર જેવી ધ્વનિ કરે છે, હાથપગ ઢીલા પડી જાય છે; જ્યારે શ્વાસ નાકની જડમાં અટકી જાય છે, ત્યારે તે હૃદયમાં જમાઈ જાય છે.

પ્રાપ્નોતિ ચ મુહુઃ સ્વાસ્થ્યં મુહુરસ્વાસ્થ્યવાન્ભવેત્ । અભિઘાતસમુત્થશ્ચ દુશ્ચિકિત્સ્યતમો મતઃ ॥ ૧,૧૬૬.

આ મનુષ્યને ક્યારેક આરામ મળે છે, તો ક્યારેક ફરી અસ્વસ્થતા થાય છે; આ સ્થિતિ કોઈ આઘાતથી ઉપજેલી હોય છે અને બહુ જ મુશ્કેલથી સાજી થાય છે.

સ્વેદસ્તમ્ભં તદા તસ્ય વાયુશ્છિન્નતનુર્યદા । વ્યાપ્નોતિ સકલં દેહં યત્ર ચાયામ્યતે પુનઃ ॥ ૧,૧૬૬.

એ સમયે શરીરમાં પસીનો જામી જાય છે; જ્યારે વાયુ પોતાની સ્થિતિ ગુમાવી આખા શરીરમાં ફેલાઈ જાય છે, ત્યારે ફરી તકલીફ વધી જાય છે.

અન્તર્ધાન્તુગતશ્ચૈવ વેગસ્તમ્ભં ચ નેત્રયોઃ । કરોતિ જૃમ્ભાં સદનં દશનાનાં હતોદ્યમમ્ ॥ ૧,૧૬૬.

આ વાયુ અંદર જઈને આંખોમાં જડતા લાવે છે, ઊંઘ આવડાવે છે, દાંત ઢીલા પડે છે અને શરીરમાં શક્તિ ઘટી જાય છે.

પાર્શ્વયોર્વેદનાં બાહ્યાં હનુપૃષ્ઠસિરોગ્રહમ્ । દેહસ્ય બહિરાયામં પૃષ્ઠતો હૃદયે શિરઃ ॥ ૧,૧૬૬.

પાછળના ભાગમાં, બાજુઓમાં દુઃખાવો થાય છે, જડબું, પીઠ અને માથું જડ થઈ જાય છે, અને શરીર બહાર તરફ ખેંચાય છે; પીઠ, હૃદય અને માથામાં પણ દુઃખાવો રહે છે.

ઉરશ્ચોત્ક્ષિપ્યતે તત્ર સ્કન્ધો વા નામ્યતે તદા । દન્તેષ્વાસ્યે ચ વૈવર્ણ્યં હ્યસ્વેદસ્તત્ર ગાત્રતઃ ॥ ૧,૧૬૬.

એ સમયે છાતી ઊંચી ઉઠે છે, ક્યારેક ખભું વળી જાય છે; દાંત અને મોઢું વાદળી થઈ જાય છે અને શરીરે પસીનો આવતો નથી.

બાહ્યાયામં હનુસ્તમ્ભં બ્રવતે વાતરોગિણમ્ । વિણ્મૂત્રમસૃજં પ્રાપ્ય સસમીરસમીરણાઃ? ॥ ૧,૧૬૬.

શરીર બહાર ખેંચાય છે, જડબું જડ થઈ જાય છે, એ વાયુના રોગીનું લક્ષણ કહેવાય છે; જ્યારે વાયુ સાથે વિસર્જન થાય છે, ત્યારે આવી સ્થિતિ થાય છે.

આયચ્છન્તિ તનોર્દેષાઃ સર્વમાપાદમસ્તકમ્ । તિષ્ઠતઃ પાણ્ડુમાત્રસ્ય વ્રણાયામઃ સુવર્ધિતઃ ॥ ૧,૧૬૬.

આ રોગો આખા શરીરમાં, માથાથી પગ સુધી ફેલાઈ જાય છે; જે મનુષ્ય ફિક્કો પડે છે, તેમાં ઘા-ફોડ વધુ વધી જાય છે.

ગાત્રવેગે ભવેત્સ્વાસ્થ્યં સર્વેષ્વાક્ષેપણેન તત્ । જિહ્વાવિલેખનાદુષ્ણભક્ષણાદતિમાનતઃ ॥ ૧,૧૬૬.

જ્યારે હાથપગમાં અચાનક હલનચલન થાય છે, ત્યારે આરોગ્ય પાછું આવે છે; જીભ ચાટવાથી, ગરમ ખોરાક ખાવાથી અને અહંકારથી પણ આરામ મળે છે.

કુપિતો હનુમૂલસ્થઃ સ્તમ્ભયિત્વાનિલો હનુમ્ । કરોતિ વિવૃતાસ્યત્વમથવા સંવૃતાસ્યતામ્ ॥ ૧,૧૬૬.

જ્યારે વાયુ જડબાની જડમાં ભયંકર બની જાય છે, ત્યારે જડબું જડ થઈ જાય છે અને મોઢું ક્યારેક ખુલ્લું, તો ક્યારેક બંધ થઈ જાય છે.

હનસ્તમ્ભઃ સ તેન સ્યાત્કૃચ્છ્રાચ્ચર્વણભાષણમ્ । વાગ્વાદિની શિરાસ્તમ્ભો જિહ્વાં સ્તમ્ભયતેઽનિલઃ ॥ ૧,૧૬૬.

એથી જડબું જડ થઈ જાય છે, ચવવું અને બોલવું મુશ્કેલ બને છે; જ્યારે વાયુ બોલવાની નસોને જડ કરી દે છે, ત્યારે જીભ પણ જડ થઈ જાય છે.

જિહ્વાસ્તમ્ભઃ સ તેનાન્નપાનવાક્યેષ્વનીશતા । શિરસા ભારહરણાદતિહાસ્યપ્રભાષણાત્ ॥ ૧,૧૬૬.

એથી જીભ જડ થઈ જાય છે, જેથી ખાવું, પીવું કે બોલવું શક્ય રહેતું નથી; માથા પર ભારે વજન રાખવાથી, વધુ હસવાથી કે વધુ બોલવાથી આવું થાય છે.

વિષમાદુપધાનાચ્ચ કઠિનાનાં ચ ચર્વણાત્ । વાયુર્વિવર્ધતે તૈશ્ચ વાતૂલૈરૂર્ધ્વમાસ્થિતઃ ॥ ૧,૧૬૬.

અસમાન તકલિયા પર સૂવાથી કે કઠણ વસ્તુઓ ચવવાથી વાયુ વધે છે; અને વાયુગ્રસ્તમાં એ ઉપર તરફ ચડી જાય છે.

વક્રીકરોતિ વક્ત્રં ચ હ્યુચ્ચૈર્હસિતમીક્ષિતમ્ । તતોઽસ્ય કુરુતે મૃદ્વીં વાક્શક્તિં સ્તબ્ધનેત્રતામ્ ॥ ૧,૧૬૬.

એથી ચહેરો વાંકો થઈ જાય છે, ઉંચે હસવું અને તાકવું થાય છે; પછી બોલવાની શક્તિ ઘટી જાય છે અને આંખો પણ જડ થઈ જાય છે.

દન્તચાલં સ્વરભ્રંશઃ શ્રુતિહાનીક્ષિતગ્રહૌ । ગન્ધાજ્ઞાનં સ્મૃતિધ્વંસસ્ત્રાસઃ શ્વાસશ્ચ જાયતે ॥ ૧,૧૬૬.

દાંત કંપે છે, અવાજ જતો રહે છે, સાંભળવામાં તકલીફ થાય છે, જોવામાં પણ તકલીફ થાય છે, સુગંધની ઓળખ જતી રહે છે, સ્મૃતિ નષ્ટ થાય છે, ડર લાગે છે અને શ્વાસ લેવામાં મુશ્કેલી થાય છે.

નિષ્ઠીવઃ પાર્શ્વતોદશ્ચ હ્યેકસ્યાક્ષ્ણો નિમીલનમ્ । જત્રોરૂર્ધ્વં રુજસ્તીવ્રાઃ શરીરાર્ધધરોઽપિ વા ॥ ૧,૧૬૬.

થૂક આવે છે, બાજુમાં દુઃખાવો થાય છે, એક આંખ બંધ થઈ જાય છે, ગળા ઉપર ભારે દુઃખાવો થાય છે, ક્યારેક શરીરનો અડધો ભાગ પણ અશક્ત થઈ જાય છે.

તમાહુરર્દિતં કેચિદેકાઙ્ગમથ ચાપરે । રક્તમાશ્રિત્ય ચ શિરાઃ કુર્યાન્મૂર્ધધરાઃ શિરાઃ? ॥ ૧,૧૬૬.

કેટલાક તેને અર્ધાંગ કહે છે, તો કેટલાક એક અંગનું રોગ કહે છે; જ્યારે લોહી સાથે જોડાયેલી નસો અસરગ્રસ્ત થાય છે, ત્યારે માથાની નસો પણ દુઃખે છે.