ગરુડપુરાણમ્

પક્વાશયે પુરીષોત્થા જાયન્તેઽથોવિસર્પિણઃ । વૃદ્ધાસ્તે સ્યુર્ભવેયુશ્ચ તે યદામાશયોન્મુખાઃ ॥ ૧,૧૬૫.

પક્વાશયમાં વિટથી ઉત્પન્ન થયેલા કૃમિ ક્યારેક ફેલાય છે; મોટા થતા એ આમાશય તરફ જવા લાગે છે.

તદાસ્યોદ્ગારનિઃ શ્વામવિડ્ગન્ધાનુવિધાયિનઃ । પૃથુવૃત્તતનુસ્થૂલાઃ શ્યાવપીતસિતાસિતાઃ ॥ ૧,૧૬૫.

ત્યારે એ દુર્ગંધિત શ્વાસ, શ્વાસમાં અવાજ અને વિટ જેવી વાસ કરે છે; એ પહોળા, ગોળ, જાડા અને ક્યારેક કાળા, પીળા, સફેદ કે શ્યામ રંગના હોય છે.

તે પઞ્ચનામ્ના ક્રિમયઃ કકેરુકમકેરુકાઃ । સૌસુરાદાઃ સશૂલાખ્યા લેલિહા જનયન્તિ હિ ॥ ૧,૧૬૫.

આ કૃમિ પાંચ નામે ઓળખાય છે: કકેરુક, મકેરુક, સાઉસુર, શૂળવાળા અને લેલિહા; એ ખરેખર સંતાન આપે છે.

વઙ્ભેદશૂલવિષ્ટમ્ભકાર્શ્યપારુષ્યપાણ્ડુતાઃ । રોમહર્ષાગ્નિસદનં ગુદકણ્ડૂંર્વિમાર્ગગાઃ ॥ ૧,૧૬૫.

બોલવામાં તૂટણ, ચોખ્ખી પીડા, શરીરમાં કઠિનાઈ, દુર્બળતા, ત્વચાની કરકશતા, પાંઢાપણું, રોમકંપ, ગૂદમાં ઉષ્ણતા, ગૂદની ખંજવાળ અને વિકારરૂપે વિસર્જન થવું — આવા લક્ષણો દેખાય છે.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૧૬૬ ધન્વન્તરિરુવાચ । વાતવ્યાધિનિદાનં તે વક્ષ્યે સુશ્રુત તચ્છૃણુ । સર્વથાનર્થકથને વિઘ્ન એવ ચ કારણમ્ ॥ ૧,૧૬૬.

ધન્વંતરીએ કહ્યું: સુશ્રુત, હવે હું તને વાયુથી થતી બીમારીઓનું કારણ સમજાવું છું, ધ્યાનપૂર્વક સાંભળ. દરેક દુઃખદ ઘટના પાછળ અવરોધ જ મુખ્ય કારણ બને છે.

અદૃષ્ટદુષ્ટપવનશરીરમવિશેષતઃ । સ વિશ્વકર્મા વિશ્વાત્મા વિશ્વરૂપઃ પ્રજાપતિઃ ॥ ૧,૧૬૬.

અદૃશ્ય અને બગડેલો વાયુ શરીરને વિભેદ વિના અસર કરે છે; એ જ સર્વજ્ઞ, સર્વાત્મા, સર્વરૂપ અને સર્વજીવનાં સ્વામી છે.

સ્રષ્ટા ધાતા વિભુર્વિષ્ણુઃ સંહર્તા મૃત્યુરન્તકઃ । તદ્વદુક્તં ચ યત્નેન યતિતવ્યમતઃ સદા ॥ ૧,૧૬૬.

એ જ સર્જનહાર, પોષક, વ્યાપક, વિષ્ણુ, સંહારક, મૃત્યુ અને અંત છે. તેથી જે કહેલું છે, તેને હંમેશા પ્રયત્નપૂર્વક અનુસરો.

તસ્યોક્તે દોષવિજ્ઞાને કર્મ પ્રાકૃતવૈકૃતમ્ । સમાસવ્યાસતો દોષભેદાનામવધાર્ય ચ ॥ ૧,૧૬૬.

જે દોષો જણાવ્યા છે, તે જાણી, સ્વાભાવિક અને બગડેલા કર્મને સમજવું જોઈએ, અને સંક્ષેપ તથા વિસ્તૃત રીતે દોષોના પ્રકારને ઓળખવા જોઈએ.

પ્રત્યેકં પઞ્ચધા વીરો વ્યાપારશ્ચેહ વૈકૃતઃ । તસ્યોચ્યતે વિભાગેન સનિદાનં સલક્ષણમ્ ॥ ૧,૧૬૬.

દરેક દોષ પાંચ રીતે કાર્ય કરે છે અને એના બદલાયેલા રૂપો અહીં વર્ણવાયા છે; તેના ભાગ, કારણો અને લક્ષણો પણ સમજાવ્યા છે.

ધાતુક્ષયકરૈર્વાયુઃ ક્રુદ્ધો નાતિનિષેવ્યતે । ચતુઃ સ્નોતોઽવકાશેષુ ભૂયસ્તાન્યેવ પૂરયેત્ ॥ ૧,૧૬૬.

શરીરના ધાતુઓને ક્ષય કરનારા પદાર્થોથી વાયુ બગડે છે અને જો તેનું યોગ્ય રીતે ધ્યાન ન રાખવામાં આવે, તો એ શરીરના ચાર માર્ગોમાં વધુ વ્યાપી જાય છે.

તેભ્યસ્તુ દોષપૂર્ણેભ્યઃ પ્રચ્છાદ્ય વિવરં તતઃ । તવ વાયુઃ સકૃત્ક્રુદ્ધઃ શૂલાનાહાન્ત્રકૂજનમ્ ॥ ૧,૧૬૬.

જ્યારે એ માર્ગો દોષોથી ભરાઈ જાય છે અને છિદ્રો બંધ થઈ જાય છે, ત્યારે તારો વાયુ એકવાર બગડે પછી પેટમાં દુખાવો, અડચણ અને આંતરડાંમાં ગૂંજણ પેદા કરે છે.

મલરોધં સ્વરભ્રંશં દૃષ્ટિપૃષ્ઠકટિગ્રહમ્ । કરોત્યેવ પુનઃ કાયે કૃચ્છ્રાનન્યાનુપદ્રવાન્ ॥ ૧,૧૬૬.

એ મલ રોકી દે છે, અવાજ બગાડી દે છે, આંખ, પીઠ અને કટિમાં કઠિનાઈ લાવે છે; ફરીથી શરીરમાં અન્ય કઠિન અને દુઃખદ રોગો ઊભા કરે છે.

આમાશયોત્થવમથુશ્વાસકાસવિષૂચિકાઃ । કણ્ડૂપરોધઘર્માદિવ્યાધીનૂર્ધ્વઞ્ચ નાભિતઃ ॥ ૧,૧૬૬.

પેટમાંથી ઊભા થતા ઉલટી, શ્વાસની તકલીફ, ઉધરસ, વિષૂચિકા જેવા રોગો; અવરોધ, ખંજવાળ, ગરમી અને નાભિથી ઉપરના ભાગમાં અન્ય રોગો થાય છે.

શ્રોત્રાદીન્દ્રિયબાધાં ચ ત્વચિ સ્ફોટનરૂક્ષતામ્ । ચક્રેતીવ્રરુજાશ્વાસગરામયવિવર્ણતાઃ ॥ ૧,૧૬૬.

કાન વગેરે ઇન્દ્રિયોનું દુઃખ, ત્વચામાં ફોલ્લા અને કરકશતા, ભારે પીડા, શ્વાસની તકલીફ, તાવ અને વણસાવેલું રંગ પણ થાય છે.

અન્ત્રસ્યાન્તઞ્ચ વિષ્ટમ્ભમરુચિં કૃશતાં ભ્રમમ્ । માંસમેદોગતગ્રન્થિં ચર્માદાવુપકર્કશમ્ ॥ ૧,૧૬૬.

આંતરડાંમાં અવરોધ, ભૂખ ન લાગવી, દુર્બળતા, ચક્કર આવવું; માંસ અને ચરબીમાં ગાંઠ, ત્વચા વગેરેમાં કઠિનતા થાય છે.

ગુર્વઙ્ગન્તુદ્યતેઽત્યર્થં દણ્ડમુષ્ટિહતં યથા । અસ્થિસ્થઃ સક્થિસન્ધ્યસ્થિશૂલં તીવ્રઞ્ચ લક્ષયેત્ ॥ ૧,૧૬૬.

જ્યારે અંગોમાં ભારેપણું થાય, જાણે લાકડી કે મુઠીથી માર્યું હોય, ત્યારે હાડકાંમાં રહેલો વાયુ સાથિ-સંધિ અને હાડકાંમાં તીવ્ર દુઃખાવો લાવે છે.

મજ્જસ્થોઽસ્થિષુ ચાસ્થૈર્યમસ્વપ્નં યત્તદા રુજામ્ । શુક્રસ્ય શીઘ્રમુત્સઙ્ગસર્ગાન્વિકૃતિમેવ વા ॥ ૧,૧૬૬.

મજ્જામાં રહેલો વાયુ હાડકાંમાં અસ્થિરતા, ઊંઘ ન આવવી અને પીડા લાવે છે; અને શુક્રમાં હોય ત્યારે વહેલી ઉદ્ભવ અથવા વિકૃતિ પેદા કરે છે.

તત્તદ્ગર્ભસ્થશુક્રસ્થઃ શિરસ્યાધ્માનરિક્તાતા । તત્ર સ્થાનસ્થિતઃ કુર્યાત્ક્રુદ્ધઃ શ્વયથુકૃચ્છ્રતામ્ ॥ ૧,૧૬૬.

ગર્ભ કે શુક્રમાં રહેલો વાયુ માથામાં ફૂલવું અને ખાલીપો લાવે છે; જ્યારે એ પોતાના સ્થાને બગડે છે ત્યારે ભારે સોજો પેદા કરે છે.

જલપૂર્ણદૃતિસ્પર્શં શોષં સન્ધિગતોઽનિલઃ । સર્વાઙ્ગસંશ્રયસ્તોદભેદસ્ફુરણભઞ્જનમ્ ॥ ૧,૧૬૬.

સંધિમાં રહેલો વાયુ પાણીથી ભરેલા સ્પર્શ જેવું, શુષ્કતા અને ભારેપણું લાવે છે; જ્યારે એ આખા શરીરમાં ફેલાય છે, ત્યારે દુઃખાવો, ફાટવું, ફફડાટ અને તૂટવું થાય છે.

સ્તમ્ભનાક્ષેપણં સ્વપ્નઃ સન્ધિભઞ્જનકમ્પનમ્ । યદા તુ ધમનીઃ સર્વાઃ ક્રુદ્ધોઽભ્યેતિ મુહુર્મુહુઃ । તદાઙ્ગમાક્ષિપત્યેષ વ્યાધિરાક્ષેપણઃ સ્મૃતઃ ॥ ૧,૧૬૬.

કઠિનતા, આંચકો, ઊંઘમાં ખલેલ, સંધિ તૂટી જવી અને કંપન થાય છે; જ્યારે વાયુ વારંવાર ધમનીઓમાં ચડી જાય છે, ત્યારે એ અંગોને આંચકો આપે છે — આ રોગને આંચકાવાળો રોગ કહે છે.

અધઃ પ્રતિહતો વાયુર્વ્રજેદૂર્ધ્વં યદા પુનઃ । તદાવષ્ટભ્ય હૃદયં શિરઃ શઙ્ખૌ ચ પીડયેત્ ॥ ૧,૧૬૬.

જ્યારે વાયુ નીચે અટકી જાય અને પછી ઉપર જાય, ત્યારે એ હૃદયને દબાવે છે અને માથા તથા કાનની બાજુ દુઃખાવે છે.

સક્ષિપેત્પરિતો ગાત્રં હનું વા ચાસ્ય નામયત્ । કૃચ્છ્રાદુચ્છ્વસિતં ચાપિ નિમીલન્નયનદ્વયમ્ ॥ ૧,૧૬૬.

ક્યારેક શરીર દોડે છે, ક્યારેક જડબું વળી જાય છે, ક્યારેક ભારે દુઃખથી શ્વાસ લેવાય છે અને બંને આંખો બંધ થઈ જાય છે.

કપોત ઇવ કૂજેચ્ચ નિઃ સંગઃ સોપતન્ત્રકઃ । સ એવ વામનાસાયાં યુક્તસ્તુ મરુતા હૃદિ ॥ ૧,૧૬૬.

કબૂતર જેવી ધ્વનિ કરે છે, હાથપગ ઢીલા પડી જાય છે; જ્યારે શ્વાસ નાકની જડમાં અટકી જાય છે, ત્યારે તે હૃદયમાં જમાઈ જાય છે.

પ્રાપ્નોતિ ચ મુહુઃ સ્વાસ્થ્યં મુહુરસ્વાસ્થ્યવાન્ભવેત્ । અભિઘાતસમુત્થશ્ચ દુશ્ચિકિત્સ્યતમો મતઃ ॥ ૧,૧૬૬.

આ મનુષ્યને ક્યારેક આરામ મળે છે, તો ક્યારેક ફરી અસ્વસ્થતા થાય છે; આ સ્થિતિ કોઈ આઘાતથી ઉપજેલી હોય છે અને બહુ જ મુશ્કેલથી સાજી થાય છે.

સ્વેદસ્તમ્ભં તદા તસ્ય વાયુશ્છિન્નતનુર્યદા । વ્યાપ્નોતિ સકલં દેહં યત્ર ચાયામ્યતે પુનઃ ॥ ૧,૧૬૬.

એ સમયે શરીરમાં પસીનો જામી જાય છે; જ્યારે વાયુ પોતાની સ્થિતિ ગુમાવી આખા શરીરમાં ફેલાઈ જાય છે, ત્યારે ફરી તકલીફ વધી જાય છે.

અન્તર્ધાન્તુગતશ્ચૈવ વેગસ્તમ્ભં ચ નેત્રયોઃ । કરોતિ જૃમ્ભાં સદનં દશનાનાં હતોદ્યમમ્ ॥ ૧,૧૬૬.

આ વાયુ અંદર જઈને આંખોમાં જડતા લાવે છે, ઊંઘ આવડાવે છે, દાંત ઢીલા પડે છે અને શરીરમાં શક્તિ ઘટી જાય છે.

પાર્શ્વયોર્વેદનાં બાહ્યાં હનુપૃષ્ઠસિરોગ્રહમ્ । દેહસ્ય બહિરાયામં પૃષ્ઠતો હૃદયે શિરઃ ॥ ૧,૧૬૬.

પાછળના ભાગમાં, બાજુઓમાં દુઃખાવો થાય છે, જડબું, પીઠ અને માથું જડ થઈ જાય છે, અને શરીર બહાર તરફ ખેંચાય છે; પીઠ, હૃદય અને માથામાં પણ દુઃખાવો રહે છે.

ઉરશ્ચોત્ક્ષિપ્યતે તત્ર સ્કન્ધો વા નામ્યતે તદા । દન્તેષ્વાસ્યે ચ વૈવર્ણ્યં હ્યસ્વેદસ્તત્ર ગાત્રતઃ ॥ ૧,૧૬૬.

એ સમયે છાતી ઊંચી ઉઠે છે, ક્યારેક ખભું વળી જાય છે; દાંત અને મોઢું વાદળી થઈ જાય છે અને શરીરે પસીનો આવતો નથી.

બાહ્યાયામં હનુસ્તમ્ભં બ્રવતે વાતરોગિણમ્ । વિણ્મૂત્રમસૃજં પ્રાપ્ય સસમીરસમીરણાઃ? ॥ ૧,૧૬૬.

શરીર બહાર ખેંચાય છે, જડબું જડ થઈ જાય છે, એ વાયુના રોગીનું લક્ષણ કહેવાય છે; જ્યારે વાયુ સાથે વિસર્જન થાય છે, ત્યારે આવી સ્થિતિ થાય છે.