ગરુડપુરાણમ્

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૧૬૫ ધન્વન્તરિરુવાચ । ક્રિમયશ્ચ દ્વિધા પ્રોક્તા બાહ્યભ્યન્તરભેદતઃ । બહિર્મલકફાસૃગ્વિટ્જન્મભેદાચ્ચતુર્વિધાઃ ॥ ૧,૧૬૫.

ધન્વંતરિએ કહ્યું: કૃમિ બે પ્રકારના કહેવાય છે – બહારના અને અંદરના. બહારના કૃમિ ચાર પ્રકારના છે, જે માટી, કફ, રક્ત અને વિટથી ઉત્પન્ન થાય છે.

નામતો વિંશતિવિધા બાહ્યાસ્તત્ર મલોદ્ભવાઃ । તિલપ્રમાણસંસ્થાનવર્ણાઃ કેશામ્બરાશ્રયાઃ ॥ ૧,૧૬૫.

નામ પ્રમાણે, બહારના કૃમિ વીસ પ્રકારના છે; તેમાં માટીથી ઉત્પન્ન થનાર કૃમિ તલ જેટલા નાના અને એ જ આકારના હોય છે, અને વાળ તથા કપડામાં વસે છે.

બહુપાદાશ્ચ સૂક્ષ્માશ્ચ યૂકા લિક્ષાશ્ચ નામતઃ । દ્વિધા તે કોષ્ઠપિડિકાઃ કણ્ડૂગણ્ડાન્પ્રકુર્વતે ॥ ૧,૧૬૫.

આ કૃમિ બહુ પગવાળા અને સૂક્ષ્મ હોય છે, જેને યુકા અને લિક્ષા કહે છે; એ બે પ્રકારના છે, શરીરમાં રહે છે અને ખંજવાળ તથા સોજો કરે છે.

કુષ્ઠૈકહેતવોઽન્તર્જાઃ શ્લેષ્મજા બાહ્યસમ્ભવાઃ । મધુરાન્નગુડક્ષીરદધિમત્સ્યનવૌદનૈઃ ॥ ૧,૧૬૫.

કુષ્ઠનો મુખ્ય કારણ અંદરના કૃમિ છે, જે બહારથી કફથી થાય છે અને મીઠા ખોરાક, ગોળ, દૂધ, દહીં, માછલી અને તાજા ભાતથી ઉત્પન્ન થાય છે.

કફાદામાશયે જાતા વૃદ્ધાઃ સર્પન્તિ સર્વતઃ । પૃથુબ્રધ્નનિભાઃ કેચિત્કેચિદ્ગણ્ડૂપદોપમાઃ ॥ ૧,૧૬૫.

કફથી આમાશયમાં જન્મેલા કૃમિ મોટા થઈને સર્વત્ર ફેલાય છે; કેટલાક પહોળા દોરા જેવા હોય છે, અને કેટલાક ગાંઠ જેવા ફૂલો જેવા લાગે છે.

રૂઢધાન્યાઙ્કુરાકારાસ્તનુદીર્ઘાસ્તથાણવઃ । શ્વેતાસ્તામ્રાવભાસાશ્ચ નામતઃ સપ્તધા તુ તે ॥ ૧,૧૬૫.

કેટલાક કૃમિ અંકુરેલા ધાન્ય જેવા, પાતળા, લાંબા અને નાના હોય છે; એ સફેદ કે તાંબા રંગના દેખાય છે અને નામ પ્રમાણે સાત પ્રકારના છે.

અન્ત્રાદા ઉદરાવેષ્ટા હૃદયાદા મહાગુદાઃ । ચ્યુરવો દર્ભકુસુમાઃ સુગન્ધાસ્તે ચ કુર્વતે ॥ ૧,૧૬૫.

કેટલાક કૃમિ આંતરડામાંથી ઉત્પન્ન થઈ પેટને ઘેરી લે છે, કેટલાક હૃદયમાંથી અને કેટલાક ગુદામાંથી થાય છે; એ દર્ભના ફૂલો જેવા દેખાય છે, સુગંધિત હોય છે અને અનેક અસર કરે છે.

હૃલ્લાસમાસ્યશ્રવણમવિપાકમરોચકમ્ । મૂર્છાચ્છર્દિજ્વરાનાહકાર્શ્યક્ષવથુપીનસાન્ ॥ ૧,૧૬૫.

આ કૃમિ ઉલટી, મોઢામાંથી પાણી આવવું, અજીર્ણ, ભૂખ ન લાગવી, ચક્કર, ઉલટી, તાવ, પેટ ફૂલવું, દુર્બળતા, છીંક અને નાક બંધ થવા જેવા લક્ષણો આપે છે.

રક્તવાહિશિરાસ્થાનરક્તજા જન્તવોઽણવઃ । અપાદા વૃત્તતામ્રાશ્ચ સૌક્ષ્મ્યાત્કેચિદદર્શનાઃ ॥ ૧,૧૬૫.

રક્તવાહિ શિરાઓમાં જન્મેલા કૃમિ ખૂબ નાનાં, પગ વિનાના, ગોળ અને તાંબા રંગના હોય છે; ખૂબ સૂક્ષ્મ હોવાથી કેટલાક દેખાતા પણ નથી.

કેશાદા રોમવિધ્વંસા રોમદ્વીપા ઉદુમ્બરાઃ । ષટ્તે કુષ્ઠૈકકર્માણઃ સહસૌરસમાતરઃ ॥ ૧,૧૬૫.

વાળમાંથી ઉત્પન્ન થઈ વાળ નાશક, વાળના ટાપુ બનાવનારા અને ઉદુંબર જેવા કૃમિ – આ છ પ્રકારના કૃમિ, સાઉસુર અને સમાતર સાથે, કુષ્ઠના મુખ્ય કારણ છે.

પક્વાશયે પુરીષોત્થા જાયન્તેઽથોવિસર્પિણઃ । વૃદ્ધાસ્તે સ્યુર્ભવેયુશ્ચ તે યદામાશયોન્મુખાઃ ॥ ૧,૧૬૫.

પક્વાશયમાં વિટથી ઉત્પન્ન થયેલા કૃમિ ક્યારેક ફેલાય છે; મોટા થતા એ આમાશય તરફ જવા લાગે છે.

તદાસ્યોદ્ગારનિઃ શ્વામવિડ્ગન્ધાનુવિધાયિનઃ । પૃથુવૃત્તતનુસ્થૂલાઃ શ્યાવપીતસિતાસિતાઃ ॥ ૧,૧૬૫.

ત્યારે એ દુર્ગંધિત શ્વાસ, શ્વાસમાં અવાજ અને વિટ જેવી વાસ કરે છે; એ પહોળા, ગોળ, જાડા અને ક્યારેક કાળા, પીળા, સફેદ કે શ્યામ રંગના હોય છે.

તે પઞ્ચનામ્ના ક્રિમયઃ કકેરુકમકેરુકાઃ । સૌસુરાદાઃ સશૂલાખ્યા લેલિહા જનયન્તિ હિ ॥ ૧,૧૬૫.

આ કૃમિ પાંચ નામે ઓળખાય છે: કકેરુક, મકેરુક, સાઉસુર, શૂળવાળા અને લેલિહા; એ ખરેખર સંતાન આપે છે.

વઙ્ભેદશૂલવિષ્ટમ્ભકાર્શ્યપારુષ્યપાણ્ડુતાઃ । રોમહર્ષાગ્નિસદનં ગુદકણ્ડૂંર્વિમાર્ગગાઃ ॥ ૧,૧૬૫.

બોલવામાં તૂટણ, ચોખ્ખી પીડા, શરીરમાં કઠિનાઈ, દુર્બળતા, ત્વચાની કરકશતા, પાંઢાપણું, રોમકંપ, ગૂદમાં ઉષ્ણતા, ગૂદની ખંજવાળ અને વિકારરૂપે વિસર્જન થવું — આવા લક્ષણો દેખાય છે.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૧૬૬ ધન્વન્તરિરુવાચ । વાતવ્યાધિનિદાનં તે વક્ષ્યે સુશ્રુત તચ્છૃણુ । સર્વથાનર્થકથને વિઘ્ન એવ ચ કારણમ્ ॥ ૧,૧૬૬.

ધન્વંતરીએ કહ્યું: સુશ્રુત, હવે હું તને વાયુથી થતી બીમારીઓનું કારણ સમજાવું છું, ધ્યાનપૂર્વક સાંભળ. દરેક દુઃખદ ઘટના પાછળ અવરોધ જ મુખ્ય કારણ બને છે.

અદૃષ્ટદુષ્ટપવનશરીરમવિશેષતઃ । સ વિશ્વકર્મા વિશ્વાત્મા વિશ્વરૂપઃ પ્રજાપતિઃ ॥ ૧,૧૬૬.

અદૃશ્ય અને બગડેલો વાયુ શરીરને વિભેદ વિના અસર કરે છે; એ જ સર્વજ્ઞ, સર્વાત્મા, સર્વરૂપ અને સર્વજીવનાં સ્વામી છે.

સ્રષ્ટા ધાતા વિભુર્વિષ્ણુઃ સંહર્તા મૃત્યુરન્તકઃ । તદ્વદુક્તં ચ યત્નેન યતિતવ્યમતઃ સદા ॥ ૧,૧૬૬.

એ જ સર્જનહાર, પોષક, વ્યાપક, વિષ્ણુ, સંહારક, મૃત્યુ અને અંત છે. તેથી જે કહેલું છે, તેને હંમેશા પ્રયત્નપૂર્વક અનુસરો.

તસ્યોક્તે દોષવિજ્ઞાને કર્મ પ્રાકૃતવૈકૃતમ્ । સમાસવ્યાસતો દોષભેદાનામવધાર્ય ચ ॥ ૧,૧૬૬.

જે દોષો જણાવ્યા છે, તે જાણી, સ્વાભાવિક અને બગડેલા કર્મને સમજવું જોઈએ, અને સંક્ષેપ તથા વિસ્તૃત રીતે દોષોના પ્રકારને ઓળખવા જોઈએ.

પ્રત્યેકં પઞ્ચધા વીરો વ્યાપારશ્ચેહ વૈકૃતઃ । તસ્યોચ્યતે વિભાગેન સનિદાનં સલક્ષણમ્ ॥ ૧,૧૬૬.

દરેક દોષ પાંચ રીતે કાર્ય કરે છે અને એના બદલાયેલા રૂપો અહીં વર્ણવાયા છે; તેના ભાગ, કારણો અને લક્ષણો પણ સમજાવ્યા છે.

ધાતુક્ષયકરૈર્વાયુઃ ક્રુદ્ધો નાતિનિષેવ્યતે । ચતુઃ સ્નોતોઽવકાશેષુ ભૂયસ્તાન્યેવ પૂરયેત્ ॥ ૧,૧૬૬.

શરીરના ધાતુઓને ક્ષય કરનારા પદાર્થોથી વાયુ બગડે છે અને જો તેનું યોગ્ય રીતે ધ્યાન ન રાખવામાં આવે, તો એ શરીરના ચાર માર્ગોમાં વધુ વ્યાપી જાય છે.

તેભ્યસ્તુ દોષપૂર્ણેભ્યઃ પ્રચ્છાદ્ય વિવરં તતઃ । તવ વાયુઃ સકૃત્ક્રુદ્ધઃ શૂલાનાહાન્ત્રકૂજનમ્ ॥ ૧,૧૬૬.

જ્યારે એ માર્ગો દોષોથી ભરાઈ જાય છે અને છિદ્રો બંધ થઈ જાય છે, ત્યારે તારો વાયુ એકવાર બગડે પછી પેટમાં દુખાવો, અડચણ અને આંતરડાંમાં ગૂંજણ પેદા કરે છે.

મલરોધં સ્વરભ્રંશં દૃષ્ટિપૃષ્ઠકટિગ્રહમ્ । કરોત્યેવ પુનઃ કાયે કૃચ્છ્રાનન્યાનુપદ્રવાન્ ॥ ૧,૧૬૬.

એ મલ રોકી દે છે, અવાજ બગાડી દે છે, આંખ, પીઠ અને કટિમાં કઠિનાઈ લાવે છે; ફરીથી શરીરમાં અન્ય કઠિન અને દુઃખદ રોગો ઊભા કરે છે.

આમાશયોત્થવમથુશ્વાસકાસવિષૂચિકાઃ । કણ્ડૂપરોધઘર્માદિવ્યાધીનૂર્ધ્વઞ્ચ નાભિતઃ ॥ ૧,૧૬૬.

પેટમાંથી ઊભા થતા ઉલટી, શ્વાસની તકલીફ, ઉધરસ, વિષૂચિકા જેવા રોગો; અવરોધ, ખંજવાળ, ગરમી અને નાભિથી ઉપરના ભાગમાં અન્ય રોગો થાય છે.

શ્રોત્રાદીન્દ્રિયબાધાં ચ ત્વચિ સ્ફોટનરૂક્ષતામ્ । ચક્રેતીવ્રરુજાશ્વાસગરામયવિવર્ણતાઃ ॥ ૧,૧૬૬.

કાન વગેરે ઇન્દ્રિયોનું દુઃખ, ત્વચામાં ફોલ્લા અને કરકશતા, ભારે પીડા, શ્વાસની તકલીફ, તાવ અને વણસાવેલું રંગ પણ થાય છે.

અન્ત્રસ્યાન્તઞ્ચ વિષ્ટમ્ભમરુચિં કૃશતાં ભ્રમમ્ । માંસમેદોગતગ્રન્થિં ચર્માદાવુપકર્કશમ્ ॥ ૧,૧૬૬.

આંતરડાંમાં અવરોધ, ભૂખ ન લાગવી, દુર્બળતા, ચક્કર આવવું; માંસ અને ચરબીમાં ગાંઠ, ત્વચા વગેરેમાં કઠિનતા થાય છે.

ગુર્વઙ્ગન્તુદ્યતેઽત્યર્થં દણ્ડમુષ્ટિહતં યથા । અસ્થિસ્થઃ સક્થિસન્ધ્યસ્થિશૂલં તીવ્રઞ્ચ લક્ષયેત્ ॥ ૧,૧૬૬.

જ્યારે અંગોમાં ભારેપણું થાય, જાણે લાકડી કે મુઠીથી માર્યું હોય, ત્યારે હાડકાંમાં રહેલો વાયુ સાથિ-સંધિ અને હાડકાંમાં તીવ્ર દુઃખાવો લાવે છે.

મજ્જસ્થોઽસ્થિષુ ચાસ્થૈર્યમસ્વપ્નં યત્તદા રુજામ્ । શુક્રસ્ય શીઘ્રમુત્સઙ્ગસર્ગાન્વિકૃતિમેવ વા ॥ ૧,૧૬૬.

મજ્જામાં રહેલો વાયુ હાડકાંમાં અસ્થિરતા, ઊંઘ ન આવવી અને પીડા લાવે છે; અને શુક્રમાં હોય ત્યારે વહેલી ઉદ્ભવ અથવા વિકૃતિ પેદા કરે છે.

તત્તદ્ગર્ભસ્થશુક્રસ્થઃ શિરસ્યાધ્માનરિક્તાતા । તત્ર સ્થાનસ્થિતઃ કુર્યાત્ક્રુદ્ધઃ શ્વયથુકૃચ્છ્રતામ્ ॥ ૧,૧૬૬.

ગર્ભ કે શુક્રમાં રહેલો વાયુ માથામાં ફૂલવું અને ખાલીપો લાવે છે; જ્યારે એ પોતાના સ્થાને બગડે છે ત્યારે ભારે સોજો પેદા કરે છે.

જલપૂર્ણદૃતિસ્પર્શં શોષં સન્ધિગતોઽનિલઃ । સર્વાઙ્ગસંશ્રયસ્તોદભેદસ્ફુરણભઞ્જનમ્ ॥ ૧,૧૬૬.

સંધિમાં રહેલો વાયુ પાણીથી ભરેલા સ્પર્શ જેવું, શુષ્કતા અને ભારેપણું લાવે છે; જ્યારે એ આખા શરીરમાં ફેલાય છે, ત્યારે દુઃખાવો, ફાટવું, ફફડાટ અને તૂટવું થાય છે.