ગરુડપુરાણમ્

અકૃચ્છ્રં કફવાતોત્થં ત્વગ્ગતં ત્વમલઞ્ચ યત્ । તત્ર ત્વચિ સ્થિતે કષ્ઠે કાયે વૈવર્ણ્યરૂક્ષાતા ॥ ૧,૧૬૪.

જે સરળ હોય, કફ અને વાયુથી થાય અને માત્ર ચામડીમાં રહે છે અથવા અશુદ્ધ હોય છે; જ્યારે ચામડીમાં જ રહે છે ત્યારે શરીરમાં રંગફેરફાર અને સૂકાપણું આવે છે.

સ્વેદતાપશ્વયથવઃ શોણિતે પિશિતે પુનઃ । પાણિપાદાશ્રિતાઃ સ્ફોટાઃ ક્લેશાત્સન્ધિષુ ચાધિકમ્ ॥ ૧,૧૬૪.

પરસેવો, તાપ અને સોજો લોહી અને માંસમાં થાય છે; હાથ-પગમાં ફોડા થાય છે અને સાંધા પાસે વધુ દુઃખાવો થાય છે.

દોષસ્યાભીક્ષ્ણયોગેન દલનં સ્યાચ્ચ મેદસિ । નાતિસંજ્ઞાસ્તિ મજ્જાસ્થિનેત્રવેગસ્વરક્ષ્યઃ ॥ ૧,૧૬૪.

દોષો વારંવાર મળવાથી ચરબીમાં ક્ષય થાય છે; મજ્જા, હાડકાં, આંખો કે અવાજમાં સ્પષ્ટ લક્ષણ દેખાતા નથી.

ક્ષતે ચ ક્રિમિભિઃ શુક્રે સ્વદારાપત્યબાધનમ્ । યથાપૂર્વાણિ સર્વાણિ સ્વલિઙ્ગાનિ મૃગાદિષુ ॥ ૧,૧૬૪.

જ્યારે ઘા થાય, શુક્રમાં કીડા થાય, અથવા પોતાની પત્ની-બાળકોને દુઃખ થાય, ત્યારે ઉપર જણાવેલા બધા લક્ષણો પશુઓ અને બીજામાં પણ દેખાય છે.

કષ્ઠૈકસમ્ભવં શ્વિત્રં કિલાસં દારુણં ભવેત્ । નિર્દિષ્ટમપરિસ્ત્રાવિ ત્રિધાતૂદ્ભવસંશ્રયમ્ ॥ ૧,૧૬૪.

કઠિન અને એકજ કારણથી થયેલું શ્વિત્ર, એટલે કે કિલાસ, બહુ ભયાનક હોય છે; તે સતત વહેતું અને ત્રણેય દોષથી થયેલું ગણાય છે.

વાતાદ્રૂક્ષારુણં પિત્તાત્તામ્રં કમલપત્રવત્ । સદાહં રોમવિધ્વંસિ કફાચ્છ્વેતં ઘન ગુરુ ॥ ૧,૧૬૪.

વાતથી થતો દાદ સુકું અને લાલચટ્ટો હોય છે; પિત્તથી થતો દાદ તાંબા જેવો, કમળના પાન જેવો રંગ ધરાવે છે, સતત સળગતો અને વાળ નાશક છે; કફથી થતો દાદ સફેદ, ઘન અને ભારે હોય છે.

સકણ્ડૂરં ક્રમાદ્રક્તમાંસમેદઃ સુ ચાદિશેત્ । વર્ણેનૈવેદૃગુભયં કૃચ્છ્રં તચ્ચોત્તરોત્તરમ્ ॥ ૧,૧૬૪.

આ દાદમાં ખંજવાળ સાથે ધીમે ધીમે લાલાશ આવે છે અને તે માંસ તથા ચરબી સુધી ફેલાય છે; રંગથી બંને પ્રકાર ઓળખી શકાય છે અને તેમનો તીવ્રપણો ક્રમશઃ વધતો જાય છે.

અશુક્લરોમબહુલમસંશ્લિષ્ટં મિથો નવમ્ । અનગ્નિદગ્ધજં સાધ્યં શ્વિત્રં વર્જ્યમતોઽન્યથા ॥ ૧,૧૬૪.

જો તે સફેદ ન હોય, વાળ વધારે હોય, ચોંટેલો ન હોય, તાજો હોય અને અગ્નિથી દાઝેલો ન હોય, તો એ શ્વિત્ર રોગ સાજો થઈ શકે છે; નહિતર, તેને ટાળવો જોઈએ.

ગુહ્યપાણિતલૌષ્ઠેષુ જાતમપ્યચિરન્તરમ્ । વર્જનીયં વિશેષેણ કિલાસં સિદ્ધિમિચ્છિતા ॥ ૧,૧૬૪.

જો ગુપ્તાંગ, હથેળી કે હોઠ પર તાજેતરમાં શ્વિત્ર થાય, તો સિદ્ધિ ઇચ્છનાર વ્યક્તિએ ખાસ કરીને એ રોગથી દૂર રહેવું જોઈએ.

સ્પર્શૈકાહારસંગાદિસેવનાત્પ્રાયશો ગદાઃ । એકશય્યાસનાચ્ચૈવ વસ્ત્રમાલ્યાનુલેપનાત્ ॥ ૧,૧૬૪.

રોગો સામાન્ય રીતે સ્પર્શ, સાથે ખાવા-પીવા અને અન્ય સંબંધોથી, તેમજ એક જ પથારી, બેઠકો, વસ્ત્ર, ફૂલોની માળા અને લપસણાં ઉપયોગથી થાય છે.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૧૬૫ ધન્વન્તરિરુવાચ । ક્રિમયશ્ચ દ્વિધા પ્રોક્તા બાહ્યભ્યન્તરભેદતઃ । બહિર્મલકફાસૃગ્વિટ્જન્મભેદાચ્ચતુર્વિધાઃ ॥ ૧,૧૬૫.

ધન્વંતરિએ કહ્યું: કૃમિ બે પ્રકારના કહેવાય છે – બહારના અને અંદરના. બહારના કૃમિ ચાર પ્રકારના છે, જે માટી, કફ, રક્ત અને વિટથી ઉત્પન્ન થાય છે.

નામતો વિંશતિવિધા બાહ્યાસ્તત્ર મલોદ્ભવાઃ । તિલપ્રમાણસંસ્થાનવર્ણાઃ કેશામ્બરાશ્રયાઃ ॥ ૧,૧૬૫.

નામ પ્રમાણે, બહારના કૃમિ વીસ પ્રકારના છે; તેમાં માટીથી ઉત્પન્ન થનાર કૃમિ તલ જેટલા નાના અને એ જ આકારના હોય છે, અને વાળ તથા કપડામાં વસે છે.

બહુપાદાશ્ચ સૂક્ષ્માશ્ચ યૂકા લિક્ષાશ્ચ નામતઃ । દ્વિધા તે કોષ્ઠપિડિકાઃ કણ્ડૂગણ્ડાન્પ્રકુર્વતે ॥ ૧,૧૬૫.

આ કૃમિ બહુ પગવાળા અને સૂક્ષ્મ હોય છે, જેને યુકા અને લિક્ષા કહે છે; એ બે પ્રકારના છે, શરીરમાં રહે છે અને ખંજવાળ તથા સોજો કરે છે.

કુષ્ઠૈકહેતવોઽન્તર્જાઃ શ્લેષ્મજા બાહ્યસમ્ભવાઃ । મધુરાન્નગુડક્ષીરદધિમત્સ્યનવૌદનૈઃ ॥ ૧,૧૬૫.

કુષ્ઠનો મુખ્ય કારણ અંદરના કૃમિ છે, જે બહારથી કફથી થાય છે અને મીઠા ખોરાક, ગોળ, દૂધ, દહીં, માછલી અને તાજા ભાતથી ઉત્પન્ન થાય છે.

કફાદામાશયે જાતા વૃદ્ધાઃ સર્પન્તિ સર્વતઃ । પૃથુબ્રધ્નનિભાઃ કેચિત્કેચિદ્ગણ્ડૂપદોપમાઃ ॥ ૧,૧૬૫.

કફથી આમાશયમાં જન્મેલા કૃમિ મોટા થઈને સર્વત્ર ફેલાય છે; કેટલાક પહોળા દોરા જેવા હોય છે, અને કેટલાક ગાંઠ જેવા ફૂલો જેવા લાગે છે.

રૂઢધાન્યાઙ્કુરાકારાસ્તનુદીર્ઘાસ્તથાણવઃ । શ્વેતાસ્તામ્રાવભાસાશ્ચ નામતઃ સપ્તધા તુ તે ॥ ૧,૧૬૫.

કેટલાક કૃમિ અંકુરેલા ધાન્ય જેવા, પાતળા, લાંબા અને નાના હોય છે; એ સફેદ કે તાંબા રંગના દેખાય છે અને નામ પ્રમાણે સાત પ્રકારના છે.

અન્ત્રાદા ઉદરાવેષ્ટા હૃદયાદા મહાગુદાઃ । ચ્યુરવો દર્ભકુસુમાઃ સુગન્ધાસ્તે ચ કુર્વતે ॥ ૧,૧૬૫.

કેટલાક કૃમિ આંતરડામાંથી ઉત્પન્ન થઈ પેટને ઘેરી લે છે, કેટલાક હૃદયમાંથી અને કેટલાક ગુદામાંથી થાય છે; એ દર્ભના ફૂલો જેવા દેખાય છે, સુગંધિત હોય છે અને અનેક અસર કરે છે.

હૃલ્લાસમાસ્યશ્રવણમવિપાકમરોચકમ્ । મૂર્છાચ્છર્દિજ્વરાનાહકાર્શ્યક્ષવથુપીનસાન્ ॥ ૧,૧૬૫.

આ કૃમિ ઉલટી, મોઢામાંથી પાણી આવવું, અજીર્ણ, ભૂખ ન લાગવી, ચક્કર, ઉલટી, તાવ, પેટ ફૂલવું, દુર્બળતા, છીંક અને નાક બંધ થવા જેવા લક્ષણો આપે છે.

રક્તવાહિશિરાસ્થાનરક્તજા જન્તવોઽણવઃ । અપાદા વૃત્તતામ્રાશ્ચ સૌક્ષ્મ્યાત્કેચિદદર્શનાઃ ॥ ૧,૧૬૫.

રક્તવાહિ શિરાઓમાં જન્મેલા કૃમિ ખૂબ નાનાં, પગ વિનાના, ગોળ અને તાંબા રંગના હોય છે; ખૂબ સૂક્ષ્મ હોવાથી કેટલાક દેખાતા પણ નથી.

કેશાદા રોમવિધ્વંસા રોમદ્વીપા ઉદુમ્બરાઃ । ષટ્તે કુષ્ઠૈકકર્માણઃ સહસૌરસમાતરઃ ॥ ૧,૧૬૫.

વાળમાંથી ઉત્પન્ન થઈ વાળ નાશક, વાળના ટાપુ બનાવનારા અને ઉદુંબર જેવા કૃમિ – આ છ પ્રકારના કૃમિ, સાઉસુર અને સમાતર સાથે, કુષ્ઠના મુખ્ય કારણ છે.

પક્વાશયે પુરીષોત્થા જાયન્તેઽથોવિસર્પિણઃ । વૃદ્ધાસ્તે સ્યુર્ભવેયુશ્ચ તે યદામાશયોન્મુખાઃ ॥ ૧,૧૬૫.

પક્વાશયમાં વિટથી ઉત્પન્ન થયેલા કૃમિ ક્યારેક ફેલાય છે; મોટા થતા એ આમાશય તરફ જવા લાગે છે.

તદાસ્યોદ્ગારનિઃ શ્વામવિડ્ગન્ધાનુવિધાયિનઃ । પૃથુવૃત્તતનુસ્થૂલાઃ શ્યાવપીતસિતાસિતાઃ ॥ ૧,૧૬૫.

ત્યારે એ દુર્ગંધિત શ્વાસ, શ્વાસમાં અવાજ અને વિટ જેવી વાસ કરે છે; એ પહોળા, ગોળ, જાડા અને ક્યારેક કાળા, પીળા, સફેદ કે શ્યામ રંગના હોય છે.

તે પઞ્ચનામ્ના ક્રિમયઃ કકેરુકમકેરુકાઃ । સૌસુરાદાઃ સશૂલાખ્યા લેલિહા જનયન્તિ હિ ॥ ૧,૧૬૫.

આ કૃમિ પાંચ નામે ઓળખાય છે: કકેરુક, મકેરુક, સાઉસુર, શૂળવાળા અને લેલિહા; એ ખરેખર સંતાન આપે છે.

વઙ્ભેદશૂલવિષ્ટમ્ભકાર્શ્યપારુષ્યપાણ્ડુતાઃ । રોમહર્ષાગ્નિસદનં ગુદકણ્ડૂંર્વિમાર્ગગાઃ ॥ ૧,૧૬૫.

બોલવામાં તૂટણ, ચોખ્ખી પીડા, શરીરમાં કઠિનાઈ, દુર્બળતા, ત્વચાની કરકશતા, પાંઢાપણું, રોમકંપ, ગૂદમાં ઉષ્ણતા, ગૂદની ખંજવાળ અને વિકારરૂપે વિસર્જન થવું — આવા લક્ષણો દેખાય છે.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૧૬૬ ધન્વન્તરિરુવાચ । વાતવ્યાધિનિદાનં તે વક્ષ્યે સુશ્રુત તચ્છૃણુ । સર્વથાનર્થકથને વિઘ્ન એવ ચ કારણમ્ ॥ ૧,૧૬૬.

ધન્વંતરીએ કહ્યું: સુશ્રુત, હવે હું તને વાયુથી થતી બીમારીઓનું કારણ સમજાવું છું, ધ્યાનપૂર્વક સાંભળ. દરેક દુઃખદ ઘટના પાછળ અવરોધ જ મુખ્ય કારણ બને છે.

અદૃષ્ટદુષ્ટપવનશરીરમવિશેષતઃ । સ વિશ્વકર્મા વિશ્વાત્મા વિશ્વરૂપઃ પ્રજાપતિઃ ॥ ૧,૧૬૬.

અદૃશ્ય અને બગડેલો વાયુ શરીરને વિભેદ વિના અસર કરે છે; એ જ સર્વજ્ઞ, સર્વાત્મા, સર્વરૂપ અને સર્વજીવનાં સ્વામી છે.

સ્રષ્ટા ધાતા વિભુર્વિષ્ણુઃ સંહર્તા મૃત્યુરન્તકઃ । તદ્વદુક્તં ચ યત્નેન યતિતવ્યમતઃ સદા ॥ ૧,૧૬૬.

એ જ સર્જનહાર, પોષક, વ્યાપક, વિષ્ણુ, સંહારક, મૃત્યુ અને અંત છે. તેથી જે કહેલું છે, તેને હંમેશા પ્રયત્નપૂર્વક અનુસરો.

તસ્યોક્તે દોષવિજ્ઞાને કર્મ પ્રાકૃતવૈકૃતમ્ । સમાસવ્યાસતો દોષભેદાનામવધાર્ય ચ ॥ ૧,૧૬૬.

જે દોષો જણાવ્યા છે, તે જાણી, સ્વાભાવિક અને બગડેલા કર્મને સમજવું જોઈએ, અને સંક્ષેપ તથા વિસ્તૃત રીતે દોષોના પ્રકારને ઓળખવા જોઈએ.

પ્રત્યેકં પઞ્ચધા વીરો વ્યાપારશ્ચેહ વૈકૃતઃ । તસ્યોચ્યતે વિભાગેન સનિદાનં સલક્ષણમ્ ॥ ૧,૧૬૬.

દરેક દોષ પાંચ રીતે કાર્ય કરે છે અને એના બદલાયેલા રૂપો અહીં વર્ણવાયા છે; તેના ભાગ, કારણો અને લક્ષણો પણ સમજાવ્યા છે.