ગરુડપુરાણમ્

પ્રાયેણ ચોર્ધ્વકાર્શ્યઞ્ચ કુણ્ડૈઃ કણ્ડૂપરૈશ્ચિતમ્ । રક્તૈરલંશુકા પાણિપાદે કુર્યાદ્વિપાદિકા ॥ ૧,૧૬૪.

મોટેભાગે ઉપર તરફ દુર્બળતા, ગોઠવાયેલા ખંજવાળવાળા ગાંઠો, અને હાથ-પગમાં લાલ, સૂત જેવી લાઈનો દેખાય, ત્યારે તેને 'વિપાદિકા' કહેવાય છે.

તીવ્રાર્તિં ગાઢકણ્ડૂઞ્ચ સરાગપિડિકાચિતમ્ । દીર્ઘપ્રતાનદૂર્વાવદતસીકુસુમચ્છવિ ॥ ૧,૧૬૪.

જેમાં ભારે દુઃખાવો, તીવ્ર ખંજવાળ, લાલ ફોડા ભરેલા હોય, લાંબા ફેલાતા, દુર્વા ઘાસ કે અટસીના ફૂલ જેવો રંગ હોય, એ ઓળખાય છે.

ઉચ્છૂનમણ્ડલો દદ્રુઃ કણ્ડૂમાનિતિ કથ્યતે । સ્થૂલમૂલં સદાહાર્તિ રક્તસ્ત્રાવં બહુવ્રણમ્ ॥ ૧,૧૬૪.

ઉચ્ચાનવાળી ગોળ ઘેરી, જેને 'દદ્રુ' કહે છે, એમાં ખંજવાળ, જાડું મૂળ, સતત દાહ, લાલ પિળક અને અનેક ઘા હોય છે.

સાદહકક્લેદરુજં પ્રાયશઃ સર્વજન્મ ચ । રક્તાક્તમણ્ડલં પાણ્ડુ કણ્ડૂદાહરુજાન્વિતમ્ ॥ ૧,૧૬૪.

દાહ, ભેજ અને દુઃખાવાવાળી, ઘણીવાર દરેક જન્મમાં આવતી, લાલ રંગની છાયાવાળી, પીળી ગોળ ઘેરી, જેમાં ખંજવાળ, દાહ અને દુઃખાવો હોય છે.

સોત્સેધમાચિતં રક્તૈઃ કઞ્જપર્ણમિવામ્બુભિઃ । પુણ્ડરીકં ભવેત્તદ્ધિ ચિતં સ્ફોટૈઃ સિતારુણૈઃ ॥ ૧,૧૬૪.

જે ઊંચી અને લાલ રંગથી ભરેલી હોય, જળવાળી કમળપાંખડી જેવી લાગે, તેને 'પુંડરીક' કહે છે, જેમાં સફેદ અને લાલ ફોડા હોય છે.

વિસ્ફોટપિટિકા પામા કણ્ડૂક્લેદરુજાન્વિતાઃ । સૂક્ષ્મા શ્યામારુણા રૂક્ષા પ્રાયઃ સ્ફિક્પાણિકૂર્પરે ॥ ૧,૧૬૪.

'પામા' એ blister અને ફોડાવાળી, ખંજવાળ, ભેજ અને દુઃખાવાવાળી, પાતળી, કાળી-લાલ, સૂકી, મોટેભાગે નિતંબ, હાથ અને કોણી પર જોવા મળે છે.

સસ્ફોટસંસ્પર્શસહં કણ્ડૂરક્તાતિદાહવત્ । રક્તદલં ચર્મદલં કાકણં તીવ્રદાહરુક્ ॥ ૧,૧૬૪.

ફોડાવાળી, સ્પર્શે દુઃખાવાવાળી, ખંજવાળ, લાલાશ અને તીવ્ર દાહવાળી; 'કાકણ' એ લાલ ચામડીની ઘેરી છે જેમાં ભારે દાહ અને દુઃખાવો હોય છે.

પૂર્વરક્તઞ્ચ કૃષ્ણઞ્ચ કાકણં ત્રિફલોપમમ્ । કૃષ્ણલિઙ્ગૈર્યુતૈઃ સર્વૈઃ સ્વસ્વકારણતો ભવેત્ ॥ ૧,૧૬૪.

'કાકણ' પહેલા લાલ અને પછી કાળી થાય છે, તે ત્રિફળા જેવી દેખાય છે; તેમાં કાળા લક્ષણો પણ હોઈ શકે છે, દરેક પોતાની કારણસર થાય છે.

દોષભેદાય વિહિતૈરાદિશેલ્લિઙ્ગકર્મભિઃ । કુષ્ઠસ્વદોષાનુગતં સર્વદોષગતં ત્યજેત્ ॥ ૧,૧૬૪.

દોષના ભેદ માટે, જે લક્ષણો અને ક્રિયાઓ જણાવવામાં આવી છે, તે પ્રમાણે સમજવું; જે કુષ્ટ બધા દોષોને અનુસરે, તેને છોડવું જોઈએ.

કુષ્ઠોક્તં યચ્ચ યચ્ચાસ્થિમજ્જાશુક્રસમાશ્રયમ્ । કૃચ્છ્રં મેદોમતઞ્ચૈવ યાપ્યં સ્નાપ્વાસ્થિમાંસગમ્ ॥ ૧,૧૬૪.

જેને કુષ્ટ કહે છે અને જે હાડકાં, મજ્જા અથવા શુક્રમાં વસે છે, તે બહુ મુશ્કેલથી સાજું થાય છે; જે ચરબીમાં હોય તે સંભાળવામાં આવે છે, અને જે ચામડી, માંસ કે હાડકાંમાં હોય તે લાંબો ચાલે છે.

અકૃચ્છ્રં કફવાતોત્થં ત્વગ્ગતં ત્વમલઞ્ચ યત્ । તત્ર ત્વચિ સ્થિતે કષ્ઠે કાયે વૈવર્ણ્યરૂક્ષાતા ॥ ૧,૧૬૪.

જે સરળ હોય, કફ અને વાયુથી થાય અને માત્ર ચામડીમાં રહે છે અથવા અશુદ્ધ હોય છે; જ્યારે ચામડીમાં જ રહે છે ત્યારે શરીરમાં રંગફેરફાર અને સૂકાપણું આવે છે.

સ્વેદતાપશ્વયથવઃ શોણિતે પિશિતે પુનઃ । પાણિપાદાશ્રિતાઃ સ્ફોટાઃ ક્લેશાત્સન્ધિષુ ચાધિકમ્ ॥ ૧,૧૬૪.

પરસેવો, તાપ અને સોજો લોહી અને માંસમાં થાય છે; હાથ-પગમાં ફોડા થાય છે અને સાંધા પાસે વધુ દુઃખાવો થાય છે.

દોષસ્યાભીક્ષ્ણયોગેન દલનં સ્યાચ્ચ મેદસિ । નાતિસંજ્ઞાસ્તિ મજ્જાસ્થિનેત્રવેગસ્વરક્ષ્યઃ ॥ ૧,૧૬૪.

દોષો વારંવાર મળવાથી ચરબીમાં ક્ષય થાય છે; મજ્જા, હાડકાં, આંખો કે અવાજમાં સ્પષ્ટ લક્ષણ દેખાતા નથી.

ક્ષતે ચ ક્રિમિભિઃ શુક્રે સ્વદારાપત્યબાધનમ્ । યથાપૂર્વાણિ સર્વાણિ સ્વલિઙ્ગાનિ મૃગાદિષુ ॥ ૧,૧૬૪.

જ્યારે ઘા થાય, શુક્રમાં કીડા થાય, અથવા પોતાની પત્ની-બાળકોને દુઃખ થાય, ત્યારે ઉપર જણાવેલા બધા લક્ષણો પશુઓ અને બીજામાં પણ દેખાય છે.

કષ્ઠૈકસમ્ભવં શ્વિત્રં કિલાસં દારુણં ભવેત્ । નિર્દિષ્ટમપરિસ્ત્રાવિ ત્રિધાતૂદ્ભવસંશ્રયમ્ ॥ ૧,૧૬૪.

કઠિન અને એકજ કારણથી થયેલું શ્વિત્ર, એટલે કે કિલાસ, બહુ ભયાનક હોય છે; તે સતત વહેતું અને ત્રણેય દોષથી થયેલું ગણાય છે.

વાતાદ્રૂક્ષારુણં પિત્તાત્તામ્રં કમલપત્રવત્ । સદાહં રોમવિધ્વંસિ કફાચ્છ્વેતં ઘન ગુરુ ॥ ૧,૧૬૪.

વાતથી થતો દાદ સુકું અને લાલચટ્ટો હોય છે; પિત્તથી થતો દાદ તાંબા જેવો, કમળના પાન જેવો રંગ ધરાવે છે, સતત સળગતો અને વાળ નાશક છે; કફથી થતો દાદ સફેદ, ઘન અને ભારે હોય છે.

સકણ્ડૂરં ક્રમાદ્રક્તમાંસમેદઃ સુ ચાદિશેત્ । વર્ણેનૈવેદૃગુભયં કૃચ્છ્રં તચ્ચોત્તરોત્તરમ્ ॥ ૧,૧૬૪.

આ દાદમાં ખંજવાળ સાથે ધીમે ધીમે લાલાશ આવે છે અને તે માંસ તથા ચરબી સુધી ફેલાય છે; રંગથી બંને પ્રકાર ઓળખી શકાય છે અને તેમનો તીવ્રપણો ક્રમશઃ વધતો જાય છે.

અશુક્લરોમબહુલમસંશ્લિષ્ટં મિથો નવમ્ । અનગ્નિદગ્ધજં સાધ્યં શ્વિત્રં વર્જ્યમતોઽન્યથા ॥ ૧,૧૬૪.

જો તે સફેદ ન હોય, વાળ વધારે હોય, ચોંટેલો ન હોય, તાજો હોય અને અગ્નિથી દાઝેલો ન હોય, તો એ શ્વિત્ર રોગ સાજો થઈ શકે છે; નહિતર, તેને ટાળવો જોઈએ.

ગુહ્યપાણિતલૌષ્ઠેષુ જાતમપ્યચિરન્તરમ્ । વર્જનીયં વિશેષેણ કિલાસં સિદ્ધિમિચ્છિતા ॥ ૧,૧૬૪.

જો ગુપ્તાંગ, હથેળી કે હોઠ પર તાજેતરમાં શ્વિત્ર થાય, તો સિદ્ધિ ઇચ્છનાર વ્યક્તિએ ખાસ કરીને એ રોગથી દૂર રહેવું જોઈએ.

સ્પર્શૈકાહારસંગાદિસેવનાત્પ્રાયશો ગદાઃ । એકશય્યાસનાચ્ચૈવ વસ્ત્રમાલ્યાનુલેપનાત્ ॥ ૧,૧૬૪.

રોગો સામાન્ય રીતે સ્પર્શ, સાથે ખાવા-પીવા અને અન્ય સંબંધોથી, તેમજ એક જ પથારી, બેઠકો, વસ્ત્ર, ફૂલોની માળા અને લપસણાં ઉપયોગથી થાય છે.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૧૬૫ ધન્વન્તરિરુવાચ । ક્રિમયશ્ચ દ્વિધા પ્રોક્તા બાહ્યભ્યન્તરભેદતઃ । બહિર્મલકફાસૃગ્વિટ્જન્મભેદાચ્ચતુર્વિધાઃ ॥ ૧,૧૬૫.

ધન્વંતરિએ કહ્યું: કૃમિ બે પ્રકારના કહેવાય છે – બહારના અને અંદરના. બહારના કૃમિ ચાર પ્રકારના છે, જે માટી, કફ, રક્ત અને વિટથી ઉત્પન્ન થાય છે.

નામતો વિંશતિવિધા બાહ્યાસ્તત્ર મલોદ્ભવાઃ । તિલપ્રમાણસંસ્થાનવર્ણાઃ કેશામ્બરાશ્રયાઃ ॥ ૧,૧૬૫.

નામ પ્રમાણે, બહારના કૃમિ વીસ પ્રકારના છે; તેમાં માટીથી ઉત્પન્ન થનાર કૃમિ તલ જેટલા નાના અને એ જ આકારના હોય છે, અને વાળ તથા કપડામાં વસે છે.

બહુપાદાશ્ચ સૂક્ષ્માશ્ચ યૂકા લિક્ષાશ્ચ નામતઃ । દ્વિધા તે કોષ્ઠપિડિકાઃ કણ્ડૂગણ્ડાન્પ્રકુર્વતે ॥ ૧,૧૬૫.

આ કૃમિ બહુ પગવાળા અને સૂક્ષ્મ હોય છે, જેને યુકા અને લિક્ષા કહે છે; એ બે પ્રકારના છે, શરીરમાં રહે છે અને ખંજવાળ તથા સોજો કરે છે.

કુષ્ઠૈકહેતવોઽન્તર્જાઃ શ્લેષ્મજા બાહ્યસમ્ભવાઃ । મધુરાન્નગુડક્ષીરદધિમત્સ્યનવૌદનૈઃ ॥ ૧,૧૬૫.

કુષ્ઠનો મુખ્ય કારણ અંદરના કૃમિ છે, જે બહારથી કફથી થાય છે અને મીઠા ખોરાક, ગોળ, દૂધ, દહીં, માછલી અને તાજા ભાતથી ઉત્પન્ન થાય છે.

કફાદામાશયે જાતા વૃદ્ધાઃ સર્પન્તિ સર્વતઃ । પૃથુબ્રધ્નનિભાઃ કેચિત્કેચિદ્ગણ્ડૂપદોપમાઃ ॥ ૧,૧૬૫.

કફથી આમાશયમાં જન્મેલા કૃમિ મોટા થઈને સર્વત્ર ફેલાય છે; કેટલાક પહોળા દોરા જેવા હોય છે, અને કેટલાક ગાંઠ જેવા ફૂલો જેવા લાગે છે.

રૂઢધાન્યાઙ્કુરાકારાસ્તનુદીર્ઘાસ્તથાણવઃ । શ્વેતાસ્તામ્રાવભાસાશ્ચ નામતઃ સપ્તધા તુ તે ॥ ૧,૧૬૫.

કેટલાક કૃમિ અંકુરેલા ધાન્ય જેવા, પાતળા, લાંબા અને નાના હોય છે; એ સફેદ કે તાંબા રંગના દેખાય છે અને નામ પ્રમાણે સાત પ્રકારના છે.

અન્ત્રાદા ઉદરાવેષ્ટા હૃદયાદા મહાગુદાઃ । ચ્યુરવો દર્ભકુસુમાઃ સુગન્ધાસ્તે ચ કુર્વતે ॥ ૧,૧૬૫.

કેટલાક કૃમિ આંતરડામાંથી ઉત્પન્ન થઈ પેટને ઘેરી લે છે, કેટલાક હૃદયમાંથી અને કેટલાક ગુદામાંથી થાય છે; એ દર્ભના ફૂલો જેવા દેખાય છે, સુગંધિત હોય છે અને અનેક અસર કરે છે.

હૃલ્લાસમાસ્યશ્રવણમવિપાકમરોચકમ્ । મૂર્છાચ્છર્દિજ્વરાનાહકાર્શ્યક્ષવથુપીનસાન્ ॥ ૧,૧૬૫.

આ કૃમિ ઉલટી, મોઢામાંથી પાણી આવવું, અજીર્ણ, ભૂખ ન લાગવી, ચક્કર, ઉલટી, તાવ, પેટ ફૂલવું, દુર્બળતા, છીંક અને નાક બંધ થવા જેવા લક્ષણો આપે છે.

રક્તવાહિશિરાસ્થાનરક્તજા જન્તવોઽણવઃ । અપાદા વૃત્તતામ્રાશ્ચ સૌક્ષ્મ્યાત્કેચિદદર્શનાઃ ॥ ૧,૧૬૫.

રક્તવાહિ શિરાઓમાં જન્મેલા કૃમિ ખૂબ નાનાં, પગ વિનાના, ગોળ અને તાંબા રંગના હોય છે; ખૂબ સૂક્ષ્મ હોવાથી કેટલાક દેખાતા પણ નથી.