ગરુડપુરાણમ્

વ્રણાનામધિકં શૂલં શીઘ્રોત્પત્તિશ્ચિરસ્થિતિઃ । રૂઢાનામપિ રૂક્ષત્વં નિમિત્તેઽલ્પેઽતિકોપનમ્ ॥ ૧,૧૬૪.

ઘા માં ભારે દુઃખાવો, ઝડપથી ઉભો થાય અને લાંબો રહે, સાજા થયા પછી પણ ખડક રહે; થોડું કારણ મળતાં જ વધારે બગડે.

રોમહર્ષોઽસૃજઃ કાર્ષ્ણ્યં કુષ્ઠલક્ષણમગ્રજમ્ । કૃષ્ણારુણકપાલાભં યદ્રૂક્ષં પરુષં તનુ ॥ ૧,૧૬૪.

વાળ ઊભા થવા, લોહી કાળું પડવું—આ કુષ્ઠરોગના પ્રારંભિક લક્ષણો છે; જ્યારે એ કાળું, લાલ, સુકાયું, ખડક અને પાતળું હોય—

વિસ્તૃતાકૃતિપર્યસ્તન્દૂષિતૈર્લોમભિશ્ચિતમ્ । કાપાલં તોદબહુલં તત્કુષ્ઠં વિષમં સ્મૃતમ્ ॥ ૧,૧૬૪.

—પહેલાવેલું, ખરાબ વાળથી ભરેલું હોય, એ કાપાળ કુષ્ઠ કહેવાય છે, જેમાં વધારે ચૂભતો દુઃખાવો હોય છે અને એ અસમાન ગણાય છે.

ઉદુમ્બરફલાભાસં કુષ્ઠમૌદુમ્બરં વદેત્ । વર્તુલં બહુલકેત્યુક્તં દાહરુજાધિકમ્ ॥ ૧,૧૬૪.

ઉદુમ્બર ફળ જેવું દેખાતું કુષ્ઠ, એ ઉદુમ્બર કહેવાય છે; એ ગોળ, જાડા કિનારા વાળું અને વધારે સળવળ તથા દુઃખાવાવાળું હોય છે.

અસંચ્છન્નમદરણં કૃમિવત્સ્યાદુદુમ્બરમ્ । સ્થિરં સત્યાનં ગુરુ સ્નિગ્ધં શ્વેતરક્તં મલાન્વિતમ્ ॥ ૧,૧૬૪.

આ કુષ્ઠ ખુલ્લું હોય છે, ફેલાતું નથી, કીડાઓથી ભરેલું હોય છે, મજબૂત, સાચું, ભારે, તેલિયું, સફેદ કે લાલ અને અશુદ્ધિ સાથે હોય છે.

અન્યોન્યસક્તપુચ્છૂનબહુકણ્ડૂસ્નુતિકૃમિ । શ્લક્ષ્ણપીતાભાસંયુક્તં મણ્ડલં પરિકીર્તિતમ્ ॥ ૧,૧૬૪.

એકબીજાને જોડાયેલા પૂંછડા, વધારે ખંજવાળ, સ્રાવ અને કીડાઓ; નરમ અને પીળાશવાળું દેખાવ, એ મંડળ કહેવાય છે.

સકણ્ડૂપિટિકા શ્યાવા સક્લેદા ચ વિચર્ચિકા । પરુષન્તત્રરક્તાન્તમન્તઃ શ્યામં સમુન્નતમ્ ॥ ૧,૧૬૪.

વિચર્ચિકા કાળી, ખંજવાળ અને ફોડાવાળી, ભેજવાળી હોય છે; ખડક, અંદરથી લાલ, અંદરથી કાળી અને ઊંચી હોય છે.

ઋષ્યજિહ્વાકૃતિપ્રોક્તં ઋષ્યજિહ્વં બહુક્રિમિ । હસ્તિચર્મખરસ્પર્શં ચર્માખ્યં કુષ્ઠમુચ્યતે ॥ ૧,૧૬૪.

જે ચામડી પર ઋષ્યજિહ્વા જેવી આકારવાળી, અનેક કીડા ભરેલી, હાથીની ચામડી જેવી ખડક અને ખરખરી લાગતી હોય, તેને 'ચર્માક્ય' કુષ્ટ કહેવાય છે.

અસ્વેદઞ્ચમત્સ્યશલ્કસન્નિભં કિટિમં પુનઃ । રૂક્ષાગ્નિવર્ણં દુઃ સ્પર્શં કણ્ડૂમત્પરુષાસિતમ્ ॥ ૧,૧૬૪.

પછી જે પરસેવો આવતો નથી, માછલીના પાંખ જેવા ખડક, સૂકું, અગ્નિ જેવા રંગનું, સ્પર્શે અપ્રિય, ખૂબ ખંજવાળવાળું, ખડક અને કાળી-ભૂરી છાયાવાળું હોય, તેને 'કિટિમ' કહે છે.

અન્તા રૂક્ષં બહિઃ સ્નિગ્ધમન્તર્ઘૃષ્ટં રજઃ કિરેત્ । શ્લક્ષ્ણસ્પર્શં તનુ સ્નિગ્ધં સ્વચ્છમસ્વેદપુષ્પવત્ ॥ ૧,૧૬૪.

જે અંદરથી સૂકું અને બહારથી તેલવાળું હોય, અંદર ઘસવાથી ધૂળ પડે, સ્પર્શે મસૃણ, પાતળું, તેળવાળું અને પારદર્શક હોય, પરસેવાના ફૂલ જેવું લાગે, એ બીજું પ્રકાર છે.

પ્રાયેણ ચોર્ધ્વકાર્શ્યઞ્ચ કુણ્ડૈઃ કણ્ડૂપરૈશ્ચિતમ્ । રક્તૈરલંશુકા પાણિપાદે કુર્યાદ્વિપાદિકા ॥ ૧,૧૬૪.

મોટેભાગે ઉપર તરફ દુર્બળતા, ગોઠવાયેલા ખંજવાળવાળા ગાંઠો, અને હાથ-પગમાં લાલ, સૂત જેવી લાઈનો દેખાય, ત્યારે તેને 'વિપાદિકા' કહેવાય છે.

તીવ્રાર્તિં ગાઢકણ્ડૂઞ્ચ સરાગપિડિકાચિતમ્ । દીર્ઘપ્રતાનદૂર્વાવદતસીકુસુમચ્છવિ ॥ ૧,૧૬૪.

જેમાં ભારે દુઃખાવો, તીવ્ર ખંજવાળ, લાલ ફોડા ભરેલા હોય, લાંબા ફેલાતા, દુર્વા ઘાસ કે અટસીના ફૂલ જેવો રંગ હોય, એ ઓળખાય છે.

ઉચ્છૂનમણ્ડલો દદ્રુઃ કણ્ડૂમાનિતિ કથ્યતે । સ્થૂલમૂલં સદાહાર્તિ રક્તસ્ત્રાવં બહુવ્રણમ્ ॥ ૧,૧૬૪.

ઉચ્ચાનવાળી ગોળ ઘેરી, જેને 'દદ્રુ' કહે છે, એમાં ખંજવાળ, જાડું મૂળ, સતત દાહ, લાલ પિળક અને અનેક ઘા હોય છે.

સાદહકક્લેદરુજં પ્રાયશઃ સર્વજન્મ ચ । રક્તાક્તમણ્ડલં પાણ્ડુ કણ્ડૂદાહરુજાન્વિતમ્ ॥ ૧,૧૬૪.

દાહ, ભેજ અને દુઃખાવાવાળી, ઘણીવાર દરેક જન્મમાં આવતી, લાલ રંગની છાયાવાળી, પીળી ગોળ ઘેરી, જેમાં ખંજવાળ, દાહ અને દુઃખાવો હોય છે.

સોત્સેધમાચિતં રક્તૈઃ કઞ્જપર્ણમિવામ્બુભિઃ । પુણ્ડરીકં ભવેત્તદ્ધિ ચિતં સ્ફોટૈઃ સિતારુણૈઃ ॥ ૧,૧૬૪.

જે ઊંચી અને લાલ રંગથી ભરેલી હોય, જળવાળી કમળપાંખડી જેવી લાગે, તેને 'પુંડરીક' કહે છે, જેમાં સફેદ અને લાલ ફોડા હોય છે.

વિસ્ફોટપિટિકા પામા કણ્ડૂક્લેદરુજાન્વિતાઃ । સૂક્ષ્મા શ્યામારુણા રૂક્ષા પ્રાયઃ સ્ફિક્પાણિકૂર્પરે ॥ ૧,૧૬૪.

'પામા' એ blister અને ફોડાવાળી, ખંજવાળ, ભેજ અને દુઃખાવાવાળી, પાતળી, કાળી-લાલ, સૂકી, મોટેભાગે નિતંબ, હાથ અને કોણી પર જોવા મળે છે.

સસ્ફોટસંસ્પર્શસહં કણ્ડૂરક્તાતિદાહવત્ । રક્તદલં ચર્મદલં કાકણં તીવ્રદાહરુક્ ॥ ૧,૧૬૪.

ફોડાવાળી, સ્પર્શે દુઃખાવાવાળી, ખંજવાળ, લાલાશ અને તીવ્ર દાહવાળી; 'કાકણ' એ લાલ ચામડીની ઘેરી છે જેમાં ભારે દાહ અને દુઃખાવો હોય છે.

પૂર્વરક્તઞ્ચ કૃષ્ણઞ્ચ કાકણં ત્રિફલોપમમ્ । કૃષ્ણલિઙ્ગૈર્યુતૈઃ સર્વૈઃ સ્વસ્વકારણતો ભવેત્ ॥ ૧,૧૬૪.

'કાકણ' પહેલા લાલ અને પછી કાળી થાય છે, તે ત્રિફળા જેવી દેખાય છે; તેમાં કાળા લક્ષણો પણ હોઈ શકે છે, દરેક પોતાની કારણસર થાય છે.

દોષભેદાય વિહિતૈરાદિશેલ્લિઙ્ગકર્મભિઃ । કુષ્ઠસ્વદોષાનુગતં સર્વદોષગતં ત્યજેત્ ॥ ૧,૧૬૪.

દોષના ભેદ માટે, જે લક્ષણો અને ક્રિયાઓ જણાવવામાં આવી છે, તે પ્રમાણે સમજવું; જે કુષ્ટ બધા દોષોને અનુસરે, તેને છોડવું જોઈએ.

કુષ્ઠોક્તં યચ્ચ યચ્ચાસ્થિમજ્જાશુક્રસમાશ્રયમ્ । કૃચ્છ્રં મેદોમતઞ્ચૈવ યાપ્યં સ્નાપ્વાસ્થિમાંસગમ્ ॥ ૧,૧૬૪.

જેને કુષ્ટ કહે છે અને જે હાડકાં, મજ્જા અથવા શુક્રમાં વસે છે, તે બહુ મુશ્કેલથી સાજું થાય છે; જે ચરબીમાં હોય તે સંભાળવામાં આવે છે, અને જે ચામડી, માંસ કે હાડકાંમાં હોય તે લાંબો ચાલે છે.

અકૃચ્છ્રં કફવાતોત્થં ત્વગ્ગતં ત્વમલઞ્ચ યત્ । તત્ર ત્વચિ સ્થિતે કષ્ઠે કાયે વૈવર્ણ્યરૂક્ષાતા ॥ ૧,૧૬૪.

જે સરળ હોય, કફ અને વાયુથી થાય અને માત્ર ચામડીમાં રહે છે અથવા અશુદ્ધ હોય છે; જ્યારે ચામડીમાં જ રહે છે ત્યારે શરીરમાં રંગફેરફાર અને સૂકાપણું આવે છે.

સ્વેદતાપશ્વયથવઃ શોણિતે પિશિતે પુનઃ । પાણિપાદાશ્રિતાઃ સ્ફોટાઃ ક્લેશાત્સન્ધિષુ ચાધિકમ્ ॥ ૧,૧૬૪.

પરસેવો, તાપ અને સોજો લોહી અને માંસમાં થાય છે; હાથ-પગમાં ફોડા થાય છે અને સાંધા પાસે વધુ દુઃખાવો થાય છે.

દોષસ્યાભીક્ષ્ણયોગેન દલનં સ્યાચ્ચ મેદસિ । નાતિસંજ્ઞાસ્તિ મજ્જાસ્થિનેત્રવેગસ્વરક્ષ્યઃ ॥ ૧,૧૬૪.

દોષો વારંવાર મળવાથી ચરબીમાં ક્ષય થાય છે; મજ્જા, હાડકાં, આંખો કે અવાજમાં સ્પષ્ટ લક્ષણ દેખાતા નથી.

ક્ષતે ચ ક્રિમિભિઃ શુક્રે સ્વદારાપત્યબાધનમ્ । યથાપૂર્વાણિ સર્વાણિ સ્વલિઙ્ગાનિ મૃગાદિષુ ॥ ૧,૧૬૪.

જ્યારે ઘા થાય, શુક્રમાં કીડા થાય, અથવા પોતાની પત્ની-બાળકોને દુઃખ થાય, ત્યારે ઉપર જણાવેલા બધા લક્ષણો પશુઓ અને બીજામાં પણ દેખાય છે.

કષ્ઠૈકસમ્ભવં શ્વિત્રં કિલાસં દારુણં ભવેત્ । નિર્દિષ્ટમપરિસ્ત્રાવિ ત્રિધાતૂદ્ભવસંશ્રયમ્ ॥ ૧,૧૬૪.

કઠિન અને એકજ કારણથી થયેલું શ્વિત્ર, એટલે કે કિલાસ, બહુ ભયાનક હોય છે; તે સતત વહેતું અને ત્રણેય દોષથી થયેલું ગણાય છે.

વાતાદ્રૂક્ષારુણં પિત્તાત્તામ્રં કમલપત્રવત્ । સદાહં રોમવિધ્વંસિ કફાચ્છ્વેતં ઘન ગુરુ ॥ ૧,૧૬૪.

વાતથી થતો દાદ સુકું અને લાલચટ્ટો હોય છે; પિત્તથી થતો દાદ તાંબા જેવો, કમળના પાન જેવો રંગ ધરાવે છે, સતત સળગતો અને વાળ નાશક છે; કફથી થતો દાદ સફેદ, ઘન અને ભારે હોય છે.

સકણ્ડૂરં ક્રમાદ્રક્તમાંસમેદઃ સુ ચાદિશેત્ । વર્ણેનૈવેદૃગુભયં કૃચ્છ્રં તચ્ચોત્તરોત્તરમ્ ॥ ૧,૧૬૪.

આ દાદમાં ખંજવાળ સાથે ધીમે ધીમે લાલાશ આવે છે અને તે માંસ તથા ચરબી સુધી ફેલાય છે; રંગથી બંને પ્રકાર ઓળખી શકાય છે અને તેમનો તીવ્રપણો ક્રમશઃ વધતો જાય છે.

અશુક્લરોમબહુલમસંશ્લિષ્ટં મિથો નવમ્ । અનગ્નિદગ્ધજં સાધ્યં શ્વિત્રં વર્જ્યમતોઽન્યથા ॥ ૧,૧૬૪.

જો તે સફેદ ન હોય, વાળ વધારે હોય, ચોંટેલો ન હોય, તાજો હોય અને અગ્નિથી દાઝેલો ન હોય, તો એ શ્વિત્ર રોગ સાજો થઈ શકે છે; નહિતર, તેને ટાળવો જોઈએ.

ગુહ્યપાણિતલૌષ્ઠેષુ જાતમપ્યચિરન્તરમ્ । વર્જનીયં વિશેષેણ કિલાસં સિદ્ધિમિચ્છિતા ॥ ૧,૧૬૪.

જો ગુપ્તાંગ, હથેળી કે હોઠ પર તાજેતરમાં શ્વિત્ર થાય, તો સિદ્ધિ ઇચ્છનાર વ્યક્તિએ ખાસ કરીને એ રોગથી દૂર રહેવું જોઈએ.