ગરુડપુરાણમ્

પાપ્મભિઃ કર્મભિઃ સદ્યઃ પ્રાક્તનૈઃ પ્રેરિતામલાઃ । શિરાઃ પ્રપદ્ય તૈર્યુક્તાસ્ત્વગ્વસારક્તમામિષમ્ ॥ ૧,૧૬૪.

આવા પાપી કામો, તાજા કે જૂના, શરીરમાં અશુદ્ધ વસ્તુઓને નસોમાં ધકેલી દે છે; એ અશુદ્ધિ ચામડી, માંસ, લોહી અને ચરબી સુધી પહોંચે છે.

દૂષયન્તિ ચ સંશોષ્ય નિશ્ચરન્તસ્તતો બહિઃ । ત્વચઃ કુર્વાન્તિ વૈવર્ણ્યં શિષ્ટાઃ કુષ્ઠમુશન્તિતમ્ ॥ ૧,૧૬૪.

આ અશુદ્ધિ એ અંગોને બગાડે છે, સુકવી નાખે છે અને પછી બહાર આવે છે; ચામડીનો રંગ બદલાય છે અને બાકી રહેલી અશુદ્ધિ કુષ્ઠરોગ અને અન્ય ચામડીના રોગ રૂપે દેખાય છે.

કાલેનોપેક્ષિતં યત્સ્યાત્સર્વં કોષ્ઠાનિ તદ્વપુઃ । પ્રપદ્ય ધાતૂન્બાહ્યાન્તઃ સર્વાન્સંક્લેદ્ય ચાવહેત્ ॥ ૧,૧૬૪.

સમય જતાં જો અવગણના થાય તો આખું શરીર અસરગ્રસ્ત થાય છે; એ અશુદ્ધિ અંદરની અને બહારની તમામ ધાતુઓમાં ફેલાઈ જાય છે અને બધું બગાડી નાખે છે.

સસ્વેદક્લેદસઙ્કોચાન્કૃમીન્ સૂક્ષ્માંશ્ચદારુણાન્ । લોમત્વક્સ્નાયુધમનીરાક્રામતિ યથાક્રમમ્ ॥ ૧,૧૬૪.

પસીનું, ભેજ અને સંકોચનથી, એ સૂક્ષ્મ અને કઠણ કીડાઓ પેદા કરે છે, જે વાળ, ચામડી, સ્નાયુ અને નસોમાં ક્રમશઃ ફેલાય છે.

ભસ્માચ્છાદિતવત્કુર્યાદ્બાહ્યં કુષ્ઠમુદાહૃતમ્ । કુષ્ઠાનિ સપ્તધા દોષૈઃ પૃથગ્દ્વન્દ્વૈઃ સમાગતૈઃ ॥ ૧,૧૬૪.

એ બહારથી કુષ્ઠરોગ પેદા કરે છે, જે રાખથી ઢંકાયેલું લાગે છે; કુષ્ઠરોગ સાત પ્રકારનો હોય છે, દોષોના એકલા, જોડાયેલા અથવા બધા મળીને થતા.

સર્વેષ્વપિ ત્રિદોષેષુ વ્યપદેશોઽધિકસ્તતઃ । વાતેન કુષ્ઠં કાપાલં પિત્તેનૌદુમ્બરં કફાત્ ॥ ૧,૧૬૪.

ત્રણે દોષોમાંથી પણ અલગ-અલગ પ્રકાર ઓળખાય છે: વાયુથી થતું કાપાળ નામે ઓળખાય છે, પિત્તથી ઉદુમ્બર અને કફથી—

મણ્ડલાખ્યં વિચર્ચો ચ ઋષ્યાખ્યં વાતપિત્તજમ્ । ચર્મૈકકુષ્ઠં કિટિમં સિધ્માલસવિપાદિકાઃ ॥ ૧,૧૬૪.

—મંડળ, વિચર્ચૂ, ઋષ્ય, તથા વાયુ-પિત્તથી થનારા; ચર્મ, એક-કુષ્ઠ, કિટિમ, સિધ્મા, અલસા અને વિપાદિકા પણ છે.

વાતશ્લેષ્મોદ્ભવાઃ શ્લેષ્મપિત્તાદ્દદ્રૂશતારુષી । પુણ્ડરીકં સવિસ્ફોટં પામા ચર્મદલં તથા ॥ ૧,૧૬૪.

વાત-કફ અને કફ-પિત્તથી થતા દાદરૂ અને શતારુષી છે; પુંડરીક, જેમાં ફોલ્લા થાય છે, પામા અને ચર્મદલ પણ છે.

સર્વેભ્યઃ કાકણં પૂર્વત્રિકં દદ્રુ સકાકણમ્ । પુણ્ડરીકર્યજિહ્વે ચ મહાકુષ્ઠાનિ સપ્ત તુ ॥ ૧,૧૬૪.

આ બધામાં કાકણ, પૂર્વત્રિક, કાકણવાળો દાદરૂ, પુંડરીક, ર્યજિહ્વા—આ સાત મુખ્ય કુષ્ઠરોગ કહેવાય છે.

અતિશ્લક્ષ્ણખરસ્પર્શસ્વેદાસ્વેદવિવર્ણતાઃ । દાહઃ કણ્ડૂસ્ત્વચિ સ્વાપસ્તોદઃ કોચોન્નતિસ્તમઃ ॥ ૧,૧૬૪.

અતિ નરમ કે અતિ ખડક સ્પર્શ, વધારે પસીનો કે સુકાઈ જવું, રંગ બદલાવ, સળવળ, ચામડીમાં ખંજવાળ, સંવેદના જતી રહેવી, ચૂભતો દુઃખાવો, સોજો અને કાળો પડવું—

વ્રણાનામધિકં શૂલં શીઘ્રોત્પત્તિશ્ચિરસ્થિતિઃ । રૂઢાનામપિ રૂક્ષત્વં નિમિત્તેઽલ્પેઽતિકોપનમ્ ॥ ૧,૧૬૪.

ઘા માં ભારે દુઃખાવો, ઝડપથી ઉભો થાય અને લાંબો રહે, સાજા થયા પછી પણ ખડક રહે; થોડું કારણ મળતાં જ વધારે બગડે.

રોમહર્ષોઽસૃજઃ કાર્ષ્ણ્યં કુષ્ઠલક્ષણમગ્રજમ્ । કૃષ્ણારુણકપાલાભં યદ્રૂક્ષં પરુષં તનુ ॥ ૧,૧૬૪.

વાળ ઊભા થવા, લોહી કાળું પડવું—આ કુષ્ઠરોગના પ્રારંભિક લક્ષણો છે; જ્યારે એ કાળું, લાલ, સુકાયું, ખડક અને પાતળું હોય—

વિસ્તૃતાકૃતિપર્યસ્તન્દૂષિતૈર્લોમભિશ્ચિતમ્ । કાપાલં તોદબહુલં તત્કુષ્ઠં વિષમં સ્મૃતમ્ ॥ ૧,૧૬૪.

—પહેલાવેલું, ખરાબ વાળથી ભરેલું હોય, એ કાપાળ કુષ્ઠ કહેવાય છે, જેમાં વધારે ચૂભતો દુઃખાવો હોય છે અને એ અસમાન ગણાય છે.

ઉદુમ્બરફલાભાસં કુષ્ઠમૌદુમ્બરં વદેત્ । વર્તુલં બહુલકેત્યુક્તં દાહરુજાધિકમ્ ॥ ૧,૧૬૪.

ઉદુમ્બર ફળ જેવું દેખાતું કુષ્ઠ, એ ઉદુમ્બર કહેવાય છે; એ ગોળ, જાડા કિનારા વાળું અને વધારે સળવળ તથા દુઃખાવાવાળું હોય છે.

અસંચ્છન્નમદરણં કૃમિવત્સ્યાદુદુમ્બરમ્ । સ્થિરં સત્યાનં ગુરુ સ્નિગ્ધં શ્વેતરક્તં મલાન્વિતમ્ ॥ ૧,૧૬૪.

આ કુષ્ઠ ખુલ્લું હોય છે, ફેલાતું નથી, કીડાઓથી ભરેલું હોય છે, મજબૂત, સાચું, ભારે, તેલિયું, સફેદ કે લાલ અને અશુદ્ધિ સાથે હોય છે.

અન્યોન્યસક્તપુચ્છૂનબહુકણ્ડૂસ્નુતિકૃમિ । શ્લક્ષ્ણપીતાભાસંયુક્તં મણ્ડલં પરિકીર્તિતમ્ ॥ ૧,૧૬૪.

એકબીજાને જોડાયેલા પૂંછડા, વધારે ખંજવાળ, સ્રાવ અને કીડાઓ; નરમ અને પીળાશવાળું દેખાવ, એ મંડળ કહેવાય છે.

સકણ્ડૂપિટિકા શ્યાવા સક્લેદા ચ વિચર્ચિકા । પરુષન્તત્રરક્તાન્તમન્તઃ શ્યામં સમુન્નતમ્ ॥ ૧,૧૬૪.

વિચર્ચિકા કાળી, ખંજવાળ અને ફોડાવાળી, ભેજવાળી હોય છે; ખડક, અંદરથી લાલ, અંદરથી કાળી અને ઊંચી હોય છે.

ઋષ્યજિહ્વાકૃતિપ્રોક્તં ઋષ્યજિહ્વં બહુક્રિમિ । હસ્તિચર્મખરસ્પર્શં ચર્માખ્યં કુષ્ઠમુચ્યતે ॥ ૧,૧૬૪.

જે ચામડી પર ઋષ્યજિહ્વા જેવી આકારવાળી, અનેક કીડા ભરેલી, હાથીની ચામડી જેવી ખડક અને ખરખરી લાગતી હોય, તેને 'ચર્માક્ય' કુષ્ટ કહેવાય છે.

અસ્વેદઞ્ચમત્સ્યશલ્કસન્નિભં કિટિમં પુનઃ । રૂક્ષાગ્નિવર્ણં દુઃ સ્પર્શં કણ્ડૂમત્પરુષાસિતમ્ ॥ ૧,૧૬૪.

પછી જે પરસેવો આવતો નથી, માછલીના પાંખ જેવા ખડક, સૂકું, અગ્નિ જેવા રંગનું, સ્પર્શે અપ્રિય, ખૂબ ખંજવાળવાળું, ખડક અને કાળી-ભૂરી છાયાવાળું હોય, તેને 'કિટિમ' કહે છે.

અન્તા રૂક્ષં બહિઃ સ્નિગ્ધમન્તર્ઘૃષ્ટં રજઃ કિરેત્ । શ્લક્ષ્ણસ્પર્શં તનુ સ્નિગ્ધં સ્વચ્છમસ્વેદપુષ્પવત્ ॥ ૧,૧૬૪.

જે અંદરથી સૂકું અને બહારથી તેલવાળું હોય, અંદર ઘસવાથી ધૂળ પડે, સ્પર્શે મસૃણ, પાતળું, તેળવાળું અને પારદર્શક હોય, પરસેવાના ફૂલ જેવું લાગે, એ બીજું પ્રકાર છે.

પ્રાયેણ ચોર્ધ્વકાર્શ્યઞ્ચ કુણ્ડૈઃ કણ્ડૂપરૈશ્ચિતમ્ । રક્તૈરલંશુકા પાણિપાદે કુર્યાદ્વિપાદિકા ॥ ૧,૧૬૪.

મોટેભાગે ઉપર તરફ દુર્બળતા, ગોઠવાયેલા ખંજવાળવાળા ગાંઠો, અને હાથ-પગમાં લાલ, સૂત જેવી લાઈનો દેખાય, ત્યારે તેને 'વિપાદિકા' કહેવાય છે.

તીવ્રાર્તિં ગાઢકણ્ડૂઞ્ચ સરાગપિડિકાચિતમ્ । દીર્ઘપ્રતાનદૂર્વાવદતસીકુસુમચ્છવિ ॥ ૧,૧૬૪.

જેમાં ભારે દુઃખાવો, તીવ્ર ખંજવાળ, લાલ ફોડા ભરેલા હોય, લાંબા ફેલાતા, દુર્વા ઘાસ કે અટસીના ફૂલ જેવો રંગ હોય, એ ઓળખાય છે.

ઉચ્છૂનમણ્ડલો દદ્રુઃ કણ્ડૂમાનિતિ કથ્યતે । સ્થૂલમૂલં સદાહાર્તિ રક્તસ્ત્રાવં બહુવ્રણમ્ ॥ ૧,૧૬૪.

ઉચ્ચાનવાળી ગોળ ઘેરી, જેને 'દદ્રુ' કહે છે, એમાં ખંજવાળ, જાડું મૂળ, સતત દાહ, લાલ પિળક અને અનેક ઘા હોય છે.

સાદહકક્લેદરુજં પ્રાયશઃ સર્વજન્મ ચ । રક્તાક્તમણ્ડલં પાણ્ડુ કણ્ડૂદાહરુજાન્વિતમ્ ॥ ૧,૧૬૪.

દાહ, ભેજ અને દુઃખાવાવાળી, ઘણીવાર દરેક જન્મમાં આવતી, લાલ રંગની છાયાવાળી, પીળી ગોળ ઘેરી, જેમાં ખંજવાળ, દાહ અને દુઃખાવો હોય છે.

સોત્સેધમાચિતં રક્તૈઃ કઞ્જપર્ણમિવામ્બુભિઃ । પુણ્ડરીકં ભવેત્તદ્ધિ ચિતં સ્ફોટૈઃ સિતારુણૈઃ ॥ ૧,૧૬૪.

જે ઊંચી અને લાલ રંગથી ભરેલી હોય, જળવાળી કમળપાંખડી જેવી લાગે, તેને 'પુંડરીક' કહે છે, જેમાં સફેદ અને લાલ ફોડા હોય છે.

વિસ્ફોટપિટિકા પામા કણ્ડૂક્લેદરુજાન્વિતાઃ । સૂક્ષ્મા શ્યામારુણા રૂક્ષા પ્રાયઃ સ્ફિક્પાણિકૂર્પરે ॥ ૧,૧૬૪.

'પામા' એ blister અને ફોડાવાળી, ખંજવાળ, ભેજ અને દુઃખાવાવાળી, પાતળી, કાળી-લાલ, સૂકી, મોટેભાગે નિતંબ, હાથ અને કોણી પર જોવા મળે છે.

સસ્ફોટસંસ્પર્શસહં કણ્ડૂરક્તાતિદાહવત્ । રક્તદલં ચર્મદલં કાકણં તીવ્રદાહરુક્ ॥ ૧,૧૬૪.

ફોડાવાળી, સ્પર્શે દુઃખાવાવાળી, ખંજવાળ, લાલાશ અને તીવ્ર દાહવાળી; 'કાકણ' એ લાલ ચામડીની ઘેરી છે જેમાં ભારે દાહ અને દુઃખાવો હોય છે.

પૂર્વરક્તઞ્ચ કૃષ્ણઞ્ચ કાકણં ત્રિફલોપમમ્ । કૃષ્ણલિઙ્ગૈર્યુતૈઃ સર્વૈઃ સ્વસ્વકારણતો ભવેત્ ॥ ૧,૧૬૪.

'કાકણ' પહેલા લાલ અને પછી કાળી થાય છે, તે ત્રિફળા જેવી દેખાય છે; તેમાં કાળા લક્ષણો પણ હોઈ શકે છે, દરેક પોતાની કારણસર થાય છે.

દોષભેદાય વિહિતૈરાદિશેલ્લિઙ્ગકર્મભિઃ । કુષ્ઠસ્વદોષાનુગતં સર્વદોષગતં ત્યજેત્ ॥ ૧,૧૬૪.

દોષના ભેદ માટે, જે લક્ષણો અને ક્રિયાઓ જણાવવામાં આવી છે, તે પ્રમાણે સમજવું; જે કુષ્ટ બધા દોષોને અનુસરે, તેને છોડવું જોઈએ.