ગરુડપુરાણમ્

શ્વાસકાસાતિસારાસ્યશોષહિક્કાવમિભ્રમૈઃ । મોહવૈવર્ણ્યમૂર્છાઙ્ગભઙ્ગગ્નિસદનૈર્યુતામ્ । ઇત્યયં ગ્રન્થિવીસર્પઃ કફમારુતકોપજઃ ॥ ૧,૧૬૩.

શ્વાસ ચઢવો, ખાંસી, અતિસાર, મોઢું સુકાઈ જવું, હિચકી, ઉલટી, ચક્કર, ગૂંચવણ, રંગ ઉડી જવો, બેહોશી, અંગ તૂટી જવું અને ભૂખ ન લાગવી — આવા અનેક લક્ષણો સાથે આવતો આ ગાંઠવાળો વાયુ-કફથી થયેલો રોગ છે.

કફપિત્તાજ્જ્વરઃ સ્તમ્ભો નિદ્રા તન્દ્રા શિરોરુજા । અઙ્ગાવસાદવિક્ષેંપૌ પ્રલાપારોચકભ્રમાઃ ॥ ૧,૧૬૩.

કફ અને પિત્તના કારણે તાવ, કડકાઈ, ઊંઘ, સુસ્તી, માથામાં દુઃખાવો, અંગોમાં થાક અને કંપન, બકવાસ કરવો, ભૂખ ન લાગવી અને ચક્કર આવવું — આવા લક્ષણો થાય છે.

મૂર્છાગ્નિહાનિર્ભેદોઽસ્થ્નાં પિપાસેન્દ્રિયગૌરવમ્ । આમોપવેશનં લેપઃ સ્રોતસાં સ ચ સર્પતિ ॥ ૧,૧૬૩.

બેહોશી, જઠરાગ્નિ કમજોર થવી, હાડકાં તૂટી જવું, તરસ, ઇન્દ્રિયો ભારે લાગવી, અણઉતાર વસ્તુઓનું જમાવવું અને ચામડી પર પાતળો પડ આવવો — એ બધું શરીરના નાડીઓમાં ફેલાય છે.

પ્રાયેણામાશયં ગૃહ્ણન્નેકદેશં ન ચાતિરુક્ । પીડકૈરવકીર્ણોઽતિપીતલોહિતપાણ્ડુરૈઃ ॥ ૧,૧૬૩.

મોટેભાગે એ રોગ પેટને પકડે છે, એક જગ્યાએ વધારે દુઃખાવો નથી, પણ એમાં ફોડા થાય છે અને રંગ ખૂબ પીળો, લાલ કે ફિક્કો દેખાય છે.

સ્નિધ્નોઽસિતો મેચકાભો મલિનઃ શોથવાન્ગુરુઃ । ગમ્ભીરપાકઃ પ્રાયોષ્મસ્પૃષ્ટઃ ક્લિન્નોંઽવદીર્યતે ॥ ૧,૧૬૩.

એ ચીકણો, કાળો, કાજળ જેવો, મેલાવટભર્યો, ફૂલેલો અને ભારે હોય છે. અંદરથી પકીને, ગરમી લાગતાં ભીનો થઈ જાય છે અને પછી ફાટી જાય છે.

પક્વવચ્છીર્ણમાંસશ્ચ સ્પષ્ટસ્નાયુશિરાગણઃ । સર્વગો લક્ષણૈઃ સર્વેઃ સર્વગત્વક્સમર્પણઃ । શવગન્ધી ચ વીસર્પઃ કર્દમાખ્યમુશન્તિ તમ્ ॥ ૧,૧૬૩.

પકેલા માંસ જેવો, ખુલ્લાં સ્નાયુ અને નસો દેખાય છે, બધાં અંગોમાં બધાં લક્ષણો સાથે ફેલાય છે, બધે વ્યાપી જાય છે અને મૃતદેહ જેવી વાસ આવે છે — આ કાદવવાળું વીસર્પ કહેવાય છે.

બાહ્યહેતોઃ ક્ષતાત્ક્રુદ્ધ્વઃ સરક્તં પિત્તમીરયન્ । વીસર્પં મારુતઃ કુર્યાત્કુલત્થસદૃશૈશ્ચિતમ્ ॥ ૧,૧૬૩.

બાહ્ય કારણોથી, ઘા વાગવાથી, લોહી અને પિત્ત ઉશ્કેરાય છે અને વાત એ વીસર્પ રોગ ઉત્પન્ન કરે છે, જેમાં કુલથ દાળ જેવી ગાંઠો દેખાય છે.

સ્ફોટૈઃ શોથજ્વરરુજાદાહાઢ્યં શ્યાવશોણિતમ્ । પથગ્દોષૈસ્ત્રયઃ સાધ્યા દ્વન્દ્વજાશ્ચાનુપદ્રવાઃ ॥ ૧,૧૬૩.

ફોડા, ફૂલવું, તાવ, દુઃખાવો, દાઝવું, કાળું લોહી — આવા લક્ષણો હોય ત્યારે માર્ગના ત્રિદોષથી થયેલા રોગો સારાં થાય છે અને દ્વંદ્વદોષથી થયેલા રોગોમાં વધુ તકલીફ થતી નથી.

અસાધ્યાઃ કૃતસર્વોત્થાઃ સર્વે ચાક્રાન્તમર્મણઃ । શીર્ણસ્નાયુશિરામાંસાઃ ક્લિન્નાશ્ચશવગન્ધયઃ ॥ ૧,૧૬૩.

જે રોગ બધા કારણોથી થાય છે અથવા મુખ્ય સ્થાનોને પકડી લે છે, જેમાં સ્નાયુ, નસો અને માંસ ફાટી જાય છે, ભીનું રહે છે અને મૃતદેહ જેવી વાસ આવે છે — એ બધા અસાધ્ય છે.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૧૬૪ ધન્વન્તરિરુવાચ । મિથ્યાહારવિહારેણ વિશેષેણ વિરોધિના । સાધુનિન્દાવધાદ્યુદ્ધહરણાદ્યૈશ્ચ સેવિતૈઃ ॥ ૧,૧૬૪.

ધન્વંતરીએ કહ્યું: ખાસ કરીને ખોટા ખોરાક અને જીવનશૈલી, તથા સારા માણસોની નિંદા કરવી, અવગણના, ઝઘડો કે ચોરી જેવા કામો કરવાથી—

પાપ્મભિઃ કર્મભિઃ સદ્યઃ પ્રાક્તનૈઃ પ્રેરિતામલાઃ । શિરાઃ પ્રપદ્ય તૈર્યુક્તાસ્ત્વગ્વસારક્તમામિષમ્ ॥ ૧,૧૬૪.

આવા પાપી કામો, તાજા કે જૂના, શરીરમાં અશુદ્ધ વસ્તુઓને નસોમાં ધકેલી દે છે; એ અશુદ્ધિ ચામડી, માંસ, લોહી અને ચરબી સુધી પહોંચે છે.

દૂષયન્તિ ચ સંશોષ્ય નિશ્ચરન્તસ્તતો બહિઃ । ત્વચઃ કુર્વાન્તિ વૈવર્ણ્યં શિષ્ટાઃ કુષ્ઠમુશન્તિતમ્ ॥ ૧,૧૬૪.

આ અશુદ્ધિ એ અંગોને બગાડે છે, સુકવી નાખે છે અને પછી બહાર આવે છે; ચામડીનો રંગ બદલાય છે અને બાકી રહેલી અશુદ્ધિ કુષ્ઠરોગ અને અન્ય ચામડીના રોગ રૂપે દેખાય છે.

કાલેનોપેક્ષિતં યત્સ્યાત્સર્વં કોષ્ઠાનિ તદ્વપુઃ । પ્રપદ્ય ધાતૂન્બાહ્યાન્તઃ સર્વાન્સંક્લેદ્ય ચાવહેત્ ॥ ૧,૧૬૪.

સમય જતાં જો અવગણના થાય તો આખું શરીર અસરગ્રસ્ત થાય છે; એ અશુદ્ધિ અંદરની અને બહારની તમામ ધાતુઓમાં ફેલાઈ જાય છે અને બધું બગાડી નાખે છે.

સસ્વેદક્લેદસઙ્કોચાન્કૃમીન્ સૂક્ષ્માંશ્ચદારુણાન્ । લોમત્વક્સ્નાયુધમનીરાક્રામતિ યથાક્રમમ્ ॥ ૧,૧૬૪.

પસીનું, ભેજ અને સંકોચનથી, એ સૂક્ષ્મ અને કઠણ કીડાઓ પેદા કરે છે, જે વાળ, ચામડી, સ્નાયુ અને નસોમાં ક્રમશઃ ફેલાય છે.

ભસ્માચ્છાદિતવત્કુર્યાદ્બાહ્યં કુષ્ઠમુદાહૃતમ્ । કુષ્ઠાનિ સપ્તધા દોષૈઃ પૃથગ્દ્વન્દ્વૈઃ સમાગતૈઃ ॥ ૧,૧૬૪.

એ બહારથી કુષ્ઠરોગ પેદા કરે છે, જે રાખથી ઢંકાયેલું લાગે છે; કુષ્ઠરોગ સાત પ્રકારનો હોય છે, દોષોના એકલા, જોડાયેલા અથવા બધા મળીને થતા.

સર્વેષ્વપિ ત્રિદોષેષુ વ્યપદેશોઽધિકસ્તતઃ । વાતેન કુષ્ઠં કાપાલં પિત્તેનૌદુમ્બરં કફાત્ ॥ ૧,૧૬૪.

ત્રણે દોષોમાંથી પણ અલગ-અલગ પ્રકાર ઓળખાય છે: વાયુથી થતું કાપાળ નામે ઓળખાય છે, પિત્તથી ઉદુમ્બર અને કફથી—

મણ્ડલાખ્યં વિચર્ચો ચ ઋષ્યાખ્યં વાતપિત્તજમ્ । ચર્મૈકકુષ્ઠં કિટિમં સિધ્માલસવિપાદિકાઃ ॥ ૧,૧૬૪.

—મંડળ, વિચર્ચૂ, ઋષ્ય, તથા વાયુ-પિત્તથી થનારા; ચર્મ, એક-કુષ્ઠ, કિટિમ, સિધ્મા, અલસા અને વિપાદિકા પણ છે.

વાતશ્લેષ્મોદ્ભવાઃ શ્લેષ્મપિત્તાદ્દદ્રૂશતારુષી । પુણ્ડરીકં સવિસ્ફોટં પામા ચર્મદલં તથા ॥ ૧,૧૬૪.

વાત-કફ અને કફ-પિત્તથી થતા દાદરૂ અને શતારુષી છે; પુંડરીક, જેમાં ફોલ્લા થાય છે, પામા અને ચર્મદલ પણ છે.

સર્વેભ્યઃ કાકણં પૂર્વત્રિકં દદ્રુ સકાકણમ્ । પુણ્ડરીકર્યજિહ્વે ચ મહાકુષ્ઠાનિ સપ્ત તુ ॥ ૧,૧૬૪.

આ બધામાં કાકણ, પૂર્વત્રિક, કાકણવાળો દાદરૂ, પુંડરીક, ર્યજિહ્વા—આ સાત મુખ્ય કુષ્ઠરોગ કહેવાય છે.

અતિશ્લક્ષ્ણખરસ્પર્શસ્વેદાસ્વેદવિવર્ણતાઃ । દાહઃ કણ્ડૂસ્ત્વચિ સ્વાપસ્તોદઃ કોચોન્નતિસ્તમઃ ॥ ૧,૧૬૪.

અતિ નરમ કે અતિ ખડક સ્પર્શ, વધારે પસીનો કે સુકાઈ જવું, રંગ બદલાવ, સળવળ, ચામડીમાં ખંજવાળ, સંવેદના જતી રહેવી, ચૂભતો દુઃખાવો, સોજો અને કાળો પડવું—

વ્રણાનામધિકં શૂલં શીઘ્રોત્પત્તિશ્ચિરસ્થિતિઃ । રૂઢાનામપિ રૂક્ષત્વં નિમિત્તેઽલ્પેઽતિકોપનમ્ ॥ ૧,૧૬૪.

ઘા માં ભારે દુઃખાવો, ઝડપથી ઉભો થાય અને લાંબો રહે, સાજા થયા પછી પણ ખડક રહે; થોડું કારણ મળતાં જ વધારે બગડે.

રોમહર્ષોઽસૃજઃ કાર્ષ્ણ્યં કુષ્ઠલક્ષણમગ્રજમ્ । કૃષ્ણારુણકપાલાભં યદ્રૂક્ષં પરુષં તનુ ॥ ૧,૧૬૪.

વાળ ઊભા થવા, લોહી કાળું પડવું—આ કુષ્ઠરોગના પ્રારંભિક લક્ષણો છે; જ્યારે એ કાળું, લાલ, સુકાયું, ખડક અને પાતળું હોય—

વિસ્તૃતાકૃતિપર્યસ્તન્દૂષિતૈર્લોમભિશ્ચિતમ્ । કાપાલં તોદબહુલં તત્કુષ્ઠં વિષમં સ્મૃતમ્ ॥ ૧,૧૬૪.

—પહેલાવેલું, ખરાબ વાળથી ભરેલું હોય, એ કાપાળ કુષ્ઠ કહેવાય છે, જેમાં વધારે ચૂભતો દુઃખાવો હોય છે અને એ અસમાન ગણાય છે.

ઉદુમ્બરફલાભાસં કુષ્ઠમૌદુમ્બરં વદેત્ । વર્તુલં બહુલકેત્યુક્તં દાહરુજાધિકમ્ ॥ ૧,૧૬૪.

ઉદુમ્બર ફળ જેવું દેખાતું કુષ્ઠ, એ ઉદુમ્બર કહેવાય છે; એ ગોળ, જાડા કિનારા વાળું અને વધારે સળવળ તથા દુઃખાવાવાળું હોય છે.

અસંચ્છન્નમદરણં કૃમિવત્સ્યાદુદુમ્બરમ્ । સ્થિરં સત્યાનં ગુરુ સ્નિગ્ધં શ્વેતરક્તં મલાન્વિતમ્ ॥ ૧,૧૬૪.

આ કુષ્ઠ ખુલ્લું હોય છે, ફેલાતું નથી, કીડાઓથી ભરેલું હોય છે, મજબૂત, સાચું, ભારે, તેલિયું, સફેદ કે લાલ અને અશુદ્ધિ સાથે હોય છે.

અન્યોન્યસક્તપુચ્છૂનબહુકણ્ડૂસ્નુતિકૃમિ । શ્લક્ષ્ણપીતાભાસંયુક્તં મણ્ડલં પરિકીર્તિતમ્ ॥ ૧,૧૬૪.

એકબીજાને જોડાયેલા પૂંછડા, વધારે ખંજવાળ, સ્રાવ અને કીડાઓ; નરમ અને પીળાશવાળું દેખાવ, એ મંડળ કહેવાય છે.

સકણ્ડૂપિટિકા શ્યાવા સક્લેદા ચ વિચર્ચિકા । પરુષન્તત્રરક્તાન્તમન્તઃ શ્યામં સમુન્નતમ્ ॥ ૧,૧૬૪.

વિચર્ચિકા કાળી, ખંજવાળ અને ફોડાવાળી, ભેજવાળી હોય છે; ખડક, અંદરથી લાલ, અંદરથી કાળી અને ઊંચી હોય છે.

ઋષ્યજિહ્વાકૃતિપ્રોક્તં ઋષ્યજિહ્વં બહુક્રિમિ । હસ્તિચર્મખરસ્પર્શં ચર્માખ્યં કુષ્ઠમુચ્યતે ॥ ૧,૧૬૪.

જે ચામડી પર ઋષ્યજિહ્વા જેવી આકારવાળી, અનેક કીડા ભરેલી, હાથીની ચામડી જેવી ખડક અને ખરખરી લાગતી હોય, તેને 'ચર્માક્ય' કુષ્ટ કહેવાય છે.

અસ્વેદઞ્ચમત્સ્યશલ્કસન્નિભં કિટિમં પુનઃ । રૂક્ષાગ્નિવર્ણં દુઃ સ્પર્શં કણ્ડૂમત્પરુષાસિતમ્ ॥ ૧,૧૬૪.

પછી જે પરસેવો આવતો નથી, માછલીના પાંખ જેવા ખડક, સૂકું, અગ્નિ જેવા રંગનું, સ્પર્શે અપ્રિય, ખૂબ ખંજવાળવાળું, ખડક અને કાળી-ભૂરી છાયાવાળું હોય, તેને 'કિટિમ' કહે છે.