ગરુડપુરાણમ્

પિત્તાદ્દ્રુતગતિઃ પિત્તજ્વરલિઙ્ગોઽતિલોહિતઃ । કફાત્કણ્ડૂયુતઃ સ્નિગ્ધઃ કફજ્વરસમાનરુક્ ॥ ૧,૧૬૩.

પિત્તથી થયેલો તો ઝડપથી ફેલાય છે, પિત્તજન્ય તાવના લક્ષણો અને વધારે લાલાશ હોય છે; કફથી થયેલો તો ખંજવાળ, તેલિયાઈ અને કફજન્ય તાવ જેવા લક્ષણો આપે છે.

સન્નિપાતસમુત્થાશ્ચ સર્વલિઙ્ગસમન્વિતાઃ । સ્વદોષલિઙ્ગૈશ્ચીયન્તે સર્વૈઃ સ્ફોટૈરુપેક્ષિતાઃ । તેઽપિ સ્વેદાન્વિમુઞ્ચતિ બિભ્રતો વ્રણલક્ષણમ્ ॥ ૧,૧૬૩.

જ્યારે અનેક કારણો એકસાથે થાય છે અને દરેક પ્રકારના લક્ષણો દેખાય છે, ત્યારે એ પોતાનાં ખાસ લક્ષણો સાથે વધે છે. એમાં ઉગેલા ફોડા અવગણવામાં આવે છે, પણ એમાંથી પણ પસીનો નીકળી જાય છે અને એ ઘા જેવા ચિહ્નો ધરાવે છે.

વાતપિત્તાજ્જ્વરચ્છર્દિમૂર્છાતીસારતૃડ્ભ્રમૈઃ । ગન્થિભેદાગ્નિસદનતમકારોચકૈર્યુતઃ ॥ ૧,૧૬૩.

વાત અને પિત્તના કારણે તાવ, ઉલટી, બેહોશી, અતિસાર, તરસ, ચક્કર, ગાંઠ ફાટવી, ભૂખ ન લાગવી, આંખે અંધારું છવાય, અને મોઢામાં સ્વાદ ન રહે — આવા અનેક લક્ષણો સાથે એ રોગ આવે છે.

કરોતિ સર્વમઙ્ગઞ્ચ દીપ્તાઙ્ગારાવકીર્ણવત્ । યંયં દેશં વિસર્પશ્ચ વિસર્પતિ ભવેત્સસઃ ॥ ૧,૧૬૩.

એ રોગ બધાં અંગોને અસર કરે છે, જાણે ચમકતા કણકાં બધે છૂટા પડ્યા હોય. જે ભાગમાં એ ફેલાય છે, ત્યાં એ ઝડપથી વ્યાપી જાય છે.

શાન્તાઙ્ગારાસિતો નીલો રક્તો વાસુ ચ ચીયતે । અગ્નિદગ્ધ ઇવ સ્ફોટૈઃ શીઘ્રગત્વાદ્દ્રુતં સ ચ ॥ ૧,૧૬૩.

જ્યારે એ કણકાં શાંત પડે છે, ત્યારે એ કાળા, વાદળી કે લાલ રંગના થઈ જાય છે અને વધવા લાગે છે. જાણે અગ્નિથી દાઝ્યા હોય, એવા ફોડા થાય છે અને એ રોગ ઝડપથી ફેલાય છે.

મર્માનુસારી વીસર્પઃ સ્યાદ્વાતોઽતિબલસ્તતઃ । વ્યથતેઽઙ્ગં હરેત્સંજ્ઞાં નિદ્રાઞ્ચ શ્વાસમીરયેત્ ॥ ૧,૧૬૩.

જ્યારે એ રોગ શરીરના મુખ્ય સ્થાનોને પકડે છે અને વાત ખૂબ જ પ્રબળ બને છે, ત્યારે અંગોમાં ભારે દુઃખાવો થાય છે, સંજાન જતી રહે છે, ઊંઘ આવી જાય છે અને શ્વાસ લેવામાં તકલીફ થાય છે.

હિક્કાઞ્ચ સ ગતોઽવસ્થામીદૃશીં લભતે નરઃ । ક્વચિન્મર્મારતિગ્રસ્તો ભૂમિશય્યાસનાદિષુ ॥ ૧,૧૬૩.

એ સ્થિતિમાં હિચકી પણ આવે છે અને માણસ આવી હાલતમાં પહોંચી જાય છે. ક્યારેક એ મુખ્ય સ્થાનોમાં પીડાય છે અને જમીન, પથારી કે બેઠકે પડી રહે છે.

ચેષ્ટમાનસ્તતઃ ક્લિષ્ટો મનોદેહપ્રમોહવાન્ । દુષ્પ્રબોધોઽશ્નુતે નિદ્રાં સોઽગ્નિવીસર્પ ઉચ્યતે ॥ ૧,૧૬૩.

પછી, એ માણસ ખૂબ પીડાય છે, મન અને શરીરમાં ગૂંચવણ અનુભવાય છે, ઊંઘમાંથી જગાડવો મુશ્કેલ બને છે. આ જ અગ્નિવીસર્પ કહેવાય છે.

કફેન રુદ્ધઃ પવનો ભિત્ત્વાતં બહુધા કફમ્ । રક્તં વા વૃદ્ધરક્તસ્ય ત્વક્છિરાસ્નાયુમાંસગમ્ ॥ ૧,૧૬૩.

જ્યારે કફના કારણે વાત અટવાઈ જાય છે, ત્યારે એ અનેક રીતે કફને કે લોહીને ભેદી જાય છે. લોહી વધે ત્યારે એ ચામડી, નસો, સ્નાયુ અને માંસ સુધી ફેલાય છે.

દૂષયિત્વા તુ દીર્ઘાનુવૃત્તસ્થૂલખરાત્મિકામ્ । ગ્રન્થીનાં કુરુતે માલાં સરક્તાન્તીવ્રરુગ્જ્વરામ્ ॥ ૧,૧૬૩.

એ બધું બગાડી, લાંબી, જાડા અને ખડખડિયા ગાંઠોની માળા બનાવી દે છે, જેમાં ભારે દુઃખાવો અને તાવ રહે છે અને એ બધું લોહીથી ભરેલું હોય છે.

શ્વાસકાસાતિસારાસ્યશોષહિક્કાવમિભ્રમૈઃ । મોહવૈવર્ણ્યમૂર્છાઙ્ગભઙ્ગગ્નિસદનૈર્યુતામ્ । ઇત્યયં ગ્રન્થિવીસર્પઃ કફમારુતકોપજઃ ॥ ૧,૧૬૩.

શ્વાસ ચઢવો, ખાંસી, અતિસાર, મોઢું સુકાઈ જવું, હિચકી, ઉલટી, ચક્કર, ગૂંચવણ, રંગ ઉડી જવો, બેહોશી, અંગ તૂટી જવું અને ભૂખ ન લાગવી — આવા અનેક લક્ષણો સાથે આવતો આ ગાંઠવાળો વાયુ-કફથી થયેલો રોગ છે.

કફપિત્તાજ્જ્વરઃ સ્તમ્ભો નિદ્રા તન્દ્રા શિરોરુજા । અઙ્ગાવસાદવિક્ષેંપૌ પ્રલાપારોચકભ્રમાઃ ॥ ૧,૧૬૩.

કફ અને પિત્તના કારણે તાવ, કડકાઈ, ઊંઘ, સુસ્તી, માથામાં દુઃખાવો, અંગોમાં થાક અને કંપન, બકવાસ કરવો, ભૂખ ન લાગવી અને ચક્કર આવવું — આવા લક્ષણો થાય છે.

મૂર્છાગ્નિહાનિર્ભેદોઽસ્થ્નાં પિપાસેન્દ્રિયગૌરવમ્ । આમોપવેશનં લેપઃ સ્રોતસાં સ ચ સર્પતિ ॥ ૧,૧૬૩.

બેહોશી, જઠરાગ્નિ કમજોર થવી, હાડકાં તૂટી જવું, તરસ, ઇન્દ્રિયો ભારે લાગવી, અણઉતાર વસ્તુઓનું જમાવવું અને ચામડી પર પાતળો પડ આવવો — એ બધું શરીરના નાડીઓમાં ફેલાય છે.

પ્રાયેણામાશયં ગૃહ્ણન્નેકદેશં ન ચાતિરુક્ । પીડકૈરવકીર્ણોઽતિપીતલોહિતપાણ્ડુરૈઃ ॥ ૧,૧૬૩.

મોટેભાગે એ રોગ પેટને પકડે છે, એક જગ્યાએ વધારે દુઃખાવો નથી, પણ એમાં ફોડા થાય છે અને રંગ ખૂબ પીળો, લાલ કે ફિક્કો દેખાય છે.

સ્નિધ્નોઽસિતો મેચકાભો મલિનઃ શોથવાન્ગુરુઃ । ગમ્ભીરપાકઃ પ્રાયોષ્મસ્પૃષ્ટઃ ક્લિન્નોંઽવદીર્યતે ॥ ૧,૧૬૩.

એ ચીકણો, કાળો, કાજળ જેવો, મેલાવટભર્યો, ફૂલેલો અને ભારે હોય છે. અંદરથી પકીને, ગરમી લાગતાં ભીનો થઈ જાય છે અને પછી ફાટી જાય છે.

પક્વવચ્છીર્ણમાંસશ્ચ સ્પષ્ટસ્નાયુશિરાગણઃ । સર્વગો લક્ષણૈઃ સર્વેઃ સર્વગત્વક્સમર્પણઃ । શવગન્ધી ચ વીસર્પઃ કર્દમાખ્યમુશન્તિ તમ્ ॥ ૧,૧૬૩.

પકેલા માંસ જેવો, ખુલ્લાં સ્નાયુ અને નસો દેખાય છે, બધાં અંગોમાં બધાં લક્ષણો સાથે ફેલાય છે, બધે વ્યાપી જાય છે અને મૃતદેહ જેવી વાસ આવે છે — આ કાદવવાળું વીસર્પ કહેવાય છે.

બાહ્યહેતોઃ ક્ષતાત્ક્રુદ્ધ્વઃ સરક્તં પિત્તમીરયન્ । વીસર્પં મારુતઃ કુર્યાત્કુલત્થસદૃશૈશ્ચિતમ્ ॥ ૧,૧૬૩.

બાહ્ય કારણોથી, ઘા વાગવાથી, લોહી અને પિત્ત ઉશ્કેરાય છે અને વાત એ વીસર્પ રોગ ઉત્પન્ન કરે છે, જેમાં કુલથ દાળ જેવી ગાંઠો દેખાય છે.

સ્ફોટૈઃ શોથજ્વરરુજાદાહાઢ્યં શ્યાવશોણિતમ્ । પથગ્દોષૈસ્ત્રયઃ સાધ્યા દ્વન્દ્વજાશ્ચાનુપદ્રવાઃ ॥ ૧,૧૬૩.

ફોડા, ફૂલવું, તાવ, દુઃખાવો, દાઝવું, કાળું લોહી — આવા લક્ષણો હોય ત્યારે માર્ગના ત્રિદોષથી થયેલા રોગો સારાં થાય છે અને દ્વંદ્વદોષથી થયેલા રોગોમાં વધુ તકલીફ થતી નથી.

અસાધ્યાઃ કૃતસર્વોત્થાઃ સર્વે ચાક્રાન્તમર્મણઃ । શીર્ણસ્નાયુશિરામાંસાઃ ક્લિન્નાશ્ચશવગન્ધયઃ ॥ ૧,૧૬૩.

જે રોગ બધા કારણોથી થાય છે અથવા મુખ્ય સ્થાનોને પકડી લે છે, જેમાં સ્નાયુ, નસો અને માંસ ફાટી જાય છે, ભીનું રહે છે અને મૃતદેહ જેવી વાસ આવે છે — એ બધા અસાધ્ય છે.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૧૬૪ ધન્વન્તરિરુવાચ । મિથ્યાહારવિહારેણ વિશેષેણ વિરોધિના । સાધુનિન્દાવધાદ્યુદ્ધહરણાદ્યૈશ્ચ સેવિતૈઃ ॥ ૧,૧૬૪.

ધન્વંતરીએ કહ્યું: ખાસ કરીને ખોટા ખોરાક અને જીવનશૈલી, તથા સારા માણસોની નિંદા કરવી, અવગણના, ઝઘડો કે ચોરી જેવા કામો કરવાથી—

પાપ્મભિઃ કર્મભિઃ સદ્યઃ પ્રાક્તનૈઃ પ્રેરિતામલાઃ । શિરાઃ પ્રપદ્ય તૈર્યુક્તાસ્ત્વગ્વસારક્તમામિષમ્ ॥ ૧,૧૬૪.

આવા પાપી કામો, તાજા કે જૂના, શરીરમાં અશુદ્ધ વસ્તુઓને નસોમાં ધકેલી દે છે; એ અશુદ્ધિ ચામડી, માંસ, લોહી અને ચરબી સુધી પહોંચે છે.

દૂષયન્તિ ચ સંશોષ્ય નિશ્ચરન્તસ્તતો બહિઃ । ત્વચઃ કુર્વાન્તિ વૈવર્ણ્યં શિષ્ટાઃ કુષ્ઠમુશન્તિતમ્ ॥ ૧,૧૬૪.

આ અશુદ્ધિ એ અંગોને બગાડે છે, સુકવી નાખે છે અને પછી બહાર આવે છે; ચામડીનો રંગ બદલાય છે અને બાકી રહેલી અશુદ્ધિ કુષ્ઠરોગ અને અન્ય ચામડીના રોગ રૂપે દેખાય છે.

કાલેનોપેક્ષિતં યત્સ્યાત્સર્વં કોષ્ઠાનિ તદ્વપુઃ । પ્રપદ્ય ધાતૂન્બાહ્યાન્તઃ સર્વાન્સંક્લેદ્ય ચાવહેત્ ॥ ૧,૧૬૪.

સમય જતાં જો અવગણના થાય તો આખું શરીર અસરગ્રસ્ત થાય છે; એ અશુદ્ધિ અંદરની અને બહારની તમામ ધાતુઓમાં ફેલાઈ જાય છે અને બધું બગાડી નાખે છે.

સસ્વેદક્લેદસઙ્કોચાન્કૃમીન્ સૂક્ષ્માંશ્ચદારુણાન્ । લોમત્વક્સ્નાયુધમનીરાક્રામતિ યથાક્રમમ્ ॥ ૧,૧૬૪.

પસીનું, ભેજ અને સંકોચનથી, એ સૂક્ષ્મ અને કઠણ કીડાઓ પેદા કરે છે, જે વાળ, ચામડી, સ્નાયુ અને નસોમાં ક્રમશઃ ફેલાય છે.

ભસ્માચ્છાદિતવત્કુર્યાદ્બાહ્યં કુષ્ઠમુદાહૃતમ્ । કુષ્ઠાનિ સપ્તધા દોષૈઃ પૃથગ્દ્વન્દ્વૈઃ સમાગતૈઃ ॥ ૧,૧૬૪.

એ બહારથી કુષ્ઠરોગ પેદા કરે છે, જે રાખથી ઢંકાયેલું લાગે છે; કુષ્ઠરોગ સાત પ્રકારનો હોય છે, દોષોના એકલા, જોડાયેલા અથવા બધા મળીને થતા.

સર્વેષ્વપિ ત્રિદોષેષુ વ્યપદેશોઽધિકસ્તતઃ । વાતેન કુષ્ઠં કાપાલં પિત્તેનૌદુમ્બરં કફાત્ ॥ ૧,૧૬૪.

ત્રણે દોષોમાંથી પણ અલગ-અલગ પ્રકાર ઓળખાય છે: વાયુથી થતું કાપાળ નામે ઓળખાય છે, પિત્તથી ઉદુમ્બર અને કફથી—

મણ્ડલાખ્યં વિચર્ચો ચ ઋષ્યાખ્યં વાતપિત્તજમ્ । ચર્મૈકકુષ્ઠં કિટિમં સિધ્માલસવિપાદિકાઃ ॥ ૧,૧૬૪.

—મંડળ, વિચર્ચૂ, ઋષ્ય, તથા વાયુ-પિત્તથી થનારા; ચર્મ, એક-કુષ્ઠ, કિટિમ, સિધ્મા, અલસા અને વિપાદિકા પણ છે.

વાતશ્લેષ્મોદ્ભવાઃ શ્લેષ્મપિત્તાદ્દદ્રૂશતારુષી । પુણ્ડરીકં સવિસ્ફોટં પામા ચર્મદલં તથા ॥ ૧,૧૬૪.

વાત-કફ અને કફ-પિત્તથી થતા દાદરૂ અને શતારુષી છે; પુંડરીક, જેમાં ફોલ્લા થાય છે, પામા અને ચર્મદલ પણ છે.

સર્વેભ્યઃ કાકણં પૂર્વત્રિકં દદ્રુ સકાકણમ્ । પુણ્ડરીકર્યજિહ્વે ચ મહાકુષ્ઠાનિ સપ્ત તુ ॥ ૧,૧૬૪.

આ બધામાં કાકણ, પૂર્વત્રિક, કાકણવાળો દાદરૂ, પુંડરીક, ર્યજિહ્વા—આ સાત મુખ્ય કુષ્ઠરોગ કહેવાય છે.