ગરુડપુરાણમ્

આઘાતેન ચ શસ્ત્રાદિચ્છેદભેદક્ષતાદિભિઃ । હિમાનિલૈર્દધ્યનિલૈર્ભલ્લાતકપિકચ્છજૈઃ ॥ ૧,૧૬૨.

આ ફૂલો ઘા, ચીરો, ઇજા, ઠંડી હવા, ખાટી હવા અથવા ભલ્લાતક અને કપિકચ્છુ જેવા છોડના અસરથી પણ થાય છે.

રસૈઃ શુષ્કૈશ્ચ સંસ્પર્શાચ્છ્વયથુઃ સ્યાદ્વિસર્પવાન્ । ભૃશોષ્મા લોહિતાભાસઃ પ્રાયશઃ પિત્તલક્ષણઃ ॥ ૧,૧૬૨.

તીક્ષ્ણ કે સુકા પદાર્થના સંપર્કથી પણ ફૂલો થાય છે, જેમાં ફેલાતી સોજો, ભારે તાપ, લાલાશ અને ઘણીવાર પિત્તના લક્ષણો દેખાય છે.

વિષજઃ સવિષપ્રાણિપરિસર્પણમૂત્રણાત્ । દંષ્ટ્રાદન્તનખાઘાતાદવિષપ્રાણિનામપિ ॥ ૧,૧૬૨.

ઝેરવાળા પ્રાણીના દંશ, ખંજ, નખ કે દાંતના ઘા, અથવા ઝેર વગરના પ્રાણીઓના સંપર્કથી પણ ફૂલો થાય છે.

વિણ્મૂત્રશુક્રોપહતમલવદ્વસ્તુસંઙ્કરાત્ । વિષવૃક્ષાનિલસ્પર્શાદ્ગરયોગાવચૂર્ણનાત્ ॥ ૧,૧૬૨.

મળ, મૂત્ર, વીર્ય કે અન્ય અશુદ્ધ વસ્તુઓથી, ઝેરી છોડ કે વાયુના સંપર્કથી અથવા ઝેરી ચૂર્ણના ઉપયોગથી પણ ફૂલો થાય છે.

મૃદુશ્ચલોઽવલમ્બી ચ શીઘ્રો દાહરુજાકરઃ । નવોઽનુપદ્રવઃ શોથઃ સાધ્યોઽસાધ્યઃ પુરેરિતઃ ॥ ૧,૧૬૨.

આવી ફૂલો નરમ, હલનચલન કરતી, લટકતી, ઝડપથી દાઝ અને દુખાવો કરતી, નવી હોય છે, બીજાં લક્ષણો વગર હોય છે અને પરંપરા પ્રમાણે ક્યારેક સાજો થાય છે તો ક્યારેક અસાધ્ય ગણાય છે.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૧૬૩ ધન્વન્તીરરુવાચ । વિસર્પાદિનિદાનન્તે વક્ષ્યે સુશ્રુત તચ્છૃણુ । સ્યાદ્વિસર્પો વિઘાતાત્તુ દોષૈર્દુષ્ટૈશ્ચ શોથવત્ ॥ ૧,૧૬૩.

ધન્વંતરિએ કહ્યું: હવે હું તને વિસર્પા જેવા રોગોના કારણો સમજાવું છું, સુશ્રુત, સાંભળ. વિસર્પા ઘા અથવા દુષિત દોષોથી ફૂલો જેવો થાય છે.

અધિષ્ઠાનઞ્ચ તં પ્રાહુર્બાહ્યં તત્ર ભયાચ્છ્રમાત્ । યથાત્તરઞ્ચ દુઃ સાધ્યસ્તત્ર દોષો યથાયથમ્ ॥ ૧,૧૬૩.

એનો વિસ્તાર બહારના ભાગમાં કહેવાય છે, ત્યાં ડર કે થાકથી એ વધારે વિકટ બને છે; અને કયા દોષથી થયો છે એ પ્રમાણે તેનું ઉપચાર મુશ્કેલ બને છે.

પ્રકોપનૈઃ પ્રકુપિતા વિશેષેણ વિદાહિભિઃ । દેહે શીઘ્રં વિશન્તીહ તેઽન્તરે હિ સ્થિતા બહિઃ ॥ ૧,૧૬૩.

કેટલાક ખાસ કારણોથી દોષો વધારે ભડકે છે અને ઝડપથી શરીરમાં ફેલાય છે, ક્યારેક અંદર રહે છે તો ક્યારેક બહાર દેખાય છે.

તૃષ્ણાભિયોગાદ્વેગાનાં વિષમાચ્ચ પ્રવર્તનાત્ । આશુ ચાગ્નિબલભ્રંશાદતો બાહ્યં વિસર્પયેત્ ॥ ૧,૧૬૩.

વધારે તરસ, કુદરતી વૃત્તિઓમાં અવરોધ, અનિયમિતતા અને અચાનક જઠરાગ્નિ નબળી પડવાથી આ રોગ બહાર ફેલાય છે.

તત્ર વાતાત્સ વીસર્પો વાતજ્વરસમવ્યથઃ । શોથસ્ફુરણનિસ્તોદભેદાયાસાર્તિહર્ષવાન્ ॥ ૧,૧૬૩.

વાયુથી થયેલા વિસર્પામાં વાયુજન્ય તાવ જેવા લક્ષણો હોય છે – ફૂલો, ધબકારા, ચીરતો દુખાવો, થાક અને આનંદનો અનુભવ થાય છે.

પિત્તાદ્દ્રુતગતિઃ પિત્તજ્વરલિઙ્ગોઽતિલોહિતઃ । કફાત્કણ્ડૂયુતઃ સ્નિગ્ધઃ કફજ્વરસમાનરુક્ ॥ ૧,૧૬૩.

પિત્તથી થયેલો તો ઝડપથી ફેલાય છે, પિત્તજન્ય તાવના લક્ષણો અને વધારે લાલાશ હોય છે; કફથી થયેલો તો ખંજવાળ, તેલિયાઈ અને કફજન્ય તાવ જેવા લક્ષણો આપે છે.

સન્નિપાતસમુત્થાશ્ચ સર્વલિઙ્ગસમન્વિતાઃ । સ્વદોષલિઙ્ગૈશ્ચીયન્તે સર્વૈઃ સ્ફોટૈરુપેક્ષિતાઃ । તેઽપિ સ્વેદાન્વિમુઞ્ચતિ બિભ્રતો વ્રણલક્ષણમ્ ॥ ૧,૧૬૩.

જ્યારે અનેક કારણો એકસાથે થાય છે અને દરેક પ્રકારના લક્ષણો દેખાય છે, ત્યારે એ પોતાનાં ખાસ લક્ષણો સાથે વધે છે. એમાં ઉગેલા ફોડા અવગણવામાં આવે છે, પણ એમાંથી પણ પસીનો નીકળી જાય છે અને એ ઘા જેવા ચિહ્નો ધરાવે છે.

વાતપિત્તાજ્જ્વરચ્છર્દિમૂર્છાતીસારતૃડ્ભ્રમૈઃ । ગન્થિભેદાગ્નિસદનતમકારોચકૈર્યુતઃ ॥ ૧,૧૬૩.

વાત અને પિત્તના કારણે તાવ, ઉલટી, બેહોશી, અતિસાર, તરસ, ચક્કર, ગાંઠ ફાટવી, ભૂખ ન લાગવી, આંખે અંધારું છવાય, અને મોઢામાં સ્વાદ ન રહે — આવા અનેક લક્ષણો સાથે એ રોગ આવે છે.

કરોતિ સર્વમઙ્ગઞ્ચ દીપ્તાઙ્ગારાવકીર્ણવત્ । યંયં દેશં વિસર્પશ્ચ વિસર્પતિ ભવેત્સસઃ ॥ ૧,૧૬૩.

એ રોગ બધાં અંગોને અસર કરે છે, જાણે ચમકતા કણકાં બધે છૂટા પડ્યા હોય. જે ભાગમાં એ ફેલાય છે, ત્યાં એ ઝડપથી વ્યાપી જાય છે.

શાન્તાઙ્ગારાસિતો નીલો રક્તો વાસુ ચ ચીયતે । અગ્નિદગ્ધ ઇવ સ્ફોટૈઃ શીઘ્રગત્વાદ્દ્રુતં સ ચ ॥ ૧,૧૬૩.

જ્યારે એ કણકાં શાંત પડે છે, ત્યારે એ કાળા, વાદળી કે લાલ રંગના થઈ જાય છે અને વધવા લાગે છે. જાણે અગ્નિથી દાઝ્યા હોય, એવા ફોડા થાય છે અને એ રોગ ઝડપથી ફેલાય છે.

મર્માનુસારી વીસર્પઃ સ્યાદ્વાતોઽતિબલસ્તતઃ । વ્યથતેઽઙ્ગં હરેત્સંજ્ઞાં નિદ્રાઞ્ચ શ્વાસમીરયેત્ ॥ ૧,૧૬૩.

જ્યારે એ રોગ શરીરના મુખ્ય સ્થાનોને પકડે છે અને વાત ખૂબ જ પ્રબળ બને છે, ત્યારે અંગોમાં ભારે દુઃખાવો થાય છે, સંજાન જતી રહે છે, ઊંઘ આવી જાય છે અને શ્વાસ લેવામાં તકલીફ થાય છે.

હિક્કાઞ્ચ સ ગતોઽવસ્થામીદૃશીં લભતે નરઃ । ક્વચિન્મર્મારતિગ્રસ્તો ભૂમિશય્યાસનાદિષુ ॥ ૧,૧૬૩.

એ સ્થિતિમાં હિચકી પણ આવે છે અને માણસ આવી હાલતમાં પહોંચી જાય છે. ક્યારેક એ મુખ્ય સ્થાનોમાં પીડાય છે અને જમીન, પથારી કે બેઠકે પડી રહે છે.

ચેષ્ટમાનસ્તતઃ ક્લિષ્ટો મનોદેહપ્રમોહવાન્ । દુષ્પ્રબોધોઽશ્નુતે નિદ્રાં સોઽગ્નિવીસર્પ ઉચ્યતે ॥ ૧,૧૬૩.

પછી, એ માણસ ખૂબ પીડાય છે, મન અને શરીરમાં ગૂંચવણ અનુભવાય છે, ઊંઘમાંથી જગાડવો મુશ્કેલ બને છે. આ જ અગ્નિવીસર્પ કહેવાય છે.

કફેન રુદ્ધઃ પવનો ભિત્ત્વાતં બહુધા કફમ્ । રક્તં વા વૃદ્ધરક્તસ્ય ત્વક્છિરાસ્નાયુમાંસગમ્ ॥ ૧,૧૬૩.

જ્યારે કફના કારણે વાત અટવાઈ જાય છે, ત્યારે એ અનેક રીતે કફને કે લોહીને ભેદી જાય છે. લોહી વધે ત્યારે એ ચામડી, નસો, સ્નાયુ અને માંસ સુધી ફેલાય છે.

દૂષયિત્વા તુ દીર્ઘાનુવૃત્તસ્થૂલખરાત્મિકામ્ । ગ્રન્થીનાં કુરુતે માલાં સરક્તાન્તીવ્રરુગ્જ્વરામ્ ॥ ૧,૧૬૩.

એ બધું બગાડી, લાંબી, જાડા અને ખડખડિયા ગાંઠોની માળા બનાવી દે છે, જેમાં ભારે દુઃખાવો અને તાવ રહે છે અને એ બધું લોહીથી ભરેલું હોય છે.

શ્વાસકાસાતિસારાસ્યશોષહિક્કાવમિભ્રમૈઃ । મોહવૈવર્ણ્યમૂર્છાઙ્ગભઙ્ગગ્નિસદનૈર્યુતામ્ । ઇત્યયં ગ્રન્થિવીસર્પઃ કફમારુતકોપજઃ ॥ ૧,૧૬૩.

શ્વાસ ચઢવો, ખાંસી, અતિસાર, મોઢું સુકાઈ જવું, હિચકી, ઉલટી, ચક્કર, ગૂંચવણ, રંગ ઉડી જવો, બેહોશી, અંગ તૂટી જવું અને ભૂખ ન લાગવી — આવા અનેક લક્ષણો સાથે આવતો આ ગાંઠવાળો વાયુ-કફથી થયેલો રોગ છે.

કફપિત્તાજ્જ્વરઃ સ્તમ્ભો નિદ્રા તન્દ્રા શિરોરુજા । અઙ્ગાવસાદવિક્ષેંપૌ પ્રલાપારોચકભ્રમાઃ ॥ ૧,૧૬૩.

કફ અને પિત્તના કારણે તાવ, કડકાઈ, ઊંઘ, સુસ્તી, માથામાં દુઃખાવો, અંગોમાં થાક અને કંપન, બકવાસ કરવો, ભૂખ ન લાગવી અને ચક્કર આવવું — આવા લક્ષણો થાય છે.

મૂર્છાગ્નિહાનિર્ભેદોઽસ્થ્નાં પિપાસેન્દ્રિયગૌરવમ્ । આમોપવેશનં લેપઃ સ્રોતસાં સ ચ સર્પતિ ॥ ૧,૧૬૩.

બેહોશી, જઠરાગ્નિ કમજોર થવી, હાડકાં તૂટી જવું, તરસ, ઇન્દ્રિયો ભારે લાગવી, અણઉતાર વસ્તુઓનું જમાવવું અને ચામડી પર પાતળો પડ આવવો — એ બધું શરીરના નાડીઓમાં ફેલાય છે.

પ્રાયેણામાશયં ગૃહ્ણન્નેકદેશં ન ચાતિરુક્ । પીડકૈરવકીર્ણોઽતિપીતલોહિતપાણ્ડુરૈઃ ॥ ૧,૧૬૩.

મોટેભાગે એ રોગ પેટને પકડે છે, એક જગ્યાએ વધારે દુઃખાવો નથી, પણ એમાં ફોડા થાય છે અને રંગ ખૂબ પીળો, લાલ કે ફિક્કો દેખાય છે.

સ્નિધ્નોઽસિતો મેચકાભો મલિનઃ શોથવાન્ગુરુઃ । ગમ્ભીરપાકઃ પ્રાયોષ્મસ્પૃષ્ટઃ ક્લિન્નોંઽવદીર્યતે ॥ ૧,૧૬૩.

એ ચીકણો, કાળો, કાજળ જેવો, મેલાવટભર્યો, ફૂલેલો અને ભારે હોય છે. અંદરથી પકીને, ગરમી લાગતાં ભીનો થઈ જાય છે અને પછી ફાટી જાય છે.

પક્વવચ્છીર્ણમાંસશ્ચ સ્પષ્ટસ્નાયુશિરાગણઃ । સર્વગો લક્ષણૈઃ સર્વેઃ સર્વગત્વક્સમર્પણઃ । શવગન્ધી ચ વીસર્પઃ કર્દમાખ્યમુશન્તિ તમ્ ॥ ૧,૧૬૩.

પકેલા માંસ જેવો, ખુલ્લાં સ્નાયુ અને નસો દેખાય છે, બધાં અંગોમાં બધાં લક્ષણો સાથે ફેલાય છે, બધે વ્યાપી જાય છે અને મૃતદેહ જેવી વાસ આવે છે — આ કાદવવાળું વીસર્પ કહેવાય છે.

બાહ્યહેતોઃ ક્ષતાત્ક્રુદ્ધ્વઃ સરક્તં પિત્તમીરયન્ । વીસર્પં મારુતઃ કુર્યાત્કુલત્થસદૃશૈશ્ચિતમ્ ॥ ૧,૧૬૩.

બાહ્ય કારણોથી, ઘા વાગવાથી, લોહી અને પિત્ત ઉશ્કેરાય છે અને વાત એ વીસર્પ રોગ ઉત્પન્ન કરે છે, જેમાં કુલથ દાળ જેવી ગાંઠો દેખાય છે.

સ્ફોટૈઃ શોથજ્વરરુજાદાહાઢ્યં શ્યાવશોણિતમ્ । પથગ્દોષૈસ્ત્રયઃ સાધ્યા દ્વન્દ્વજાશ્ચાનુપદ્રવાઃ ॥ ૧,૧૬૩.

ફોડા, ફૂલવું, તાવ, દુઃખાવો, દાઝવું, કાળું લોહી — આવા લક્ષણો હોય ત્યારે માર્ગના ત્રિદોષથી થયેલા રોગો સારાં થાય છે અને દ્વંદ્વદોષથી થયેલા રોગોમાં વધુ તકલીફ થતી નથી.

અસાધ્યાઃ કૃતસર્વોત્થાઃ સર્વે ચાક્રાન્તમર્મણઃ । શીર્ણસ્નાયુશિરામાંસાઃ ક્લિન્નાશ્ચશવગન્ધયઃ ॥ ૧,૧૬૩.

જે રોગ બધા કારણોથી થાય છે અથવા મુખ્ય સ્થાનોને પકડી લે છે, જેમાં સ્નાયુ, નસો અને માંસ ફાટી જાય છે, ભીનું રહે છે અને મૃતદેહ જેવી વાસ આવે છે — એ બધા અસાધ્ય છે.