ગરુડપુરાણમ્

અતિમાત્રં યદાસેવેદ્ગુરુમત્યન્તશીતલમ્ । લવણક્ષારતીક્ષ્ણામ્લશાકામ્બુસ્વપ્નજાગરમ્ ॥ ૧,૧૬૨.

જ્યારે કોઈ ખૂબ જ ભારે કે અતિશય ઠંડા ખોરાક, કે ખારું, ખારાશવાળું, તીખું, ખાટું શાકભાજી, પાણી, કે ઊંઘ-જાગરણમાં અનિયમિતતા કરે છે,

રોધો વેગસ્ય વલ્લૂરમજીર્ણશ્રમમૈથુનમ્ । પચ્યતે માર્ગગમનં યાનેન ક્ષોભિણાપિ વા ॥ ૧,૧૬૨.

પ્રકૃતિગત વેગ દબાવવો, કઠણ માંસ ખાવું, અજીર્ણ, થાક, સંભોગ, મુસાફરી કે વાહનથી થતો ખલેલ—આ બધું પણ કારણ બને છે.

શ્વાસકાસાતિસારાર્શોજઠરપ્રદરજ્વરાઃ । વિષ્ટમ્ભાલસ્યકચ્છર્દિહિક્કાપાણ્ડુવિસર્પકમ્ ॥ ૧,૧૬૨.

શ્વાસ લેવામાં તકલીફ, ખાંસી, પાતળું પખાણા, મૂત્રદ્વારના ગાંઠ, પેટના રોગો, તાવ, ફૂલવું, આળસ, ઉલટી, હિચકી, પાંડુરોગ અને ફેલાતા ત્વચારોગ થાય છે.

ઊર્ધ્વશોથમધો બસ્તૌ મધ્યે કુર્વન્તિ મધ્યગાઃ । સર્વાઙ્ગગઃ સર્વગતઃ પ્રત્યપ્રત્યગેતિ તદાશ્રયઃ ॥ ૧,૧૬૨.

મૂત્રાશયના ઉપર, નીચે કે વચ્ચે ફૂલો આવે અને એ મધ્યમાં રહે છે, તો આખા શરીરમાં ફેલાયેલી હોય તો તેને સર્વાંગગ કહે છે, બધે વ્યાપી હોય તો સર્વગત કહેવાય છે અને માત્ર એક ભાગમાં હોય તો પ્રત્યપ્રત્યગ કહેવાય છે.

તત્પૂર્વરૂપં ક્ષવથુઃ શિરાયામઙ્ગગૌરવમ્ । વાતાચ્છોથશ્ચલો રૂક્ષઃ ખરરોમારુણોઽસિતઃ ॥ ૧,૧૬૨.

આ રોગના શરૂઆતના લક્ષણોમાં છીંક આવવી, માથું અને અંગોમાં ભારપ, વાયુથી થયેલી ફૂલો જે હલનચલન કરે છે, સુકી છે, વાળ ખડખડિયા થાય છે, અને લાલચટ્ટા કે કાળા રંગની દેખાય છે.

શઙ્ખબસ્ત્યન્ત્રશોફર્તિમેદોભેદાઃ પ્રસુપ્તિતા । વાતોત્તાનઃ ક્લમઃ શીઘ્રમુન્નમેત્પીડિતાં તનુમ્ ॥ ૧,૧૬૨.

મૂત્રાશય, સાંધા અને ચરબીમાં ફૂલો, અંગ સુન થઈ જવું, વાયુ ઉપર ચઢવો, થાક, અને તુરંત તીવ્રતા વધવી – એ બધું પીડિત શરીરને દુઃખ આપે છે.

સિગ્ધસ્તુ મર્દનૈઃ શામ્યેદ્રાત્રાવલ્પો દિવા મહાન્ । ત્વક્સર્ષપવિલિપ્તે ચ તસ્મિંશ્ચિમિચિમાયતે ॥ ૧,૧૬૨.

જો ફૂલો તેલિય હોય તો મલિશથી ઓછી થાય છે, રાત્રે નાની અને દિવસે મોટી થાય છે; ચામડી પર રાયડાના તેલ લગાડીએ તો તેમાં ચમકાટ થાય છે.

પીતરક્તાસિંતાભાસઃ પિત્તજાતશ્ચ શોષકૃત્ । શીઘ્રં નાસૌ વા પ્રશમેન્મધ્યે પ્રાગ્દહતે તનુમ્ ॥ ૧,૧૬૨.

પિત્તના કારણે થયેલી ફૂલો પીળા અને લાલ રંગની દેખાય છે, સુકાઈ જાય છે, જલદી ઓછી થતી નથી અથવા તો થતી જ નથી, અને શરીરને અંદરથી સળગાવે છે.

સતૃટ્દાહજ્વરસ્વેદો ભ્રમક્લોદમદભ્રમાઃ । સાભિલાષી શકૃદ્ભેદો ગન્ધઃ સ્પર્શસહો મૃદુઃ ॥ ૧,૧૬૨.

એમાં તરસ, દાઝ, તાવ, પસીનો, ચક્કર, ભેજ, બેભાન થવું, ઇચ્છા, દસ્ત, વાસ આવે છે, સ્પર્શે દુખાવો થાય છે અને નરમ લાગે છે.

કણ્ડૂમાન્પાણ્ડુરોમા ત્વક્કઠિનઃ શીતલો ગુરુઃ । સ્નિગ્ધઃશ્લક્ષ્ણઃ સ્થિરઃ શૂલો નિદ્રાચ્છર્દ્યગ્નિમાન્દ્યકૃત્ ॥ ૧,૧૬૨.

ખંજવાળ, વાળ પીળા, ચામડી કઠણ અને ઠંડી, ભારપ, તેલિયાઈ, ચીકાશ, મજબૂતી, દુખાવો, ઊંઘ, ઉલટી અને જઠરાગ્નિ નબળી પડે છે.

આઘાતેન ચ શસ્ત્રાદિચ્છેદભેદક્ષતાદિભિઃ । હિમાનિલૈર્દધ્યનિલૈર્ભલ્લાતકપિકચ્છજૈઃ ॥ ૧,૧૬૨.

આ ફૂલો ઘા, ચીરો, ઇજા, ઠંડી હવા, ખાટી હવા અથવા ભલ્લાતક અને કપિકચ્છુ જેવા છોડના અસરથી પણ થાય છે.

રસૈઃ શુષ્કૈશ્ચ સંસ્પર્શાચ્છ્વયથુઃ સ્યાદ્વિસર્પવાન્ । ભૃશોષ્મા લોહિતાભાસઃ પ્રાયશઃ પિત્તલક્ષણઃ ॥ ૧,૧૬૨.

તીક્ષ્ણ કે સુકા પદાર્થના સંપર્કથી પણ ફૂલો થાય છે, જેમાં ફેલાતી સોજો, ભારે તાપ, લાલાશ અને ઘણીવાર પિત્તના લક્ષણો દેખાય છે.

વિષજઃ સવિષપ્રાણિપરિસર્પણમૂત્રણાત્ । દંષ્ટ્રાદન્તનખાઘાતાદવિષપ્રાણિનામપિ ॥ ૧,૧૬૨.

ઝેરવાળા પ્રાણીના દંશ, ખંજ, નખ કે દાંતના ઘા, અથવા ઝેર વગરના પ્રાણીઓના સંપર્કથી પણ ફૂલો થાય છે.

વિણ્મૂત્રશુક્રોપહતમલવદ્વસ્તુસંઙ્કરાત્ । વિષવૃક્ષાનિલસ્પર્શાદ્ગરયોગાવચૂર્ણનાત્ ॥ ૧,૧૬૨.

મળ, મૂત્ર, વીર્ય કે અન્ય અશુદ્ધ વસ્તુઓથી, ઝેરી છોડ કે વાયુના સંપર્કથી અથવા ઝેરી ચૂર્ણના ઉપયોગથી પણ ફૂલો થાય છે.

મૃદુશ્ચલોઽવલમ્બી ચ શીઘ્રો દાહરુજાકરઃ । નવોઽનુપદ્રવઃ શોથઃ સાધ્યોઽસાધ્યઃ પુરેરિતઃ ॥ ૧,૧૬૨.

આવી ફૂલો નરમ, હલનચલન કરતી, લટકતી, ઝડપથી દાઝ અને દુખાવો કરતી, નવી હોય છે, બીજાં લક્ષણો વગર હોય છે અને પરંપરા પ્રમાણે ક્યારેક સાજો થાય છે તો ક્યારેક અસાધ્ય ગણાય છે.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૧૬૩ ધન્વન્તીરરુવાચ । વિસર્પાદિનિદાનન્તે વક્ષ્યે સુશ્રુત તચ્છૃણુ । સ્યાદ્વિસર્પો વિઘાતાત્તુ દોષૈર્દુષ્ટૈશ્ચ શોથવત્ ॥ ૧,૧૬૩.

ધન્વંતરિએ કહ્યું: હવે હું તને વિસર્પા જેવા રોગોના કારણો સમજાવું છું, સુશ્રુત, સાંભળ. વિસર્પા ઘા અથવા દુષિત દોષોથી ફૂલો જેવો થાય છે.

અધિષ્ઠાનઞ્ચ તં પ્રાહુર્બાહ્યં તત્ર ભયાચ્છ્રમાત્ । યથાત્તરઞ્ચ દુઃ સાધ્યસ્તત્ર દોષો યથાયથમ્ ॥ ૧,૧૬૩.

એનો વિસ્તાર બહારના ભાગમાં કહેવાય છે, ત્યાં ડર કે થાકથી એ વધારે વિકટ બને છે; અને કયા દોષથી થયો છે એ પ્રમાણે તેનું ઉપચાર મુશ્કેલ બને છે.

પ્રકોપનૈઃ પ્રકુપિતા વિશેષેણ વિદાહિભિઃ । દેહે શીઘ્રં વિશન્તીહ તેઽન્તરે હિ સ્થિતા બહિઃ ॥ ૧,૧૬૩.

કેટલાક ખાસ કારણોથી દોષો વધારે ભડકે છે અને ઝડપથી શરીરમાં ફેલાય છે, ક્યારેક અંદર રહે છે તો ક્યારેક બહાર દેખાય છે.

તૃષ્ણાભિયોગાદ્વેગાનાં વિષમાચ્ચ પ્રવર્તનાત્ । આશુ ચાગ્નિબલભ્રંશાદતો બાહ્યં વિસર્પયેત્ ॥ ૧,૧૬૩.

વધારે તરસ, કુદરતી વૃત્તિઓમાં અવરોધ, અનિયમિતતા અને અચાનક જઠરાગ્નિ નબળી પડવાથી આ રોગ બહાર ફેલાય છે.

તત્ર વાતાત્સ વીસર્પો વાતજ્વરસમવ્યથઃ । શોથસ્ફુરણનિસ્તોદભેદાયાસાર્તિહર્ષવાન્ ॥ ૧,૧૬૩.

વાયુથી થયેલા વિસર્પામાં વાયુજન્ય તાવ જેવા લક્ષણો હોય છે – ફૂલો, ધબકારા, ચીરતો દુખાવો, થાક અને આનંદનો અનુભવ થાય છે.

પિત્તાદ્દ્રુતગતિઃ પિત્તજ્વરલિઙ્ગોઽતિલોહિતઃ । કફાત્કણ્ડૂયુતઃ સ્નિગ્ધઃ કફજ્વરસમાનરુક્ ॥ ૧,૧૬૩.

પિત્તથી થયેલો તો ઝડપથી ફેલાય છે, પિત્તજન્ય તાવના લક્ષણો અને વધારે લાલાશ હોય છે; કફથી થયેલો તો ખંજવાળ, તેલિયાઈ અને કફજન્ય તાવ જેવા લક્ષણો આપે છે.

સન્નિપાતસમુત્થાશ્ચ સર્વલિઙ્ગસમન્વિતાઃ । સ્વદોષલિઙ્ગૈશ્ચીયન્તે સર્વૈઃ સ્ફોટૈરુપેક્ષિતાઃ । તેઽપિ સ્વેદાન્વિમુઞ્ચતિ બિભ્રતો વ્રણલક્ષણમ્ ॥ ૧,૧૬૩.

જ્યારે અનેક કારણો એકસાથે થાય છે અને દરેક પ્રકારના લક્ષણો દેખાય છે, ત્યારે એ પોતાનાં ખાસ લક્ષણો સાથે વધે છે. એમાં ઉગેલા ફોડા અવગણવામાં આવે છે, પણ એમાંથી પણ પસીનો નીકળી જાય છે અને એ ઘા જેવા ચિહ્નો ધરાવે છે.

વાતપિત્તાજ્જ્વરચ્છર્દિમૂર્છાતીસારતૃડ્ભ્રમૈઃ । ગન્થિભેદાગ્નિસદનતમકારોચકૈર્યુતઃ ॥ ૧,૧૬૩.

વાત અને પિત્તના કારણે તાવ, ઉલટી, બેહોશી, અતિસાર, તરસ, ચક્કર, ગાંઠ ફાટવી, ભૂખ ન લાગવી, આંખે અંધારું છવાય, અને મોઢામાં સ્વાદ ન રહે — આવા અનેક લક્ષણો સાથે એ રોગ આવે છે.

કરોતિ સર્વમઙ્ગઞ્ચ દીપ્તાઙ્ગારાવકીર્ણવત્ । યંયં દેશં વિસર્પશ્ચ વિસર્પતિ ભવેત્સસઃ ॥ ૧,૧૬૩.

એ રોગ બધાં અંગોને અસર કરે છે, જાણે ચમકતા કણકાં બધે છૂટા પડ્યા હોય. જે ભાગમાં એ ફેલાય છે, ત્યાં એ ઝડપથી વ્યાપી જાય છે.

શાન્તાઙ્ગારાસિતો નીલો રક્તો વાસુ ચ ચીયતે । અગ્નિદગ્ધ ઇવ સ્ફોટૈઃ શીઘ્રગત્વાદ્દ્રુતં સ ચ ॥ ૧,૧૬૩.

જ્યારે એ કણકાં શાંત પડે છે, ત્યારે એ કાળા, વાદળી કે લાલ રંગના થઈ જાય છે અને વધવા લાગે છે. જાણે અગ્નિથી દાઝ્યા હોય, એવા ફોડા થાય છે અને એ રોગ ઝડપથી ફેલાય છે.

મર્માનુસારી વીસર્પઃ સ્યાદ્વાતોઽતિબલસ્તતઃ । વ્યથતેઽઙ્ગં હરેત્સંજ્ઞાં નિદ્રાઞ્ચ શ્વાસમીરયેત્ ॥ ૧,૧૬૩.

જ્યારે એ રોગ શરીરના મુખ્ય સ્થાનોને પકડે છે અને વાત ખૂબ જ પ્રબળ બને છે, ત્યારે અંગોમાં ભારે દુઃખાવો થાય છે, સંજાન જતી રહે છે, ઊંઘ આવી જાય છે અને શ્વાસ લેવામાં તકલીફ થાય છે.

હિક્કાઞ્ચ સ ગતોઽવસ્થામીદૃશીં લભતે નરઃ । ક્વચિન્મર્મારતિગ્રસ્તો ભૂમિશય્યાસનાદિષુ ॥ ૧,૧૬૩.

એ સ્થિતિમાં હિચકી પણ આવે છે અને માણસ આવી હાલતમાં પહોંચી જાય છે. ક્યારેક એ મુખ્ય સ્થાનોમાં પીડાય છે અને જમીન, પથારી કે બેઠકે પડી રહે છે.

ચેષ્ટમાનસ્તતઃ ક્લિષ્ટો મનોદેહપ્રમોહવાન્ । દુષ્પ્રબોધોઽશ્નુતે નિદ્રાં સોઽગ્નિવીસર્પ ઉચ્યતે ॥ ૧,૧૬૩.

પછી, એ માણસ ખૂબ પીડાય છે, મન અને શરીરમાં ગૂંચવણ અનુભવાય છે, ઊંઘમાંથી જગાડવો મુશ્કેલ બને છે. આ જ અગ્નિવીસર્પ કહેવાય છે.

કફેન રુદ્ધઃ પવનો ભિત્ત્વાતં બહુધા કફમ્ । રક્તં વા વૃદ્ધરક્તસ્ય ત્વક્છિરાસ્નાયુમાંસગમ્ ॥ ૧,૧૬૩.

જ્યારે કફના કારણે વાત અટવાઈ જાય છે, ત્યારે એ અનેક રીતે કફને કે લોહીને ભેદી જાય છે. લોહી વધે ત્યારે એ ચામડી, નસો, સ્નાયુ અને માંસ સુધી ફેલાય છે.