ગરુડપુરાણમ્

યઃ પિત્તરોગી સેવેત પિત્તલં તસ્ય કામલમ્ । કોષ્ઠશા ખોદ્ગતં પિત્તં દગ્ધ્વાસૃઙ્માંસમાહરેત્ ॥ ૧,૧૬૨.

જે પિત્તના દર્દી પિત્ત વધારતી વસ્તુઓ ખાય છે, તેને કામળો થાય છે; પિત્ત પેટમાં જઈને લોહી અને માંસને બળી કાઢે છે.

હારિદ્રમૂત્રનેત્રત્વં મુખં રક્તં શકૃત્તથા । દાહી વિપાકતૃષ્ણાવાન્ ભેકાભો દુર્બલેન્દ્રિયઃ ॥ ૧,૧૬૨.

મૂત્ર અને આંખો પીળા થઈ જાય છે, મોઢું અને પખાણા લાલ દેખાય છે; શરીરમાં સળવળ, અપરિપક્વ પાચન, તરસ, દેડકાની જેમ દેખાવ અને ઇન્દ્રિયો દુર્બળ થાય છે.

ભવેત્પિત્તાનુગઃ શોથઃ પાણ્ડુરોગાવૃતસ્ય ચ । ઉપેક્ષયા ચ શોથાદ્યાઃ સકૃચ્છ્રાઃ કુમ્ભકામલાઃ ॥ ૧,૧૬૨.

પિત્ત સાથે જોડાયેલાં સૂજન પાંડુરોગમાં થાય છે; અવગણના કરતાં આવા સૂજન અને બીજાં રોગો થાય છે, જે બહુ મુશ્કેલ હોય છે, જેમ કે જળોદર અને ભારે કામળો.

હરિતશ્યામપિત્તત્વે પાણ્ડુરોગો યદા ભવેત્ । વાતપિત્તે ભ્રમસ્તૃષ્ણા સ્ત્રીષુ હર્ષો મૃદુજ્વરઃ ॥ ૧,૧૬૨.

જ્યારે પાંડુરોગ સાથે લીલાશ કે કાળાશવાળું પિત્ત હોય, અને વાયુ-પિત્ત બંને વધે, ત્યારે ચક્કર, તરસ, સ્ત્રીઓમાં ઉત્સાહ અને હળવો તાવ થાય છે.

તન્દ્રા વા ચાનલભ્રંશસ્તં વદન્તિ હલીમકમ્ । આલસ્યઞ્ચાતિભવતિ તેષાં પૂર્વમુપદ્રવઃ ॥ ૧,૧૬૨.

જ્યારે ઊંઘ વધુ આવે કે અગ્નિ દુર્બળ થાય, ત્યારે તેને હલીમક કહે છે; આવા લોકોને ખૂબ આળસ પહેલો ઉપદ્રવ બને છે.

શોથઃ પ્રધાનઃ કથિતઃ સ એવાતો નિગદ્યતે । પિત્તરક્તકફાન્વાયુર્દુષ્ટો દુષ્ટાન્બહિઃ શિરાઃ ॥ ૧,૧૬૨.

સૂજન મુખ્ય રોગ ગણાયો છે અને હવે તે સમજાવાય છે: જ્યારે પિત્ત, લોહી, કફ અને વાયુ બગડે છે, ત્યારે એ બગડેલા પદાર્થોને બહારની નસોમાં લઈ જાય છે.

નીત્વા રુદ્ધગતિસ્તૈર્હિ કુર્યાત્ત્વઙ્માંસસંશ્રયમ્ । ઉત્સેધં સંહતં શોથં તમાહુર્નિચયાદતઃ ॥ ૧,૧૬૨.

એ ત્યાં લઈ જઈને પ્રવાહ અટકાવે છે અને ત્વચા તથા માંસમાં સૂજન ઉભું કરે છે; આવું ઊંચું અને ગાઢ સૂજન કેટલાક લોકો 'સંચય' કહે છે.

સર્વહેતુવિશષૈસ્તુ રૂપભેદાન્નવાત્મકમ્ । દોષૈઃ પૃથગ્વિધૈઃ સર્વૈરભિઘાતાદ્વિષાદપિ ॥ ૧,૧૬૨.

બધા કારણો, વિવિધ સ્વરૂપો અને સ્વભાવથી, તથા બધા દોષો, ઈજા કે ઝેરથી પણ આવા સૂજન થાય છે.

તદેવ નીયમાનન્તુ સર્વાઙ્ગે કામજમ્ભવેત્ । પૃથૂન્નતાગ્રગ્રથિતૈર્વિશેષૈશ્ચ ત્રિધા વિદુઃ ॥ ૧,૧૬૨.

જ્યારે આ આખા શરીરમાં ફેલાય છે, ત્યારે તે કામજ કામળા તરીકે દેખાય છે; પહોળા, ઊંચા અને ગાંઠવાળા લક્ષણોથી, તેને ત્રણ પ્રકારના કહેવામાં આવે છે.

સામાન્યહેતુઃ શોથાનાં દોષજાતો વિશેષતઃ । વ્યાધિઃ કર્મોપવાસાદિક્ષીણસ્ય ભવતિ દ્રુતમ્ ॥ ૧,૧૬૨.

સૂજનનું સામાન્ય કારણ દોષોની ગડબડ છે; ખાસ કરીને, ઉપવાસ જેવા કર્મોથી દુર્બળ થયેલા લોકોને રોગ ઝડપથી થાય છે.

અતિમાત્રં યદાસેવેદ્ગુરુમત્યન્તશીતલમ્ । લવણક્ષારતીક્ષ્ણામ્લશાકામ્બુસ્વપ્નજાગરમ્ ॥ ૧,૧૬૨.

જ્યારે કોઈ ખૂબ જ ભારે કે અતિશય ઠંડા ખોરાક, કે ખારું, ખારાશવાળું, તીખું, ખાટું શાકભાજી, પાણી, કે ઊંઘ-જાગરણમાં અનિયમિતતા કરે છે,

રોધો વેગસ્ય વલ્લૂરમજીર્ણશ્રમમૈથુનમ્ । પચ્યતે માર્ગગમનં યાનેન ક્ષોભિણાપિ વા ॥ ૧,૧૬૨.

પ્રકૃતિગત વેગ દબાવવો, કઠણ માંસ ખાવું, અજીર્ણ, થાક, સંભોગ, મુસાફરી કે વાહનથી થતો ખલેલ—આ બધું પણ કારણ બને છે.

શ્વાસકાસાતિસારાર્શોજઠરપ્રદરજ્વરાઃ । વિષ્ટમ્ભાલસ્યકચ્છર્દિહિક્કાપાણ્ડુવિસર્પકમ્ ॥ ૧,૧૬૨.

શ્વાસ લેવામાં તકલીફ, ખાંસી, પાતળું પખાણા, મૂત્રદ્વારના ગાંઠ, પેટના રોગો, તાવ, ફૂલવું, આળસ, ઉલટી, હિચકી, પાંડુરોગ અને ફેલાતા ત્વચારોગ થાય છે.

ઊર્ધ્વશોથમધો બસ્તૌ મધ્યે કુર્વન્તિ મધ્યગાઃ । સર્વાઙ્ગગઃ સર્વગતઃ પ્રત્યપ્રત્યગેતિ તદાશ્રયઃ ॥ ૧,૧૬૨.

મૂત્રાશયના ઉપર, નીચે કે વચ્ચે ફૂલો આવે અને એ મધ્યમાં રહે છે, તો આખા શરીરમાં ફેલાયેલી હોય તો તેને સર્વાંગગ કહે છે, બધે વ્યાપી હોય તો સર્વગત કહેવાય છે અને માત્ર એક ભાગમાં હોય તો પ્રત્યપ્રત્યગ કહેવાય છે.

તત્પૂર્વરૂપં ક્ષવથુઃ શિરાયામઙ્ગગૌરવમ્ । વાતાચ્છોથશ્ચલો રૂક્ષઃ ખરરોમારુણોઽસિતઃ ॥ ૧,૧૬૨.

આ રોગના શરૂઆતના લક્ષણોમાં છીંક આવવી, માથું અને અંગોમાં ભારપ, વાયુથી થયેલી ફૂલો જે હલનચલન કરે છે, સુકી છે, વાળ ખડખડિયા થાય છે, અને લાલચટ્ટા કે કાળા રંગની દેખાય છે.

શઙ્ખબસ્ત્યન્ત્રશોફર્તિમેદોભેદાઃ પ્રસુપ્તિતા । વાતોત્તાનઃ ક્લમઃ શીઘ્રમુન્નમેત્પીડિતાં તનુમ્ ॥ ૧,૧૬૨.

મૂત્રાશય, સાંધા અને ચરબીમાં ફૂલો, અંગ સુન થઈ જવું, વાયુ ઉપર ચઢવો, થાક, અને તુરંત તીવ્રતા વધવી – એ બધું પીડિત શરીરને દુઃખ આપે છે.

સિગ્ધસ્તુ મર્દનૈઃ શામ્યેદ્રાત્રાવલ્પો દિવા મહાન્ । ત્વક્સર્ષપવિલિપ્તે ચ તસ્મિંશ્ચિમિચિમાયતે ॥ ૧,૧૬૨.

જો ફૂલો તેલિય હોય તો મલિશથી ઓછી થાય છે, રાત્રે નાની અને દિવસે મોટી થાય છે; ચામડી પર રાયડાના તેલ લગાડીએ તો તેમાં ચમકાટ થાય છે.

પીતરક્તાસિંતાભાસઃ પિત્તજાતશ્ચ શોષકૃત્ । શીઘ્રં નાસૌ વા પ્રશમેન્મધ્યે પ્રાગ્દહતે તનુમ્ ॥ ૧,૧૬૨.

પિત્તના કારણે થયેલી ફૂલો પીળા અને લાલ રંગની દેખાય છે, સુકાઈ જાય છે, જલદી ઓછી થતી નથી અથવા તો થતી જ નથી, અને શરીરને અંદરથી સળગાવે છે.

સતૃટ્દાહજ્વરસ્વેદો ભ્રમક્લોદમદભ્રમાઃ । સાભિલાષી શકૃદ્ભેદો ગન્ધઃ સ્પર્શસહો મૃદુઃ ॥ ૧,૧૬૨.

એમાં તરસ, દાઝ, તાવ, પસીનો, ચક્કર, ભેજ, બેભાન થવું, ઇચ્છા, દસ્ત, વાસ આવે છે, સ્પર્શે દુખાવો થાય છે અને નરમ લાગે છે.

કણ્ડૂમાન્પાણ્ડુરોમા ત્વક્કઠિનઃ શીતલો ગુરુઃ । સ્નિગ્ધઃશ્લક્ષ્ણઃ સ્થિરઃ શૂલો નિદ્રાચ્છર્દ્યગ્નિમાન્દ્યકૃત્ ॥ ૧,૧૬૨.

ખંજવાળ, વાળ પીળા, ચામડી કઠણ અને ઠંડી, ભારપ, તેલિયાઈ, ચીકાશ, મજબૂતી, દુખાવો, ઊંઘ, ઉલટી અને જઠરાગ્નિ નબળી પડે છે.

આઘાતેન ચ શસ્ત્રાદિચ્છેદભેદક્ષતાદિભિઃ । હિમાનિલૈર્દધ્યનિલૈર્ભલ્લાતકપિકચ્છજૈઃ ॥ ૧,૧૬૨.

આ ફૂલો ઘા, ચીરો, ઇજા, ઠંડી હવા, ખાટી હવા અથવા ભલ્લાતક અને કપિકચ્છુ જેવા છોડના અસરથી પણ થાય છે.

રસૈઃ શુષ્કૈશ્ચ સંસ્પર્શાચ્છ્વયથુઃ સ્યાદ્વિસર્પવાન્ । ભૃશોષ્મા લોહિતાભાસઃ પ્રાયશઃ પિત્તલક્ષણઃ ॥ ૧,૧૬૨.

તીક્ષ્ણ કે સુકા પદાર્થના સંપર્કથી પણ ફૂલો થાય છે, જેમાં ફેલાતી સોજો, ભારે તાપ, લાલાશ અને ઘણીવાર પિત્તના લક્ષણો દેખાય છે.

વિષજઃ સવિષપ્રાણિપરિસર્પણમૂત્રણાત્ । દંષ્ટ્રાદન્તનખાઘાતાદવિષપ્રાણિનામપિ ॥ ૧,૧૬૨.

ઝેરવાળા પ્રાણીના દંશ, ખંજ, નખ કે દાંતના ઘા, અથવા ઝેર વગરના પ્રાણીઓના સંપર્કથી પણ ફૂલો થાય છે.

વિણ્મૂત્રશુક્રોપહતમલવદ્વસ્તુસંઙ્કરાત્ । વિષવૃક્ષાનિલસ્પર્શાદ્ગરયોગાવચૂર્ણનાત્ ॥ ૧,૧૬૨.

મળ, મૂત્ર, વીર્ય કે અન્ય અશુદ્ધ વસ્તુઓથી, ઝેરી છોડ કે વાયુના સંપર્કથી અથવા ઝેરી ચૂર્ણના ઉપયોગથી પણ ફૂલો થાય છે.

મૃદુશ્ચલોઽવલમ્બી ચ શીઘ્રો દાહરુજાકરઃ । નવોઽનુપદ્રવઃ શોથઃ સાધ્યોઽસાધ્યઃ પુરેરિતઃ ॥ ૧,૧૬૨.

આવી ફૂલો નરમ, હલનચલન કરતી, લટકતી, ઝડપથી દાઝ અને દુખાવો કરતી, નવી હોય છે, બીજાં લક્ષણો વગર હોય છે અને પરંપરા પ્રમાણે ક્યારેક સાજો થાય છે તો ક્યારેક અસાધ્ય ગણાય છે.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૧૬૩ ધન્વન્તીરરુવાચ । વિસર્પાદિનિદાનન્તે વક્ષ્યે સુશ્રુત તચ્છૃણુ । સ્યાદ્વિસર્પો વિઘાતાત્તુ દોષૈર્દુષ્ટૈશ્ચ શોથવત્ ॥ ૧,૧૬૩.

ધન્વંતરિએ કહ્યું: હવે હું તને વિસર્પા જેવા રોગોના કારણો સમજાવું છું, સુશ્રુત, સાંભળ. વિસર્પા ઘા અથવા દુષિત દોષોથી ફૂલો જેવો થાય છે.

અધિષ્ઠાનઞ્ચ તં પ્રાહુર્બાહ્યં તત્ર ભયાચ્છ્રમાત્ । યથાત્તરઞ્ચ દુઃ સાધ્યસ્તત્ર દોષો યથાયથમ્ ॥ ૧,૧૬૩.

એનો વિસ્તાર બહારના ભાગમાં કહેવાય છે, ત્યાં ડર કે થાકથી એ વધારે વિકટ બને છે; અને કયા દોષથી થયો છે એ પ્રમાણે તેનું ઉપચાર મુશ્કેલ બને છે.

પ્રકોપનૈઃ પ્રકુપિતા વિશેષેણ વિદાહિભિઃ । દેહે શીઘ્રં વિશન્તીહ તેઽન્તરે હિ સ્થિતા બહિઃ ॥ ૧,૧૬૩.

કેટલાક ખાસ કારણોથી દોષો વધારે ભડકે છે અને ઝડપથી શરીરમાં ફેલાય છે, ક્યારેક અંદર રહે છે તો ક્યારેક બહાર દેખાય છે.

તૃષ્ણાભિયોગાદ્વેગાનાં વિષમાચ્ચ પ્રવર્તનાત્ । આશુ ચાગ્નિબલભ્રંશાદતો બાહ્યં વિસર્પયેત્ ॥ ૧,૧૬૩.

વધારે તરસ, કુદરતી વૃત્તિઓમાં અવરોધ, અનિયમિતતા અને અચાનક જઠરાગ્નિ નબળી પડવાથી આ રોગ બહાર ફેલાય છે.