ગરુડપુરાણમ્

શીર્યમાણૈરિવાઙ્ગૈસ્તુ દ્રવતા હૃદયેન ચ । શૂલોક્ષિકૂટવદને સ્તૈમિત્યં તત્ર લાલયા ॥ ૧,૧૬૨.

અંગો જાણે ખૂટી રહ્યા હોય તેમ લાગે છે, હૃદય ઓગળી જાય છે, મોઢું સૂકાય છે અને લાળ આવે છે, અને કઠિનતા અનુભવાય છે.

હીનતૃટ્શિશિરદ્વેષી શીર્ણલોભો હતાનલઃ । મન્દશક્તિર્જ્વરી શ્વાસી કર્ણશૂલી તથા ભ્રમી ॥ ૧,૧૬૨.

એને તરસ ઓછી લાગે છે, ઠંડું ન ગમે, ઇચ્છા ઘટી જાય છે, જઠરાગ્નિ કમજોર થાય છે, શક્તિ ઓછી રહે છે, તાવ આવે છે, શ્વાસ ફૂલે છે, કાનમાં દુખાવો અને ચક્કર આવે છે.

સ પઞ્ચધા પૃથગ્દોષૈઃ સમસ્તૈર્મૃત્તિકાદનાત્ । પ્રાગ્રૂપમસ્ય હૃદયસ્પન્દનં રૂક્ષતા ત્વચિ ॥ ૧,૧૬૨.

આ રોગ પાંચ પ્રકારનો છે, જુદા-જુદા દોષોથી કે બધા મળીને થાય છે, અને માટી ખાવાથી પણ થાય છે; એની શરૂઆતમાં હૃદય ધબકે છે અને ત્વચા સૂકી જાય છે.

અરુચિઃ પીતમૂત્રત્વં સ્વેદાભાવોઽલ્પમૃત્રતા । મેદઃ સમાનિલાત્તત્ર ગાઢરુક્ક્લેદગાત્રતા ॥ ૧,૧૬૨.

ભૂખ ન લાગવી, મૂત્ર પીળું થવું, પસીનો ન આવવો, ઓછું મૂત્ર થવું—અને જ્યારે ચરબીમાં વાયુ મળે છે, ત્યારે શરીર ખૂબ સૂકું, ખડપુ અને ભીનું લાગે છે.

કૃષ્ણેક્ષણં કૃષ્ણશિરાનખવિણ્મૂત્રનેત્રતા । શોથો નાસાસ્યવૈરસ્યં વિટ્શોષઃ પાર્શ્વમૂર્છના ॥ ૧,૧૬૨.

આંખ, શિરાઓ, નખ, મૂત્ર અને આંખો કાળી પડે છે; શરીરમાં સૂજન, ગંધ અને સ્વાદથી વેરાગ, વિટ સૂકાઈ જાય છે અને બાજુમાં બેહોશી આવે છે.

પિત્તે હરિતપિત્તાભઃ શિરાદિષુ જ્વરસ્તમઃ । તૃટ્શોષમૂર્છાદૌર્ગન્ધ્યં શીતેચ્છા કટુવક્રતા ॥ ૧,૧૬૨.

પિત્ત વધે ત્યારે, શરીરના માથા સહિતના ભાગોમાં તાવ પીળાશ અને લીલાશ દેખાય છે; તરસ લાગે છે, શરીર સુકાઈ જાય છે, બેભાન થવાની લાગણી આવે છે, દુર્ગંધ આવે છે, ઠંડકની ઈચ્છા થાય છે, કડવાશ લાગે છે અને મોઢામાં વાંકું સ્વાદ થાય છે.

વિડ્ભેદશ્ચામ્લકો દાહઃ કફાચ્ચ હૃદયાર્દ્રતા । તન્દ્રા લવણવક્રત્વં રોમહર્ષઃ સ્વરક્ષયઃ ॥ ૧,૧૬૨.

પેટમાં દુખાવો સાથે પાતળું પખાણા થાય છે, ખાટાશ અને સળવળ થાય છે; કફ વધવાથી હૃદય ભીનું લાગે છે; ઊંઘ આવે છે, મોઢામાં ખારાશ અને વાંકું સ્વાદ થાય છે, રોમકંપન થાય છે અને અવાજ બેસી જાય છે.

કાશશ્છર્દિશ્ચ નિચયાન્નષ્ટલિઙ્ગોઽતિદુઃ સહઃ । ઉત્કૃષ્ટેનિલપિત્તાભ્યા કટુર્વા મધુરઃ કફઃ ॥ ૧,૧૬૨.

ખાંસી અને ઉલટી થાય છે, અને ક્યારેક તો લક્ષણો આખા ગાયબ થઈ જાય છે અને બહુ સહન કરવું મુશ્કેલ બને છે; જ્યારે પિત્ત અને વાયુ ખૂબ વધે ત્યારે કફ કડવો કે મીઠો બને છે.

દૂષયિત્વા વસાદીંશ્ચ રૌક્ષ્યાદ્રક્તવિમોક્ષણમ્ । સ્રોતસાં સંક્ષયં કુર્યાદનુરુધ્ય ચ પૂર્વવત્ ॥ ૧,૧૬૨.

જ્યારે શરીરના ચરબી વગેરે ભાગો ખરાબ થઈ જાય છે અને સુકાઈ જાય છે, ત્યારે લોહી કાઢવું યોગ્ય ગણાય છે; એથી નાડીઓ દુર્બળ બને છે અને પહેલાં જેવું જ દુઃખ ચાલુ રહે છે.

પાણ્ડુરોગેક્ષયેજાતે નાભિપાદાસ્યમેહનમ્ । પુરીષં કૃમિવન્મુઞ્ચેદ્ભિન્નં સાસ્ત્રં કફાન્વિતમ્ ॥ ૧,૧૬૨.

પાંડુરોગ અને ક્ષયમાં, નાભિ, પગ, મોઢું અને મૂત્રમાર્ગ અસરગ્રસ્ત થાય છે; પખાણા કીડા જેવા, તૂટેલા અને કફથી ભરેલા નીકળી આવે છે.

યઃ પિત્તરોગી સેવેત પિત્તલં તસ્ય કામલમ્ । કોષ્ઠશા ખોદ્ગતં પિત્તં દગ્ધ્વાસૃઙ્માંસમાહરેત્ ॥ ૧,૧૬૨.

જે પિત્તના દર્દી પિત્ત વધારતી વસ્તુઓ ખાય છે, તેને કામળો થાય છે; પિત્ત પેટમાં જઈને લોહી અને માંસને બળી કાઢે છે.

હારિદ્રમૂત્રનેત્રત્વં મુખં રક્તં શકૃત્તથા । દાહી વિપાકતૃષ્ણાવાન્ ભેકાભો દુર્બલેન્દ્રિયઃ ॥ ૧,૧૬૨.

મૂત્ર અને આંખો પીળા થઈ જાય છે, મોઢું અને પખાણા લાલ દેખાય છે; શરીરમાં સળવળ, અપરિપક્વ પાચન, તરસ, દેડકાની જેમ દેખાવ અને ઇન્દ્રિયો દુર્બળ થાય છે.

ભવેત્પિત્તાનુગઃ શોથઃ પાણ્ડુરોગાવૃતસ્ય ચ । ઉપેક્ષયા ચ શોથાદ્યાઃ સકૃચ્છ્રાઃ કુમ્ભકામલાઃ ॥ ૧,૧૬૨.

પિત્ત સાથે જોડાયેલાં સૂજન પાંડુરોગમાં થાય છે; અવગણના કરતાં આવા સૂજન અને બીજાં રોગો થાય છે, જે બહુ મુશ્કેલ હોય છે, જેમ કે જળોદર અને ભારે કામળો.

હરિતશ્યામપિત્તત્વે પાણ્ડુરોગો યદા ભવેત્ । વાતપિત્તે ભ્રમસ્તૃષ્ણા સ્ત્રીષુ હર્ષો મૃદુજ્વરઃ ॥ ૧,૧૬૨.

જ્યારે પાંડુરોગ સાથે લીલાશ કે કાળાશવાળું પિત્ત હોય, અને વાયુ-પિત્ત બંને વધે, ત્યારે ચક્કર, તરસ, સ્ત્રીઓમાં ઉત્સાહ અને હળવો તાવ થાય છે.

તન્દ્રા વા ચાનલભ્રંશસ્તં વદન્તિ હલીમકમ્ । આલસ્યઞ્ચાતિભવતિ તેષાં પૂર્વમુપદ્રવઃ ॥ ૧,૧૬૨.

જ્યારે ઊંઘ વધુ આવે કે અગ્નિ દુર્બળ થાય, ત્યારે તેને હલીમક કહે છે; આવા લોકોને ખૂબ આળસ પહેલો ઉપદ્રવ બને છે.

શોથઃ પ્રધાનઃ કથિતઃ સ એવાતો નિગદ્યતે । પિત્તરક્તકફાન્વાયુર્દુષ્ટો દુષ્ટાન્બહિઃ શિરાઃ ॥ ૧,૧૬૨.

સૂજન મુખ્ય રોગ ગણાયો છે અને હવે તે સમજાવાય છે: જ્યારે પિત્ત, લોહી, કફ અને વાયુ બગડે છે, ત્યારે એ બગડેલા પદાર્થોને બહારની નસોમાં લઈ જાય છે.

નીત્વા રુદ્ધગતિસ્તૈર્હિ કુર્યાત્ત્વઙ્માંસસંશ્રયમ્ । ઉત્સેધં સંહતં શોથં તમાહુર્નિચયાદતઃ ॥ ૧,૧૬૨.

એ ત્યાં લઈ જઈને પ્રવાહ અટકાવે છે અને ત્વચા તથા માંસમાં સૂજન ઉભું કરે છે; આવું ઊંચું અને ગાઢ સૂજન કેટલાક લોકો 'સંચય' કહે છે.

સર્વહેતુવિશષૈસ્તુ રૂપભેદાન્નવાત્મકમ્ । દોષૈઃ પૃથગ્વિધૈઃ સર્વૈરભિઘાતાદ્વિષાદપિ ॥ ૧,૧૬૨.

બધા કારણો, વિવિધ સ્વરૂપો અને સ્વભાવથી, તથા બધા દોષો, ઈજા કે ઝેરથી પણ આવા સૂજન થાય છે.

તદેવ નીયમાનન્તુ સર્વાઙ્ગે કામજમ્ભવેત્ । પૃથૂન્નતાગ્રગ્રથિતૈર્વિશેષૈશ્ચ ત્રિધા વિદુઃ ॥ ૧,૧૬૨.

જ્યારે આ આખા શરીરમાં ફેલાય છે, ત્યારે તે કામજ કામળા તરીકે દેખાય છે; પહોળા, ઊંચા અને ગાંઠવાળા લક્ષણોથી, તેને ત્રણ પ્રકારના કહેવામાં આવે છે.

સામાન્યહેતુઃ શોથાનાં દોષજાતો વિશેષતઃ । વ્યાધિઃ કર્મોપવાસાદિક્ષીણસ્ય ભવતિ દ્રુતમ્ ॥ ૧,૧૬૨.

સૂજનનું સામાન્ય કારણ દોષોની ગડબડ છે; ખાસ કરીને, ઉપવાસ જેવા કર્મોથી દુર્બળ થયેલા લોકોને રોગ ઝડપથી થાય છે.

અતિમાત્રં યદાસેવેદ્ગુરુમત્યન્તશીતલમ્ । લવણક્ષારતીક્ષ્ણામ્લશાકામ્બુસ્વપ્નજાગરમ્ ॥ ૧,૧૬૨.

જ્યારે કોઈ ખૂબ જ ભારે કે અતિશય ઠંડા ખોરાક, કે ખારું, ખારાશવાળું, તીખું, ખાટું શાકભાજી, પાણી, કે ઊંઘ-જાગરણમાં અનિયમિતતા કરે છે,

રોધો વેગસ્ય વલ્લૂરમજીર્ણશ્રમમૈથુનમ્ । પચ્યતે માર્ગગમનં યાનેન ક્ષોભિણાપિ વા ॥ ૧,૧૬૨.

પ્રકૃતિગત વેગ દબાવવો, કઠણ માંસ ખાવું, અજીર્ણ, થાક, સંભોગ, મુસાફરી કે વાહનથી થતો ખલેલ—આ બધું પણ કારણ બને છે.

શ્વાસકાસાતિસારાર્શોજઠરપ્રદરજ્વરાઃ । વિષ્ટમ્ભાલસ્યકચ્છર્દિહિક્કાપાણ્ડુવિસર્પકમ્ ॥ ૧,૧૬૨.

શ્વાસ લેવામાં તકલીફ, ખાંસી, પાતળું પખાણા, મૂત્રદ્વારના ગાંઠ, પેટના રોગો, તાવ, ફૂલવું, આળસ, ઉલટી, હિચકી, પાંડુરોગ અને ફેલાતા ત્વચારોગ થાય છે.

ઊર્ધ્વશોથમધો બસ્તૌ મધ્યે કુર્વન્તિ મધ્યગાઃ । સર્વાઙ્ગગઃ સર્વગતઃ પ્રત્યપ્રત્યગેતિ તદાશ્રયઃ ॥ ૧,૧૬૨.

મૂત્રાશયના ઉપર, નીચે કે વચ્ચે ફૂલો આવે અને એ મધ્યમાં રહે છે, તો આખા શરીરમાં ફેલાયેલી હોય તો તેને સર્વાંગગ કહે છે, બધે વ્યાપી હોય તો સર્વગત કહેવાય છે અને માત્ર એક ભાગમાં હોય તો પ્રત્યપ્રત્યગ કહેવાય છે.

તત્પૂર્વરૂપં ક્ષવથુઃ શિરાયામઙ્ગગૌરવમ્ । વાતાચ્છોથશ્ચલો રૂક્ષઃ ખરરોમારુણોઽસિતઃ ॥ ૧,૧૬૨.

આ રોગના શરૂઆતના લક્ષણોમાં છીંક આવવી, માથું અને અંગોમાં ભારપ, વાયુથી થયેલી ફૂલો જે હલનચલન કરે છે, સુકી છે, વાળ ખડખડિયા થાય છે, અને લાલચટ્ટા કે કાળા રંગની દેખાય છે.

શઙ્ખબસ્ત્યન્ત્રશોફર્તિમેદોભેદાઃ પ્રસુપ્તિતા । વાતોત્તાનઃ ક્લમઃ શીઘ્રમુન્નમેત્પીડિતાં તનુમ્ ॥ ૧,૧૬૨.

મૂત્રાશય, સાંધા અને ચરબીમાં ફૂલો, અંગ સુન થઈ જવું, વાયુ ઉપર ચઢવો, થાક, અને તુરંત તીવ્રતા વધવી – એ બધું પીડિત શરીરને દુઃખ આપે છે.

સિગ્ધસ્તુ મર્દનૈઃ શામ્યેદ્રાત્રાવલ્પો દિવા મહાન્ । ત્વક્સર્ષપવિલિપ્તે ચ તસ્મિંશ્ચિમિચિમાયતે ॥ ૧,૧૬૨.

જો ફૂલો તેલિય હોય તો મલિશથી ઓછી થાય છે, રાત્રે નાની અને દિવસે મોટી થાય છે; ચામડી પર રાયડાના તેલ લગાડીએ તો તેમાં ચમકાટ થાય છે.

પીતરક્તાસિંતાભાસઃ પિત્તજાતશ્ચ શોષકૃત્ । શીઘ્રં નાસૌ વા પ્રશમેન્મધ્યે પ્રાગ્દહતે તનુમ્ ॥ ૧,૧૬૨.

પિત્તના કારણે થયેલી ફૂલો પીળા અને લાલ રંગની દેખાય છે, સુકાઈ જાય છે, જલદી ઓછી થતી નથી અથવા તો થતી જ નથી, અને શરીરને અંદરથી સળગાવે છે.

સતૃટ્દાહજ્વરસ્વેદો ભ્રમક્લોદમદભ્રમાઃ । સાભિલાષી શકૃદ્ભેદો ગન્ધઃ સ્પર્શસહો મૃદુઃ ॥ ૧,૧૬૨.

એમાં તરસ, દાઝ, તાવ, પસીનો, ચક્કર, ભેજ, બેભાન થવું, ઇચ્છા, દસ્ત, વાસ આવે છે, સ્પર્શે દુખાવો થાય છે અને નરમ લાગે છે.