ગરુડપુરાણમ્

ઉપેક્ષાયાઞ્ચ સર્વેષાં સ્વસ્થાનાં પરિચાલિતાઃ । પાકા દ્રવા દ્રવીકુર્યુઃ સન્ધિસ્રોતોમુખાન્યપિ ॥ ૧,૧૬૧.

જ્યારે બધા સ્વસ્થ તત્વો અવગણવામાં આવે છે અને ગડબડ થાય છે, ત્યારે પાચક અને અપાચક દ્રવ પણ સાંધા અને નાડીઓના મુખને ઓગાળી નાખે છે.

સ્વેદે ચૈવ તુ સંરુદ્ધે મૂર્છિતાશ્ચાન્તરસ્થિતાઃ । તદેવોદરમાપૂર્ય કુર્યાદુદરામયમ્ ॥ ૧,૧૬૧.

જ્યારે પસીનો પણ અટકાય છે અને અંદરના દ્રવ જાડા થાય છે, ત્યારે એ જ દ્રવ પેટમાં ભરાઈ જાય છે અને ઉદરરોગ પેદા કરે છે.

ગુરૂદરં સ્થિતં વૃત્તમાહતઞ્ચ ન શબ્દકૃત્ । હીનબલં તથા ઘોરં નાડ્યાં સ્પૃષ્ટઞ્ચ સપતિ ॥ ૧,૧૬૧.

ભારે પેટ સ્થિર, ગોળ, ઘાયલ હોય છે અને અવાજ કરતું નથી; એ દુર્બળ, ભયાનક હોય છે અને નાડી પર સ્પર્શે ધબકારા થાય છે.

શિરાન્તર્ધાનમુદરે સર્વલક્ષણમુચ્યતે । વાતપિત્તકફપ્લીહસન્નિપાતોદકોદરમ્ ॥ ૧,૧૬૧.

પેટમાં શિરાઓ દેખાતી ન રહે એ બધાં પ્રકારના ઉદરરોગનું લક્ષણ કહેવાય છે, જેમ કે વાયુ, પિત્ત, કફ, પળીહા, સંનિપાત અને જળોદર.

પક્ષાચ્ચ જાતસલિલં વિષ્ટમ્ભોપદ્રવાન્વિતમ્ । જન્મનૈવોદરં સર્વં પ્રાયઃ કૃચ્છ્રતમં મતમ્ ॥ ૧,૧૬૧.

જ્યારે માતા-પિતાના પ્રભાવથી જન્મથી જ પાણી હોય અને અવરોધના લક્ષણો સાથે હોય, ત્યારે એ બધા જન્મજ ઉદરરોગ ખૂબ જ મુશ્કેલ ગણાય છે.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૧૬૨ ધન્વન્તરિરુવાચ । પાણ્ડુશોથનિદાનઞ્ચ શૃણુ સુશ્રત વચ્મિ તે । પિત્તપ્રધાનાઃ કુપિતા યથોક્તૈઃ કોપનૈર્મલાઃ ॥ ૧,૧૬૨.

ધન્વંતરિએ કહ્યું: હવે પાંડુ અને સૂજનનું કારણ સાંભળ, હું તને કહું છું. જ્યારે પિત્તપ્રધાન દોષો અગાઉ જણાવેલા કારણોથી ઉશ્કેરાય છે—

નત્રાનિલેન બલિના ક્ષિપ્તાક્ષિપ્તં યદિ સ્થિતમ્ । ધમનીર્દશમીઃ પ્રાપ્ય વ્યાપ્નુવન્સકલાં તનુમ્ ॥ ૧,૧૬૨.

અને જો તે શક્તિશાળી વાયુથી હલાવાતું નથી અને એ સ્થિર રહે છે, તો દસ ધમનીઓમાં પ્રવેશી આખા શરીરમાં ફેલાઈ જાય છે.

ત્વગસૃક્છ્લેષ્મમાંસાનિ પ્રદૂષ્યન્રસમાશ્રિતમ્ । ત્વઙ્માંસયોસ્તુ કુરુતે ત્વચિ વર્ણાન્ પૃથગ્વિધાન્ ॥ ૧,૧૬૨.

એ ત્વચા, રક્ત, કફ અને માંસને બગાડે છે અને રસમાં રહીને ત્વચા અને માંસમાં જુદા-જુદા રંગો પેદા કરે છે.

સ્વયં હરિદ્રા હારિદ્રં પાણ્ડુત્વં તેષુ ચાધિકમ્ । યાતોઽયં પ્રહતેદુગ્રઃ સ રોગસ્તેન ગૌરવમ્ ॥ ૧,૧૬૨.

એ પોતે હળદર જેવું પીળું છે અને એ અંગોમાં વધારે પાંઢુંપણું દેખાય છે; જ્યારે આ ગંભીર રોગ ચડે છે, ત્યારે શરીરમાં ભારપણ આવે છે.

ધાતૂનાં સ્પર્શશૈથિલ્યમામજશ્ચ ગુણક્ષયઃ । તતોઽલ્પરક્તમેદોઽસ્થિનિઃ સારઃ સ્યાચ્છ્લથેન્દ્રિયઃ ॥ ૧,૧૬૨.

ધાતુઓના સ્પર્શમાં ઢીલાશ, કચાશથી ગુણોનો નાશ, અને તેથી થોડું રક્ત, ચરબી અને હાડકાં બાકી રહે છે, અને ઇન્દ્રિયો દુર્બળ થાય છે.

શીર્યમાણૈરિવાઙ્ગૈસ્તુ દ્રવતા હૃદયેન ચ । શૂલોક્ષિકૂટવદને સ્તૈમિત્યં તત્ર લાલયા ॥ ૧,૧૬૨.

અંગો જાણે ખૂટી રહ્યા હોય તેમ લાગે છે, હૃદય ઓગળી જાય છે, મોઢું સૂકાય છે અને લાળ આવે છે, અને કઠિનતા અનુભવાય છે.

હીનતૃટ્શિશિરદ્વેષી શીર્ણલોભો હતાનલઃ । મન્દશક્તિર્જ્વરી શ્વાસી કર્ણશૂલી તથા ભ્રમી ॥ ૧,૧૬૨.

એને તરસ ઓછી લાગે છે, ઠંડું ન ગમે, ઇચ્છા ઘટી જાય છે, જઠરાગ્નિ કમજોર થાય છે, શક્તિ ઓછી રહે છે, તાવ આવે છે, શ્વાસ ફૂલે છે, કાનમાં દુખાવો અને ચક્કર આવે છે.

સ પઞ્ચધા પૃથગ્દોષૈઃ સમસ્તૈર્મૃત્તિકાદનાત્ । પ્રાગ્રૂપમસ્ય હૃદયસ્પન્દનં રૂક્ષતા ત્વચિ ॥ ૧,૧૬૨.

આ રોગ પાંચ પ્રકારનો છે, જુદા-જુદા દોષોથી કે બધા મળીને થાય છે, અને માટી ખાવાથી પણ થાય છે; એની શરૂઆતમાં હૃદય ધબકે છે અને ત્વચા સૂકી જાય છે.

અરુચિઃ પીતમૂત્રત્વં સ્વેદાભાવોઽલ્પમૃત્રતા । મેદઃ સમાનિલાત્તત્ર ગાઢરુક્ક્લેદગાત્રતા ॥ ૧,૧૬૨.

ભૂખ ન લાગવી, મૂત્ર પીળું થવું, પસીનો ન આવવો, ઓછું મૂત્ર થવું—અને જ્યારે ચરબીમાં વાયુ મળે છે, ત્યારે શરીર ખૂબ સૂકું, ખડપુ અને ભીનું લાગે છે.

કૃષ્ણેક્ષણં કૃષ્ણશિરાનખવિણ્મૂત્રનેત્રતા । શોથો નાસાસ્યવૈરસ્યં વિટ્શોષઃ પાર્શ્વમૂર્છના ॥ ૧,૧૬૨.

આંખ, શિરાઓ, નખ, મૂત્ર અને આંખો કાળી પડે છે; શરીરમાં સૂજન, ગંધ અને સ્વાદથી વેરાગ, વિટ સૂકાઈ જાય છે અને બાજુમાં બેહોશી આવે છે.

પિત્તે હરિતપિત્તાભઃ શિરાદિષુ જ્વરસ્તમઃ । તૃટ્શોષમૂર્છાદૌર્ગન્ધ્યં શીતેચ્છા કટુવક્રતા ॥ ૧,૧૬૨.

પિત્ત વધે ત્યારે, શરીરના માથા સહિતના ભાગોમાં તાવ પીળાશ અને લીલાશ દેખાય છે; તરસ લાગે છે, શરીર સુકાઈ જાય છે, બેભાન થવાની લાગણી આવે છે, દુર્ગંધ આવે છે, ઠંડકની ઈચ્છા થાય છે, કડવાશ લાગે છે અને મોઢામાં વાંકું સ્વાદ થાય છે.

વિડ્ભેદશ્ચામ્લકો દાહઃ કફાચ્ચ હૃદયાર્દ્રતા । તન્દ્રા લવણવક્રત્વં રોમહર્ષઃ સ્વરક્ષયઃ ॥ ૧,૧૬૨.

પેટમાં દુખાવો સાથે પાતળું પખાણા થાય છે, ખાટાશ અને સળવળ થાય છે; કફ વધવાથી હૃદય ભીનું લાગે છે; ઊંઘ આવે છે, મોઢામાં ખારાશ અને વાંકું સ્વાદ થાય છે, રોમકંપન થાય છે અને અવાજ બેસી જાય છે.

કાશશ્છર્દિશ્ચ નિચયાન્નષ્ટલિઙ્ગોઽતિદુઃ સહઃ । ઉત્કૃષ્ટેનિલપિત્તાભ્યા કટુર્વા મધુરઃ કફઃ ॥ ૧,૧૬૨.

ખાંસી અને ઉલટી થાય છે, અને ક્યારેક તો લક્ષણો આખા ગાયબ થઈ જાય છે અને બહુ સહન કરવું મુશ્કેલ બને છે; જ્યારે પિત્ત અને વાયુ ખૂબ વધે ત્યારે કફ કડવો કે મીઠો બને છે.

દૂષયિત્વા વસાદીંશ્ચ રૌક્ષ્યાદ્રક્તવિમોક્ષણમ્ । સ્રોતસાં સંક્ષયં કુર્યાદનુરુધ્ય ચ પૂર્વવત્ ॥ ૧,૧૬૨.

જ્યારે શરીરના ચરબી વગેરે ભાગો ખરાબ થઈ જાય છે અને સુકાઈ જાય છે, ત્યારે લોહી કાઢવું યોગ્ય ગણાય છે; એથી નાડીઓ દુર્બળ બને છે અને પહેલાં જેવું જ દુઃખ ચાલુ રહે છે.

પાણ્ડુરોગેક્ષયેજાતે નાભિપાદાસ્યમેહનમ્ । પુરીષં કૃમિવન્મુઞ્ચેદ્ભિન્નં સાસ્ત્રં કફાન્વિતમ્ ॥ ૧,૧૬૨.

પાંડુરોગ અને ક્ષયમાં, નાભિ, પગ, મોઢું અને મૂત્રમાર્ગ અસરગ્રસ્ત થાય છે; પખાણા કીડા જેવા, તૂટેલા અને કફથી ભરેલા નીકળી આવે છે.

યઃ પિત્તરોગી સેવેત પિત્તલં તસ્ય કામલમ્ । કોષ્ઠશા ખોદ્ગતં પિત્તં દગ્ધ્વાસૃઙ્માંસમાહરેત્ ॥ ૧,૧૬૨.

જે પિત્તના દર્દી પિત્ત વધારતી વસ્તુઓ ખાય છે, તેને કામળો થાય છે; પિત્ત પેટમાં જઈને લોહી અને માંસને બળી કાઢે છે.

હારિદ્રમૂત્રનેત્રત્વં મુખં રક્તં શકૃત્તથા । દાહી વિપાકતૃષ્ણાવાન્ ભેકાભો દુર્બલેન્દ્રિયઃ ॥ ૧,૧૬૨.

મૂત્ર અને આંખો પીળા થઈ જાય છે, મોઢું અને પખાણા લાલ દેખાય છે; શરીરમાં સળવળ, અપરિપક્વ પાચન, તરસ, દેડકાની જેમ દેખાવ અને ઇન્દ્રિયો દુર્બળ થાય છે.

ભવેત્પિત્તાનુગઃ શોથઃ પાણ્ડુરોગાવૃતસ્ય ચ । ઉપેક્ષયા ચ શોથાદ્યાઃ સકૃચ્છ્રાઃ કુમ્ભકામલાઃ ॥ ૧,૧૬૨.

પિત્ત સાથે જોડાયેલાં સૂજન પાંડુરોગમાં થાય છે; અવગણના કરતાં આવા સૂજન અને બીજાં રોગો થાય છે, જે બહુ મુશ્કેલ હોય છે, જેમ કે જળોદર અને ભારે કામળો.

હરિતશ્યામપિત્તત્વે પાણ્ડુરોગો યદા ભવેત્ । વાતપિત્તે ભ્રમસ્તૃષ્ણા સ્ત્રીષુ હર્ષો મૃદુજ્વરઃ ॥ ૧,૧૬૨.

જ્યારે પાંડુરોગ સાથે લીલાશ કે કાળાશવાળું પિત્ત હોય, અને વાયુ-પિત્ત બંને વધે, ત્યારે ચક્કર, તરસ, સ્ત્રીઓમાં ઉત્સાહ અને હળવો તાવ થાય છે.

તન્દ્રા વા ચાનલભ્રંશસ્તં વદન્તિ હલીમકમ્ । આલસ્યઞ્ચાતિભવતિ તેષાં પૂર્વમુપદ્રવઃ ॥ ૧,૧૬૨.

જ્યારે ઊંઘ વધુ આવે કે અગ્નિ દુર્બળ થાય, ત્યારે તેને હલીમક કહે છે; આવા લોકોને ખૂબ આળસ પહેલો ઉપદ્રવ બને છે.

શોથઃ પ્રધાનઃ કથિતઃ સ એવાતો નિગદ્યતે । પિત્તરક્તકફાન્વાયુર્દુષ્ટો દુષ્ટાન્બહિઃ શિરાઃ ॥ ૧,૧૬૨.

સૂજન મુખ્ય રોગ ગણાયો છે અને હવે તે સમજાવાય છે: જ્યારે પિત્ત, લોહી, કફ અને વાયુ બગડે છે, ત્યારે એ બગડેલા પદાર્થોને બહારની નસોમાં લઈ જાય છે.

નીત્વા રુદ્ધગતિસ્તૈર્હિ કુર્યાત્ત્વઙ્માંસસંશ્રયમ્ । ઉત્સેધં સંહતં શોથં તમાહુર્નિચયાદતઃ ॥ ૧,૧૬૨.

એ ત્યાં લઈ જઈને પ્રવાહ અટકાવે છે અને ત્વચા તથા માંસમાં સૂજન ઉભું કરે છે; આવું ઊંચું અને ગાઢ સૂજન કેટલાક લોકો 'સંચય' કહે છે.

સર્વહેતુવિશષૈસ્તુ રૂપભેદાન્નવાત્મકમ્ । દોષૈઃ પૃથગ્વિધૈઃ સર્વૈરભિઘાતાદ્વિષાદપિ ॥ ૧,૧૬૨.

બધા કારણો, વિવિધ સ્વરૂપો અને સ્વભાવથી, તથા બધા દોષો, ઈજા કે ઝેરથી પણ આવા સૂજન થાય છે.

તદેવ નીયમાનન્તુ સર્વાઙ્ગે કામજમ્ભવેત્ । પૃથૂન્નતાગ્રગ્રથિતૈર્વિશેષૈશ્ચ ત્રિધા વિદુઃ ॥ ૧,૧૬૨.

જ્યારે આ આખા શરીરમાં ફેલાય છે, ત્યારે તે કામજ કામળા તરીકે દેખાય છે; પહોળા, ઊંચા અને ગાંઠવાળા લક્ષણોથી, તેને ત્રણ પ્રકારના કહેવામાં આવે છે.