ગરુડપુરાણમ્

કાશશ્વાસોરુસદ્ગનં શિરોરુઙ્નાભિપાર્શ્વરુક્ । મલાસંગોઽરુચિશ્છર્દિરુદરે મલમારુતઃ ॥ ૧,૧૬૧.

ખાંસી, શ્વાસ લેવામાં તકલીફ, છાતીમાં દુઃખાવો, માથાનો દુઃખાવો, નાભિ અને બાજુમાં પીડા, મલ અવરોધ, ભૂખ ન લાગવી, ઉલટી—આ બધું પેટના વાયુથી થાય છે.

સ્થિરનીલારુણશિરાજાલૈરુદરમાવૃતમ્ । નાભેરુપરિ ચ પ્રાયો ગોપુચ્છાકૃતિ જાયતે ॥ ૧,૧૬૧.

પેટ પર મજબૂત, વાદળી અને લાલ નસો દેખાય છે; નાભિની ઉપર ભાગે ગાયની પૂંછડી જેવી આકાર દેખાય છે.

અસ્થ્યાદિશલ્યૈ રન્યૈશ્ચ વિદ્ધે ચૈવોદરે તથા । પચ્યતે યકૃતાદિશ્ચ તચ્છિદ્રૈશ્ચ સરન્બહિઃ ॥ ૧,૧૬૧.

જ્યારે પેટમાં હાડકાંના ટુકડા કે અન્ય પરાયાં પદાર્થો ઘૂસી જાય છે, ત્યારે યકૃત અને અન્ય અંગો સડી જાય છે અને એ છિદ્રોમાંથી પ્રવાહી બહાર આવે છે.

આમ એવ ગુદાહેતિ તતોઽલ્પાલ્પઃ શકૃદ્રસઃ । સ સ્યાદ્વિકૃતગન્ધોઽપિ પિચ્છિલઃ પીતલોહિતઃ ॥ ૧,૧૬૧.

જ્યારે ગુદા માં કાચાપણું કે સળવળ હોય છે, ત્યારે મલ બહુ ઓછું, દુર્ગંધયુક્ત, ચીકણું, પીળું અને લોહી મળેલું હોય છે.

શેષશ્ચાપૂર્ય જઠરં ઘોરમારભતે તતઃ । વર્ધતે તદધો નાભેરાશુ ચૈતિ જલાત્મતામ્ ॥ ૧,૧૬૧.

બાકી રહેલું પદાર્થ પેટમાં ભરાઈ જાય છે અને ભયાનક દુઃખ આપે છે; એ નાભિની નીચે વધે છે અને ઝડપથી પાણી જેવું સ્વરૂપ ધારણ કરે છે.

ઉદ્રિક્તે દોષરૂપે ચ વ્યાપ્તે ચ શ્વાસતૃટ્ભ્રમૈઃ । છિદ્રોદરમિદં પ્રાહુઃ પરિસ્ત્રાવીતિ ચાપરે ॥ ૧,૧૬૧.

જ્યારે દોષો ખૂબ વધી જાય છે અને આખા શરીરમાં ફેલાઈ જાય છે, શ્વાસ, તરસ અને ચક્કર સાથે, ત્યારે તેને 'છિદ્રવાળું પેટ' કહે છે; કેટલાક તેને 'છાણું' પણ કહે છે.

પ્રવૃત્તસ્નેહપાનાદેઃ સહસાપથ્યસેવિનઃ । અત્યમ્બુપાનાન્મન્દાગ્નેઃ ક્ષીણસ્યાતિકૃશસ્ય ચ ॥ ૧,૧૬૧.

જે લોકો સ્નેહ પાન કર્યા પછી અચાનક અયોગ્ય ખોરાક લે છે, વધારે પાણી પીવે છે, જઠરાગ્નિ નબળી હોય છે અથવા અત્યંત દુર્બળ અને દુર્બળ હોય છે—

રુદ્ધઃ સ્વમાર્ગાદનિલઃ કફશ્ચ જલમૂર્છિતઃ । વર્ધતે તુ તદેવામ્બુ તન્માત્રાદ્વિન્દુરાશિતઃ ॥ ૧,૧૬૧.

જ્યારે પવન પોતાની દિશામાં ચાલવામાં અટકાય છે અને કફ પાણીથી વધુ જાડું થાય છે, ત્યારે એ જ પાણી વધે છે અને એમાંથી એક બિંદુ બને છે અને એકઠું થાય છે.

તત્કોપાદુદરં તૃષ્ણાગુદસ્નુતિરુજાન્વિતમ્ । કાશશ્વાસારુચિયુતં નાનાવર્ણાશિરાતતમ્ ॥ ૧,૧૬૧.

એ ગડબડથી પેટ ફૂલવું, તરસ લાગવી, ગળામાં શ્લેષ્મા વહેવું, દુખાવો, ઉધરસ, શ્વાસ લેવામાં તકલીફ, ભૂખ ન લાગવી અને વિવિધ રંગની શિરાઓ ફેલાય છે.

તોયપૂર્ણાન્મૃદુસ્પર્શાત્સદૃશક્ષોભવેપથુ । બકોદરં સ્થિરંસ્નિગ્ધં નાડીમાવૃત્ય જાયતે ॥ ૧,૧૬૧.

જ્યારે પેટ પાણીથી ભરાય છે, સ્પર્શે નરમ લાગે છે, ધ્રૂજવું અને કંપવું થાય છે, ત્યારે સ્થિર અને તેલિયું બકોદર થાય છે, જે નાડીઓને અવરોધે છે.

ઉપેક્ષાયાઞ્ચ સર્વેષાં સ્વસ્થાનાં પરિચાલિતાઃ । પાકા દ્રવા દ્રવીકુર્યુઃ સન્ધિસ્રોતોમુખાન્યપિ ॥ ૧,૧૬૧.

જ્યારે બધા સ્વસ્થ તત્વો અવગણવામાં આવે છે અને ગડબડ થાય છે, ત્યારે પાચક અને અપાચક દ્રવ પણ સાંધા અને નાડીઓના મુખને ઓગાળી નાખે છે.

સ્વેદે ચૈવ તુ સંરુદ્ધે મૂર્છિતાશ્ચાન્તરસ્થિતાઃ । તદેવોદરમાપૂર્ય કુર્યાદુદરામયમ્ ॥ ૧,૧૬૧.

જ્યારે પસીનો પણ અટકાય છે અને અંદરના દ્રવ જાડા થાય છે, ત્યારે એ જ દ્રવ પેટમાં ભરાઈ જાય છે અને ઉદરરોગ પેદા કરે છે.

ગુરૂદરં સ્થિતં વૃત્તમાહતઞ્ચ ન શબ્દકૃત્ । હીનબલં તથા ઘોરં નાડ્યાં સ્પૃષ્ટઞ્ચ સપતિ ॥ ૧,૧૬૧.

ભારે પેટ સ્થિર, ગોળ, ઘાયલ હોય છે અને અવાજ કરતું નથી; એ દુર્બળ, ભયાનક હોય છે અને નાડી પર સ્પર્શે ધબકારા થાય છે.

શિરાન્તર્ધાનમુદરે સર્વલક્ષણમુચ્યતે । વાતપિત્તકફપ્લીહસન્નિપાતોદકોદરમ્ ॥ ૧,૧૬૧.

પેટમાં શિરાઓ દેખાતી ન રહે એ બધાં પ્રકારના ઉદરરોગનું લક્ષણ કહેવાય છે, જેમ કે વાયુ, પિત્ત, કફ, પળીહા, સંનિપાત અને જળોદર.

પક્ષાચ્ચ જાતસલિલં વિષ્ટમ્ભોપદ્રવાન્વિતમ્ । જન્મનૈવોદરં સર્વં પ્રાયઃ કૃચ્છ્રતમં મતમ્ ॥ ૧,૧૬૧.

જ્યારે માતા-પિતાના પ્રભાવથી જન્મથી જ પાણી હોય અને અવરોધના લક્ષણો સાથે હોય, ત્યારે એ બધા જન્મજ ઉદરરોગ ખૂબ જ મુશ્કેલ ગણાય છે.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૧૬૨ ધન્વન્તરિરુવાચ । પાણ્ડુશોથનિદાનઞ્ચ શૃણુ સુશ્રત વચ્મિ તે । પિત્તપ્રધાનાઃ કુપિતા યથોક્તૈઃ કોપનૈર્મલાઃ ॥ ૧,૧૬૨.

ધન્વંતરિએ કહ્યું: હવે પાંડુ અને સૂજનનું કારણ સાંભળ, હું તને કહું છું. જ્યારે પિત્તપ્રધાન દોષો અગાઉ જણાવેલા કારણોથી ઉશ્કેરાય છે—

નત્રાનિલેન બલિના ક્ષિપ્તાક્ષિપ્તં યદિ સ્થિતમ્ । ધમનીર્દશમીઃ પ્રાપ્ય વ્યાપ્નુવન્સકલાં તનુમ્ ॥ ૧,૧૬૨.

અને જો તે શક્તિશાળી વાયુથી હલાવાતું નથી અને એ સ્થિર રહે છે, તો દસ ધમનીઓમાં પ્રવેશી આખા શરીરમાં ફેલાઈ જાય છે.

ત્વગસૃક્છ્લેષ્મમાંસાનિ પ્રદૂષ્યન્રસમાશ્રિતમ્ । ત્વઙ્માંસયોસ્તુ કુરુતે ત્વચિ વર્ણાન્ પૃથગ્વિધાન્ ॥ ૧,૧૬૨.

એ ત્વચા, રક્ત, કફ અને માંસને બગાડે છે અને રસમાં રહીને ત્વચા અને માંસમાં જુદા-જુદા રંગો પેદા કરે છે.

સ્વયં હરિદ્રા હારિદ્રં પાણ્ડુત્વં તેષુ ચાધિકમ્ । યાતોઽયં પ્રહતેદુગ્રઃ સ રોગસ્તેન ગૌરવમ્ ॥ ૧,૧૬૨.

એ પોતે હળદર જેવું પીળું છે અને એ અંગોમાં વધારે પાંઢુંપણું દેખાય છે; જ્યારે આ ગંભીર રોગ ચડે છે, ત્યારે શરીરમાં ભારપણ આવે છે.

ધાતૂનાં સ્પર્શશૈથિલ્યમામજશ્ચ ગુણક્ષયઃ । તતોઽલ્પરક્તમેદોઽસ્થિનિઃ સારઃ સ્યાચ્છ્લથેન્દ્રિયઃ ॥ ૧,૧૬૨.

ધાતુઓના સ્પર્શમાં ઢીલાશ, કચાશથી ગુણોનો નાશ, અને તેથી થોડું રક્ત, ચરબી અને હાડકાં બાકી રહે છે, અને ઇન્દ્રિયો દુર્બળ થાય છે.

શીર્યમાણૈરિવાઙ્ગૈસ્તુ દ્રવતા હૃદયેન ચ । શૂલોક્ષિકૂટવદને સ્તૈમિત્યં તત્ર લાલયા ॥ ૧,૧૬૨.

અંગો જાણે ખૂટી રહ્યા હોય તેમ લાગે છે, હૃદય ઓગળી જાય છે, મોઢું સૂકાય છે અને લાળ આવે છે, અને કઠિનતા અનુભવાય છે.

હીનતૃટ્શિશિરદ્વેષી શીર્ણલોભો હતાનલઃ । મન્દશક્તિર્જ્વરી શ્વાસી કર્ણશૂલી તથા ભ્રમી ॥ ૧,૧૬૨.

એને તરસ ઓછી લાગે છે, ઠંડું ન ગમે, ઇચ્છા ઘટી જાય છે, જઠરાગ્નિ કમજોર થાય છે, શક્તિ ઓછી રહે છે, તાવ આવે છે, શ્વાસ ફૂલે છે, કાનમાં દુખાવો અને ચક્કર આવે છે.

સ પઞ્ચધા પૃથગ્દોષૈઃ સમસ્તૈર્મૃત્તિકાદનાત્ । પ્રાગ્રૂપમસ્ય હૃદયસ્પન્દનં રૂક્ષતા ત્વચિ ॥ ૧,૧૬૨.

આ રોગ પાંચ પ્રકારનો છે, જુદા-જુદા દોષોથી કે બધા મળીને થાય છે, અને માટી ખાવાથી પણ થાય છે; એની શરૂઆતમાં હૃદય ધબકે છે અને ત્વચા સૂકી જાય છે.

અરુચિઃ પીતમૂત્રત્વં સ્વેદાભાવોઽલ્પમૃત્રતા । મેદઃ સમાનિલાત્તત્ર ગાઢરુક્ક્લેદગાત્રતા ॥ ૧,૧૬૨.

ભૂખ ન લાગવી, મૂત્ર પીળું થવું, પસીનો ન આવવો, ઓછું મૂત્ર થવું—અને જ્યારે ચરબીમાં વાયુ મળે છે, ત્યારે શરીર ખૂબ સૂકું, ખડપુ અને ભીનું લાગે છે.

કૃષ્ણેક્ષણં કૃષ્ણશિરાનખવિણ્મૂત્રનેત્રતા । શોથો નાસાસ્યવૈરસ્યં વિટ્શોષઃ પાર્શ્વમૂર્છના ॥ ૧,૧૬૨.

આંખ, શિરાઓ, નખ, મૂત્ર અને આંખો કાળી પડે છે; શરીરમાં સૂજન, ગંધ અને સ્વાદથી વેરાગ, વિટ સૂકાઈ જાય છે અને બાજુમાં બેહોશી આવે છે.

પિત્તે હરિતપિત્તાભઃ શિરાદિષુ જ્વરસ્તમઃ । તૃટ્શોષમૂર્છાદૌર્ગન્ધ્યં શીતેચ્છા કટુવક્રતા ॥ ૧,૧૬૨.

પિત્ત વધે ત્યારે, શરીરના માથા સહિતના ભાગોમાં તાવ પીળાશ અને લીલાશ દેખાય છે; તરસ લાગે છે, શરીર સુકાઈ જાય છે, બેભાન થવાની લાગણી આવે છે, દુર્ગંધ આવે છે, ઠંડકની ઈચ્છા થાય છે, કડવાશ લાગે છે અને મોઢામાં વાંકું સ્વાદ થાય છે.

વિડ્ભેદશ્ચામ્લકો દાહઃ કફાચ્ચ હૃદયાર્દ્રતા । તન્દ્રા લવણવક્રત્વં રોમહર્ષઃ સ્વરક્ષયઃ ॥ ૧,૧૬૨.

પેટમાં દુખાવો સાથે પાતળું પખાણા થાય છે, ખાટાશ અને સળવળ થાય છે; કફ વધવાથી હૃદય ભીનું લાગે છે; ઊંઘ આવે છે, મોઢામાં ખારાશ અને વાંકું સ્વાદ થાય છે, રોમકંપન થાય છે અને અવાજ બેસી જાય છે.

કાશશ્છર્દિશ્ચ નિચયાન્નષ્ટલિઙ્ગોઽતિદુઃ સહઃ । ઉત્કૃષ્ટેનિલપિત્તાભ્યા કટુર્વા મધુરઃ કફઃ ॥ ૧,૧૬૨.

ખાંસી અને ઉલટી થાય છે, અને ક્યારેક તો લક્ષણો આખા ગાયબ થઈ જાય છે અને બહુ સહન કરવું મુશ્કેલ બને છે; જ્યારે પિત્ત અને વાયુ ખૂબ વધે ત્યારે કફ કડવો કે મીઠો બને છે.

દૂષયિત્વા વસાદીંશ્ચ રૌક્ષ્યાદ્રક્તવિમોક્ષણમ્ । સ્રોતસાં સંક્ષયં કુર્યાદનુરુધ્ય ચ પૂર્વવત્ ॥ ૧,૧૬૨.

જ્યારે શરીરના ચરબી વગેરે ભાગો ખરાબ થઈ જાય છે અને સુકાઈ જાય છે, ત્યારે લોહી કાઢવું યોગ્ય ગણાય છે; એથી નાડીઓ દુર્બળ બને છે અને પહેલાં જેવું જ દુઃખ ચાલુ રહે છે.