ગરુડપુરાણમ્

સર્વદૂષણદુષ્ટાશ્ચ સરક્તાઃ સઞ્ચિતા મલાઃ । કોષ્ઠં પ્રાપ્ય વિકુર્વાણાઃ શોષમૂર્છાભ્રમાન્વિતમ્ ॥ ૧,૧૬૧.

બધા મલ, સર્વ પ્રકારના દૂષણોથી બગડેલા અને રક્ત સાથે મિશ્રિત, એકઠા થાય છે; પેટમાં પહોંચીને એ બદલાઈ જાય છે અને ક્ષય, બેભાન અને ચક્કર જેવા લક્ષણો ઉત્પન્ન કરે છે.

કુર્યુસ્ત્રિલિઙ્ગમુદરં શીઘ્રપાકં સુદારુણમ્ । વર્ધતે તચ્ચ સુતરાં શીતવાતપ્રદર્શને ॥ ૧,૧૬૧.

એ ત્રણ પ્રકારના ઉદરમાં દુઃખ ઉત્પન્ન કરે છે, જે ઝડપથી વિકસે છે અને અત્યંત ભયાનક હોય છે; ઠંડક અને પવન લાગવાથી એ વધુ વધે છે.

અત્યશનાચ્ચ સંક્ષોભાદ્યાનપાનાદિચેષ્ઠિતૈઃ । અવિહિતૈશ્ચ પાનાદ્યૈર્વમનવ્યાધિકર્ષણૈઃ ॥ ૧,૧૬૧.

અતિભોજન, ઉથલપાથલ, ખોટા ખોરાક-પીણાં, અનુકૂળ ન હોય તેવા પાન અને ઉલટી કે બીમારીના કષ્ટથી—

વામપાર્શ્વાસ્થિતઃ પ્લીહા ત્યુતસ્થાનો વિવર્ધતે । શોણિતાદ્વા રસાદિભ્યો વિવૃદ્ધો જનયેદ્વ્યથામ્ ॥ ૧,૧૬૧.

ડાબી બાજુ આવેલું પળીહા પોતાનું સ્થાન છોડીને વધે છે; જ્યારે એ રક્ત કે અન્ય દેહના રસથી વધે છે ત્યારે દુઃખ આપે છે.

સોઽષ્ઠીલા ચાતિકઠિનઃ પ્રોન્નતઃ કૂર્મપૃષ્ઠવત્? । ક્રમેણ વર્ધમાનશ્ચ કુક્ષૌ વ્યાતતિમાહરેત્ ॥ ૧,૧૬૧.

એ પથ્થર જેવું કઠણ, ખૂબ જ મજબૂત અને કાચબાની પીઠ જેવી ઊંચી બને છે; ધીમે ધીમે વધી પેટમાં ફેલાઈ જાય છે.

શ્વાસકાસપિપાસાસ્યવૈરસ્યાધ્માનકજ્વરૈઃ । પાણ્ડુત્વમૂર્છાછર્દિત્વગ્દાહમોહૈશ્ચ સંયુતઃ ॥ ૧,૧૬૧.

શ્વાસ, ખાંસી, તરસ, મોઢામાં વાસ, ફૂલવું, તાવ, પીતળાશ, બેભાન, ઉલટી, સળવળ અને મૂર્છા સાથે એ રહે છે.

અરુણાભં વિચિત્રાભં નીલહારિદ્રરાજિતમ્ । ઉદાવર્તેન ચાનાહમોહતૃડ્દ્ગહનજ્વરૈઃ ॥ ૧,૧૬૧.

એ લાલચટ્ટા કે રંગબેરંગી દેખાય છે, તેમાં વાદળી અને પીળા રંગની ઝાંખી હોય છે; ઉદ્વેગ, ઉલટી, મૂર્છા, તીવ્ર તરસ અને સતત તાવ સાથે રહે છે.

ગૌરવારુચિકાઠિન્યૈર્વિઘાતભ્રમસંક્રમાત્ । પ્લીહવદ્દક્ષિણાત્પાર્શ્વાત્કુર્યાદ્યકૃદપિ ચ્યુતમ્ ॥ ૧,૧૬૧.

ભારેપણું, ભૂખ ન લાગવી, કઠણતા, અવરોધ અને ચક્કરથી, પળીહા ડાબી બાજુથી જમણી બાજુ પણ ખસે છે.

પક્વે ભૂતે યકૃતિ ચ સદા બદ્ધમલો ગુદે । દુર્નામભિરુદાવર્તૈરન્યૈર્વા પીડિતો ભવેત્ ॥ ૧,૧૬૧.

જ્યારે યકૃત બગડે છે અને ગુદા માં હંમેશાં મલ અટકે છે, ત્યારે દુઃખદાયક અને અજાણી બીમારીઓ થાય છે અથવા ઉપર તરફ દુઃખદાયક વલણ થાય છે.

વર્ચઃ પિત્તકફાન્બદ્ધાન્કરોતિ કુપિતોઽનિલઃ । અપાનો જઠરે તેન સંરુદ્ધો જ્વરરુક્કરઃ ॥ ૧,૧૬૧.

જ્યારે વાદ વધારે ઉશ્કરે છે ત્યારે પેટમાં અપાન વાયુ મલ, પિત્ત અને કફને બાંધી દે છે, જેના કારણે તાવ અને દુઃખ થાય છે.

કાશશ્વાસોરુસદ્ગનં શિરોરુઙ્નાભિપાર્શ્વરુક્ । મલાસંગોઽરુચિશ્છર્દિરુદરે મલમારુતઃ ॥ ૧,૧૬૧.

ખાંસી, શ્વાસ લેવામાં તકલીફ, છાતીમાં દુઃખાવો, માથાનો દુઃખાવો, નાભિ અને બાજુમાં પીડા, મલ અવરોધ, ભૂખ ન લાગવી, ઉલટી—આ બધું પેટના વાયુથી થાય છે.

સ્થિરનીલારુણશિરાજાલૈરુદરમાવૃતમ્ । નાભેરુપરિ ચ પ્રાયો ગોપુચ્છાકૃતિ જાયતે ॥ ૧,૧૬૧.

પેટ પર મજબૂત, વાદળી અને લાલ નસો દેખાય છે; નાભિની ઉપર ભાગે ગાયની પૂંછડી જેવી આકાર દેખાય છે.

અસ્થ્યાદિશલ્યૈ રન્યૈશ્ચ વિદ્ધે ચૈવોદરે તથા । પચ્યતે યકૃતાદિશ્ચ તચ્છિદ્રૈશ્ચ સરન્બહિઃ ॥ ૧,૧૬૧.

જ્યારે પેટમાં હાડકાંના ટુકડા કે અન્ય પરાયાં પદાર્થો ઘૂસી જાય છે, ત્યારે યકૃત અને અન્ય અંગો સડી જાય છે અને એ છિદ્રોમાંથી પ્રવાહી બહાર આવે છે.

આમ એવ ગુદાહેતિ તતોઽલ્પાલ્પઃ શકૃદ્રસઃ । સ સ્યાદ્વિકૃતગન્ધોઽપિ પિચ્છિલઃ પીતલોહિતઃ ॥ ૧,૧૬૧.

જ્યારે ગુદા માં કાચાપણું કે સળવળ હોય છે, ત્યારે મલ બહુ ઓછું, દુર્ગંધયુક્ત, ચીકણું, પીળું અને લોહી મળેલું હોય છે.

શેષશ્ચાપૂર્ય જઠરં ઘોરમારભતે તતઃ । વર્ધતે તદધો નાભેરાશુ ચૈતિ જલાત્મતામ્ ॥ ૧,૧૬૧.

બાકી રહેલું પદાર્થ પેટમાં ભરાઈ જાય છે અને ભયાનક દુઃખ આપે છે; એ નાભિની નીચે વધે છે અને ઝડપથી પાણી જેવું સ્વરૂપ ધારણ કરે છે.

ઉદ્રિક્તે દોષરૂપે ચ વ્યાપ્તે ચ શ્વાસતૃટ્ભ્રમૈઃ । છિદ્રોદરમિદં પ્રાહુઃ પરિસ્ત્રાવીતિ ચાપરે ॥ ૧,૧૬૧.

જ્યારે દોષો ખૂબ વધી જાય છે અને આખા શરીરમાં ફેલાઈ જાય છે, શ્વાસ, તરસ અને ચક્કર સાથે, ત્યારે તેને 'છિદ્રવાળું પેટ' કહે છે; કેટલાક તેને 'છાણું' પણ કહે છે.

પ્રવૃત્તસ્નેહપાનાદેઃ સહસાપથ્યસેવિનઃ । અત્યમ્બુપાનાન્મન્દાગ્નેઃ ક્ષીણસ્યાતિકૃશસ્ય ચ ॥ ૧,૧૬૧.

જે લોકો સ્નેહ પાન કર્યા પછી અચાનક અયોગ્ય ખોરાક લે છે, વધારે પાણી પીવે છે, જઠરાગ્નિ નબળી હોય છે અથવા અત્યંત દુર્બળ અને દુર્બળ હોય છે—

રુદ્ધઃ સ્વમાર્ગાદનિલઃ કફશ્ચ જલમૂર્છિતઃ । વર્ધતે તુ તદેવામ્બુ તન્માત્રાદ્વિન્દુરાશિતઃ ॥ ૧,૧૬૧.

જ્યારે પવન પોતાની દિશામાં ચાલવામાં અટકાય છે અને કફ પાણીથી વધુ જાડું થાય છે, ત્યારે એ જ પાણી વધે છે અને એમાંથી એક બિંદુ બને છે અને એકઠું થાય છે.

તત્કોપાદુદરં તૃષ્ણાગુદસ્નુતિરુજાન્વિતમ્ । કાશશ્વાસારુચિયુતં નાનાવર્ણાશિરાતતમ્ ॥ ૧,૧૬૧.

એ ગડબડથી પેટ ફૂલવું, તરસ લાગવી, ગળામાં શ્લેષ્મા વહેવું, દુખાવો, ઉધરસ, શ્વાસ લેવામાં તકલીફ, ભૂખ ન લાગવી અને વિવિધ રંગની શિરાઓ ફેલાય છે.

તોયપૂર્ણાન્મૃદુસ્પર્શાત્સદૃશક્ષોભવેપથુ । બકોદરં સ્થિરંસ્નિગ્ધં નાડીમાવૃત્ય જાયતે ॥ ૧,૧૬૧.

જ્યારે પેટ પાણીથી ભરાય છે, સ્પર્શે નરમ લાગે છે, ધ્રૂજવું અને કંપવું થાય છે, ત્યારે સ્થિર અને તેલિયું બકોદર થાય છે, જે નાડીઓને અવરોધે છે.

ઉપેક્ષાયાઞ્ચ સર્વેષાં સ્વસ્થાનાં પરિચાલિતાઃ । પાકા દ્રવા દ્રવીકુર્યુઃ સન્ધિસ્રોતોમુખાન્યપિ ॥ ૧,૧૬૧.

જ્યારે બધા સ્વસ્થ તત્વો અવગણવામાં આવે છે અને ગડબડ થાય છે, ત્યારે પાચક અને અપાચક દ્રવ પણ સાંધા અને નાડીઓના મુખને ઓગાળી નાખે છે.

સ્વેદે ચૈવ તુ સંરુદ્ધે મૂર્છિતાશ્ચાન્તરસ્થિતાઃ । તદેવોદરમાપૂર્ય કુર્યાદુદરામયમ્ ॥ ૧,૧૬૧.

જ્યારે પસીનો પણ અટકાય છે અને અંદરના દ્રવ જાડા થાય છે, ત્યારે એ જ દ્રવ પેટમાં ભરાઈ જાય છે અને ઉદરરોગ પેદા કરે છે.

ગુરૂદરં સ્થિતં વૃત્તમાહતઞ્ચ ન શબ્દકૃત્ । હીનબલં તથા ઘોરં નાડ્યાં સ્પૃષ્ટઞ્ચ સપતિ ॥ ૧,૧૬૧.

ભારે પેટ સ્થિર, ગોળ, ઘાયલ હોય છે અને અવાજ કરતું નથી; એ દુર્બળ, ભયાનક હોય છે અને નાડી પર સ્પર્શે ધબકારા થાય છે.

શિરાન્તર્ધાનમુદરે સર્વલક્ષણમુચ્યતે । વાતપિત્તકફપ્લીહસન્નિપાતોદકોદરમ્ ॥ ૧,૧૬૧.

પેટમાં શિરાઓ દેખાતી ન રહે એ બધાં પ્રકારના ઉદરરોગનું લક્ષણ કહેવાય છે, જેમ કે વાયુ, પિત્ત, કફ, પળીહા, સંનિપાત અને જળોદર.

પક્ષાચ્ચ જાતસલિલં વિષ્ટમ્ભોપદ્રવાન્વિતમ્ । જન્મનૈવોદરં સર્વં પ્રાયઃ કૃચ્છ્રતમં મતમ્ ॥ ૧,૧૬૧.

જ્યારે માતા-પિતાના પ્રભાવથી જન્મથી જ પાણી હોય અને અવરોધના લક્ષણો સાથે હોય, ત્યારે એ બધા જન્મજ ઉદરરોગ ખૂબ જ મુશ્કેલ ગણાય છે.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૧૬૨ ધન્વન્તરિરુવાચ । પાણ્ડુશોથનિદાનઞ્ચ શૃણુ સુશ્રત વચ્મિ તે । પિત્તપ્રધાનાઃ કુપિતા યથોક્તૈઃ કોપનૈર્મલાઃ ॥ ૧,૧૬૨.

ધન્વંતરિએ કહ્યું: હવે પાંડુ અને સૂજનનું કારણ સાંભળ, હું તને કહું છું. જ્યારે પિત્તપ્રધાન દોષો અગાઉ જણાવેલા કારણોથી ઉશ્કેરાય છે—

નત્રાનિલેન બલિના ક્ષિપ્તાક્ષિપ્તં યદિ સ્થિતમ્ । ધમનીર્દશમીઃ પ્રાપ્ય વ્યાપ્નુવન્સકલાં તનુમ્ ॥ ૧,૧૬૨.

અને જો તે શક્તિશાળી વાયુથી હલાવાતું નથી અને એ સ્થિર રહે છે, તો દસ ધમનીઓમાં પ્રવેશી આખા શરીરમાં ફેલાઈ જાય છે.

ત્વગસૃક્છ્લેષ્મમાંસાનિ પ્રદૂષ્યન્રસમાશ્રિતમ્ । ત્વઙ્માંસયોસ્તુ કુરુતે ત્વચિ વર્ણાન્ પૃથગ્વિધાન્ ॥ ૧,૧૬૨.

એ ત્વચા, રક્ત, કફ અને માંસને બગાડે છે અને રસમાં રહીને ત્વચા અને માંસમાં જુદા-જુદા રંગો પેદા કરે છે.

સ્વયં હરિદ્રા હારિદ્રં પાણ્ડુત્વં તેષુ ચાધિકમ્ । યાતોઽયં પ્રહતેદુગ્રઃ સ રોગસ્તેન ગૌરવમ્ ॥ ૧,૧૬૨.

એ પોતે હળદર જેવું પીળું છે અને એ અંગોમાં વધારે પાંઢુંપણું દેખાય છે; જ્યારે આ ગંભીર રોગ ચડે છે, ત્યારે શરીરમાં ભારપણ આવે છે.