ગરુડપુરાણમ્

નાભિમન્ત્રશ્ચ વિષ્ટભ્ય વેગં કૃત્વા પ્રણશ્યતિ । મારુતે હૃત્કટીનાભિપાયુવઙ્ક્ષણવેદનાઃ ॥ ૧,૧૬૧.

નાભિમાં અવરોધ થઈ દબાણ વધે છે અને તે નષ્ટ થઈ જાય છે; વાયુથી હૃદય, કટિ, નાભિ, ગુદા અને વંક્ષણમાં દુઃખાવો થાય છે.

સશબ્દો નિઃ સરેદ્વાયુર્વહતે મૂત્રમલ્પકમ્ । નાતિમાત્રં ભવેલ્લૌલ્યં નરસ્ય વિરસં મુખમ્ ॥ ૧,૧૬૧.

વાયુ અવાજ સાથે બહાર જાય છે અને થોડું મૂત્ર લાવે છે; વધારે લાલચ રહેતું નથી અને મોઢું ફિક્કું થઈ જાય છે.

તત્રવાતોદરે શોથઃ પાણિપાન્મુખકુક્ષિષુ । કુર્ક્ષિપાર્શ્વોદરકટીપૃષ્ઠરુક્પર્વભદનમ્ ॥ ૧,૧૬૧.

વાતના ઉદરરોગમાં હાથ, પગ, મોઢું અને પેટમાં ફૂલાવો આવે છે; કુક્ષિ, પાર્શ્વ, પેટ, કટિ, પીઠ અને સાંધામાં દુઃખાવો થાય છે.

શુષ્કકાસાઙ્ગમર્દાધોગુરુતામલસંગ્રહઃ । શ્યામારુણત્વગાદિત્વં મુખે ચ રસવદ્ધિતા ॥ ૧,૧૬૧.

સૂકો ઉધરસ, શરીરમાં દુઃખાવો, નીચે ભાગમાં ભારપણ અને મલનો સંગ્રહ થાય છે; ચામડી કાળી કે લાલચટ્ટી થાય છે અને મોઢું સ્વાદહીન બને છે.

સતોદભેદમુદરં નીલકૃષ્ણશિરાતતમ્ । આધ્માતમુદરે શબ્દમદ્ભુતં વા કરોતિ સઃ ॥ ૧,૧૬૧.

જ્યારે પેટમાં તીવ્ર દુઃખાવો સાથે ફાટી જાય છે, ત્યારે શિરાઓ નીલાં-કાળાં થઈ ફેલાઈ જાય છે; ફૂલેલા પેટમાં અજાણી અવાજો થાય છે.

વાયુશ્ચાત્ર સરુક્ચ્છબ્દં વિધત્તે સર્વથા ગતિમ્ । પિત્તોદરે જ્વરો મૂર્છા દાહિત્વં કટુકાસ્યતા ॥ ૧,૧૬૧.

અહીં વાયુ દુઃખાવો અને અવાજ કરે છે અને સર્વ દિશામાં ફરતો રહે છે; પિત્તના ઉદરરોગમાં તાવ, બેહોશી, દહન અને મોઢામાં કડવાશ થાય છે.

ભ્રમોતિસારઃ પીતત્વં ત્વગાદાવુદરં હરિત્ । પીતતામ્રશિરાદિત્વં સસ્વેદં સોષ્મ દહ્યતે ॥ ૧,૧૬૧.

ચક્કર, દુર્લભતા, ચામડી અને અન્ય અંગો પીળા થાય છે; શિરાઓ પીળી કે તાંબડી દેખાય છે, પસીનો અને ગરમી આવે છે અને શરીર દહે છે.

ધૂમાયતે મૃદુસ્પર્શં ક્ષૈપ્રપાકં પ્રદૂયતે । શ્લેષ્મોદરેષુ સદનં સ્વેદશ્વયથુગૌરવમ્ ॥ ૧,૧૬૧.

શરીર ધૂમ્રાવું લાગે છે, સ્પર્શે નરમ લાગે છે અને ઝડપથી બગડે છે; શ્લેષ્મા વડે થતા ઉદરરોગોમાં ભારપણ, પસીનો અને ફૂલાવો થાય છે.

નિદ્રા ક્લેશોઽરુચિઃ શ્વાસઃ કાશઃ શુક્લત્વગાદિતા । ઉદરં તિમિરં સ્નિગ્ધં શુક્લકૃષ્ણશિરાવૃતમ્ ॥ ૧,૧૬૧.

ઘણી ઊંઘ, કષ્ટ, અરુચિ, શ્વાસમાં તકલીફ, ઉધરસ અને ચામડી ફિક્કી થાય છે; પેટ ધૂંધળું, તેલવાળું અને સફેદ-કાળા શિરાઓથી ઢંકાયેલું હોય છે.

નીરાતિવૃદ્ધૌ કઠિનં શીતસ્પર્શં ગુરુ સ્થિરમ્ । ત્રિદોષકોપને તૈસ્તૈસ્ત્રિદોષજીનૈતર્મલૈઃ ॥ ૧,૧૬૧.

પાણી વધારે વધે ત્યારે તે કઠણ, સ્પર્શે ઠંડુ, ભારે અને મજબૂત બને છે; એ ત્રણેય દોષોને ઉશ્કેરે છે અને એમાંથી ઉત્પન્ન થયેલા મલોથી દૂષિત થાય છે.

સર્વદૂષણદુષ્ટાશ્ચ સરક્તાઃ સઞ્ચિતા મલાઃ । કોષ્ઠં પ્રાપ્ય વિકુર્વાણાઃ શોષમૂર્છાભ્રમાન્વિતમ્ ॥ ૧,૧૬૧.

બધા મલ, સર્વ પ્રકારના દૂષણોથી બગડેલા અને રક્ત સાથે મિશ્રિત, એકઠા થાય છે; પેટમાં પહોંચીને એ બદલાઈ જાય છે અને ક્ષય, બેભાન અને ચક્કર જેવા લક્ષણો ઉત્પન્ન કરે છે.

કુર્યુસ્ત્રિલિઙ્ગમુદરં શીઘ્રપાકં સુદારુણમ્ । વર્ધતે તચ્ચ સુતરાં શીતવાતપ્રદર્શને ॥ ૧,૧૬૧.

એ ત્રણ પ્રકારના ઉદરમાં દુઃખ ઉત્પન્ન કરે છે, જે ઝડપથી વિકસે છે અને અત્યંત ભયાનક હોય છે; ઠંડક અને પવન લાગવાથી એ વધુ વધે છે.

અત્યશનાચ્ચ સંક્ષોભાદ્યાનપાનાદિચેષ્ઠિતૈઃ । અવિહિતૈશ્ચ પાનાદ્યૈર્વમનવ્યાધિકર્ષણૈઃ ॥ ૧,૧૬૧.

અતિભોજન, ઉથલપાથલ, ખોટા ખોરાક-પીણાં, અનુકૂળ ન હોય તેવા પાન અને ઉલટી કે બીમારીના કષ્ટથી—

વામપાર્શ્વાસ્થિતઃ પ્લીહા ત્યુતસ્થાનો વિવર્ધતે । શોણિતાદ્વા રસાદિભ્યો વિવૃદ્ધો જનયેદ્વ્યથામ્ ॥ ૧,૧૬૧.

ડાબી બાજુ આવેલું પળીહા પોતાનું સ્થાન છોડીને વધે છે; જ્યારે એ રક્ત કે અન્ય દેહના રસથી વધે છે ત્યારે દુઃખ આપે છે.

સોઽષ્ઠીલા ચાતિકઠિનઃ પ્રોન્નતઃ કૂર્મપૃષ્ઠવત્? । ક્રમેણ વર્ધમાનશ્ચ કુક્ષૌ વ્યાતતિમાહરેત્ ॥ ૧,૧૬૧.

એ પથ્થર જેવું કઠણ, ખૂબ જ મજબૂત અને કાચબાની પીઠ જેવી ઊંચી બને છે; ધીમે ધીમે વધી પેટમાં ફેલાઈ જાય છે.

શ્વાસકાસપિપાસાસ્યવૈરસ્યાધ્માનકજ્વરૈઃ । પાણ્ડુત્વમૂર્છાછર્દિત્વગ્દાહમોહૈશ્ચ સંયુતઃ ॥ ૧,૧૬૧.

શ્વાસ, ખાંસી, તરસ, મોઢામાં વાસ, ફૂલવું, તાવ, પીતળાશ, બેભાન, ઉલટી, સળવળ અને મૂર્છા સાથે એ રહે છે.

અરુણાભં વિચિત્રાભં નીલહારિદ્રરાજિતમ્ । ઉદાવર્તેન ચાનાહમોહતૃડ્દ્ગહનજ્વરૈઃ ॥ ૧,૧૬૧.

એ લાલચટ્ટા કે રંગબેરંગી દેખાય છે, તેમાં વાદળી અને પીળા રંગની ઝાંખી હોય છે; ઉદ્વેગ, ઉલટી, મૂર્છા, તીવ્ર તરસ અને સતત તાવ સાથે રહે છે.

ગૌરવારુચિકાઠિન્યૈર્વિઘાતભ્રમસંક્રમાત્ । પ્લીહવદ્દક્ષિણાત્પાર્શ્વાત્કુર્યાદ્યકૃદપિ ચ્યુતમ્ ॥ ૧,૧૬૧.

ભારેપણું, ભૂખ ન લાગવી, કઠણતા, અવરોધ અને ચક્કરથી, પળીહા ડાબી બાજુથી જમણી બાજુ પણ ખસે છે.

પક્વે ભૂતે યકૃતિ ચ સદા બદ્ધમલો ગુદે । દુર્નામભિરુદાવર્તૈરન્યૈર્વા પીડિતો ભવેત્ ॥ ૧,૧૬૧.

જ્યારે યકૃત બગડે છે અને ગુદા માં હંમેશાં મલ અટકે છે, ત્યારે દુઃખદાયક અને અજાણી બીમારીઓ થાય છે અથવા ઉપર તરફ દુઃખદાયક વલણ થાય છે.

વર્ચઃ પિત્તકફાન્બદ્ધાન્કરોતિ કુપિતોઽનિલઃ । અપાનો જઠરે તેન સંરુદ્ધો જ્વરરુક્કરઃ ॥ ૧,૧૬૧.

જ્યારે વાદ વધારે ઉશ્કરે છે ત્યારે પેટમાં અપાન વાયુ મલ, પિત્ત અને કફને બાંધી દે છે, જેના કારણે તાવ અને દુઃખ થાય છે.

કાશશ્વાસોરુસદ્ગનં શિરોરુઙ્નાભિપાર્શ્વરુક્ । મલાસંગોઽરુચિશ્છર્દિરુદરે મલમારુતઃ ॥ ૧,૧૬૧.

ખાંસી, શ્વાસ લેવામાં તકલીફ, છાતીમાં દુઃખાવો, માથાનો દુઃખાવો, નાભિ અને બાજુમાં પીડા, મલ અવરોધ, ભૂખ ન લાગવી, ઉલટી—આ બધું પેટના વાયુથી થાય છે.

સ્થિરનીલારુણશિરાજાલૈરુદરમાવૃતમ્ । નાભેરુપરિ ચ પ્રાયો ગોપુચ્છાકૃતિ જાયતે ॥ ૧,૧૬૧.

પેટ પર મજબૂત, વાદળી અને લાલ નસો દેખાય છે; નાભિની ઉપર ભાગે ગાયની પૂંછડી જેવી આકાર દેખાય છે.

અસ્થ્યાદિશલ્યૈ રન્યૈશ્ચ વિદ્ધે ચૈવોદરે તથા । પચ્યતે યકૃતાદિશ્ચ તચ્છિદ્રૈશ્ચ સરન્બહિઃ ॥ ૧,૧૬૧.

જ્યારે પેટમાં હાડકાંના ટુકડા કે અન્ય પરાયાં પદાર્થો ઘૂસી જાય છે, ત્યારે યકૃત અને અન્ય અંગો સડી જાય છે અને એ છિદ્રોમાંથી પ્રવાહી બહાર આવે છે.

આમ એવ ગુદાહેતિ તતોઽલ્પાલ્પઃ શકૃદ્રસઃ । સ સ્યાદ્વિકૃતગન્ધોઽપિ પિચ્છિલઃ પીતલોહિતઃ ॥ ૧,૧૬૧.

જ્યારે ગુદા માં કાચાપણું કે સળવળ હોય છે, ત્યારે મલ બહુ ઓછું, દુર્ગંધયુક્ત, ચીકણું, પીળું અને લોહી મળેલું હોય છે.

શેષશ્ચાપૂર્ય જઠરં ઘોરમારભતે તતઃ । વર્ધતે તદધો નાભેરાશુ ચૈતિ જલાત્મતામ્ ॥ ૧,૧૬૧.

બાકી રહેલું પદાર્થ પેટમાં ભરાઈ જાય છે અને ભયાનક દુઃખ આપે છે; એ નાભિની નીચે વધે છે અને ઝડપથી પાણી જેવું સ્વરૂપ ધારણ કરે છે.

ઉદ્રિક્તે દોષરૂપે ચ વ્યાપ્તે ચ શ્વાસતૃટ્ભ્રમૈઃ । છિદ્રોદરમિદં પ્રાહુઃ પરિસ્ત્રાવીતિ ચાપરે ॥ ૧,૧૬૧.

જ્યારે દોષો ખૂબ વધી જાય છે અને આખા શરીરમાં ફેલાઈ જાય છે, શ્વાસ, તરસ અને ચક્કર સાથે, ત્યારે તેને 'છિદ્રવાળું પેટ' કહે છે; કેટલાક તેને 'છાણું' પણ કહે છે.

પ્રવૃત્તસ્નેહપાનાદેઃ સહસાપથ્યસેવિનઃ । અત્યમ્બુપાનાન્મન્દાગ્નેઃ ક્ષીણસ્યાતિકૃશસ્ય ચ ॥ ૧,૧૬૧.

જે લોકો સ્નેહ પાન કર્યા પછી અચાનક અયોગ્ય ખોરાક લે છે, વધારે પાણી પીવે છે, જઠરાગ્નિ નબળી હોય છે અથવા અત્યંત દુર્બળ અને દુર્બળ હોય છે—

રુદ્ધઃ સ્વમાર્ગાદનિલઃ કફશ્ચ જલમૂર્છિતઃ । વર્ધતે તુ તદેવામ્બુ તન્માત્રાદ્વિન્દુરાશિતઃ ॥ ૧,૧૬૧.

જ્યારે પવન પોતાની દિશામાં ચાલવામાં અટકાય છે અને કફ પાણીથી વધુ જાડું થાય છે, ત્યારે એ જ પાણી વધે છે અને એમાંથી એક બિંદુ બને છે અને એકઠું થાય છે.

તત્કોપાદુદરં તૃષ્ણાગુદસ્નુતિરુજાન્વિતમ્ । કાશશ્વાસારુચિયુતં નાનાવર્ણાશિરાતતમ્ ॥ ૧,૧૬૧.

એ ગડબડથી પેટ ફૂલવું, તરસ લાગવી, ગળામાં શ્લેષ્મા વહેવું, દુખાવો, ઉધરસ, શ્વાસ લેવામાં તકલીફ, ભૂખ ન લાગવી અને વિવિધ રંગની શિરાઓ ફેલાય છે.