ગરુડપુરાણમ્

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૧૬૧ ધન્વન્તરિરુવાચ । ઉદરાણાં નિદાનઞ્ચ વક્ષ્યે સુશ્રુત તચ્છૃણુ । રોગાઃ સર્વેઽપિ મન્દાગ્નૌ સુતરામુદરાણિ તુ ॥ ૧,૧૬૧.

ધન્વંતરીએ કહ્યું: હવે હું પેટના રોગોના કારણો સમજાવું છું, સુશ્રુત, તું સાંભળ. બધા રોગો ખાસ કરીને જ્યારે પાચનશક્તિ કમજોર થાય છે ત્યારે થાય છે, પણ પેટના રોગો તો વધુ જ થાય છે.

અનીર્ણામયાશ્ચાપ્યન્યે જાયન્તે મલસંચયાત્ । ઊર્ધ્વાધો વાયવો રુદ્ધ્વા વ્યાકુલાવિપ્રવાહિણી? ॥ ૧,૧૬૧.

અન્ય અજાણી બિમારીઓ પણ શરીરમાં મલ એકઠું થવાથી થાય છે. જ્યારે ઉપર અને નીચે જતાં વાયુ અટકી જાય છે, ત્યારે તે ચિંતિત થઈને યોગ્ય રીતે વહેતા નથી.

પ્રાણાનપાનાન્સંદૂષ્ય કુર્યુસ્તાન્માંસસન્ધિગાન્ । આધ્માપ્ય કુક્ષિમુદરમષ્ટધા તે ચ ભેદતઃ ॥ ૧,૧૬૧.

પ્રાણ અને અપાન વાયુ બગડવાથી, તે માંસના સાંધા સુધી અસર કરે છે. પેટ અને ઉદર ફૂલવું, આ બધી બિમારીઓ આઠ પ્રકારથી દેખાય છે.

પૃથગ્દોષૈઃ સમસ્તૌશ્ચ પ્લીહવઙ્ક્ષક્ષતોદકૈઃ । તેનાર્તાઃ શુષ્કતાલ્વોષ્ઠાઃ સર્વપાદકરોદરાઃ ॥ ૧,૧૬૧.

ક્યારેક જુદા જુદા દોષથી, ક્યારેક બધાં મળીને, પળી, વંક્ષણ કે ઘા માંથી નીકળતા દ્રવથી, એ લોકોના મોઢું અને હોઠ સુકાઈ જાય છે અને આખા શરીર તથા પેટમાં ફૂલાવો આવે છે.

નષ્ટચેષ્ટબલાહારાઃ કૃતપ્રધ્માત્કુક્ષયઃ । પુરુષાઃ સ્યુઃ પ્રેતરૂપા ભાવિનસ્તસ્ય લક્ષણમ્ ॥ ૧,૧૬૧.

જ્યારે ચાલવા-ફરવાની, શક્તિ અને ભૂખ જતી રહે છે, અને પેટ વાયુથી ફૂલેલું હોય છે, ત્યારે એ લોકો ભૂત જેવા દેખાય છે — આ એના ઓળખવાના લક્ષણો છે.

ક્ષુન્નાશોઽરુચિવત્સર્વં સવિદાહઞ્ચ પચ્યતે । જીર્ણાન્નં યો ન જાનાતિ સોઽપથ્યં સેવતેનરઃ ॥ ૧,૧૬૧.

ભૂખ જવી, બધાં જ ખોરાકમાં અરુચિ, અને દહનવેદના થાય છે; જે માણસ પાચેલું કે ન પાચેલું ખોરાક ઓળખી શકતો નથી, તે અયોગ્ય ખોરાક ખાય છે.

ક્ષીયતે બલમઙ્ગસ્ય શ્વસિત્યલ્પોઽવિચેષ્ટિતઃ । વિષયાવૃત્તિબુદ્ધિશ્ચ શોકશોષાદયોઽપિચ ॥ ૧,૧૬૧.

શરીરની તાકાત ઘટી જાય છે, શ્વાસ છોટો થાય છે અને ખૂબ ઓછી હલચલ રહે છે; મન વિષયોથી વળગી જાય છે અને દુઃખ તથા ક્ષય થાય છે.

રુગ્બસ્તિસન્ધૌ સતતં લઘ્વલ્પભોજનૈરપિ । જરાજીર્ણો બલભ્રંશો ભવેજ્જઠરરોગિણઃ ॥ ૧,૧૬૧.

મૂત્રાશય અને સાંધામાં સતત દુઃખાવો રહે છે, ભલે ઓછું અને હલકું ખાવામાં આવે; ઉદરરોગમાં વૃદ્ધાવસ્થા અને અજીરણે તાકાત ખોઈ જાય છે.

સ્વતન્ત્રતન્દ્રાલસતા મલસર્ગોઽલ્પવહ્નિતા । દાહઃ શ્વયથુરાધ્માનમન્ત્રે સલિલસમ્ભવે ॥ ૧,૧૬૧.

શરીર સ્વતંત્ર રીતે સુસ્ત અને આળસુ થઈ જાય છે, મલ ઓછું નીકળે છે અને અગ્નિ કમજોર થાય છે; દહન, ફૂલાવો અને ખાસ કરીને પાણી હોય ત્યારે વધુ ફૂલાવો થાય છે.

સર્વત્ર તોયે મરણં શોચનં તત્ર નિષ્ફલમ્ । ગવાક્ષવચ્છિરાજાલૈરુદરં ગુડ્ગુડાયતે ॥ ૧,૧૬૧.

જ્યાં પણ પાણી હોય ત્યાં મૃત્યુ થાય છે અને ત્યાં રડવું વ્યર્થ છે; પેટમાં, જાળાવાળા બારી જેવાં શિરાઓ દેખાય છે અને ગુડગુડ અવાજ થાય છે.

નાભિમન્ત્રશ્ચ વિષ્ટભ્ય વેગં કૃત્વા પ્રણશ્યતિ । મારુતે હૃત્કટીનાભિપાયુવઙ્ક્ષણવેદનાઃ ॥ ૧,૧૬૧.

નાભિમાં અવરોધ થઈ દબાણ વધે છે અને તે નષ્ટ થઈ જાય છે; વાયુથી હૃદય, કટિ, નાભિ, ગુદા અને વંક્ષણમાં દુઃખાવો થાય છે.

સશબ્દો નિઃ સરેદ્વાયુર્વહતે મૂત્રમલ્પકમ્ । નાતિમાત્રં ભવેલ્લૌલ્યં નરસ્ય વિરસં મુખમ્ ॥ ૧,૧૬૧.

વાયુ અવાજ સાથે બહાર જાય છે અને થોડું મૂત્ર લાવે છે; વધારે લાલચ રહેતું નથી અને મોઢું ફિક્કું થઈ જાય છે.

તત્રવાતોદરે શોથઃ પાણિપાન્મુખકુક્ષિષુ । કુર્ક્ષિપાર્શ્વોદરકટીપૃષ્ઠરુક્પર્વભદનમ્ ॥ ૧,૧૬૧.

વાતના ઉદરરોગમાં હાથ, પગ, મોઢું અને પેટમાં ફૂલાવો આવે છે; કુક્ષિ, પાર્શ્વ, પેટ, કટિ, પીઠ અને સાંધામાં દુઃખાવો થાય છે.

શુષ્કકાસાઙ્ગમર્દાધોગુરુતામલસંગ્રહઃ । શ્યામારુણત્વગાદિત્વં મુખે ચ રસવદ્ધિતા ॥ ૧,૧૬૧.

સૂકો ઉધરસ, શરીરમાં દુઃખાવો, નીચે ભાગમાં ભારપણ અને મલનો સંગ્રહ થાય છે; ચામડી કાળી કે લાલચટ્ટી થાય છે અને મોઢું સ્વાદહીન બને છે.

સતોદભેદમુદરં નીલકૃષ્ણશિરાતતમ્ । આધ્માતમુદરે શબ્દમદ્ભુતં વા કરોતિ સઃ ॥ ૧,૧૬૧.

જ્યારે પેટમાં તીવ્ર દુઃખાવો સાથે ફાટી જાય છે, ત્યારે શિરાઓ નીલાં-કાળાં થઈ ફેલાઈ જાય છે; ફૂલેલા પેટમાં અજાણી અવાજો થાય છે.

વાયુશ્ચાત્ર સરુક્ચ્છબ્દં વિધત્તે સર્વથા ગતિમ્ । પિત્તોદરે જ્વરો મૂર્છા દાહિત્વં કટુકાસ્યતા ॥ ૧,૧૬૧.

અહીં વાયુ દુઃખાવો અને અવાજ કરે છે અને સર્વ દિશામાં ફરતો રહે છે; પિત્તના ઉદરરોગમાં તાવ, બેહોશી, દહન અને મોઢામાં કડવાશ થાય છે.

ભ્રમોતિસારઃ પીતત્વં ત્વગાદાવુદરં હરિત્ । પીતતામ્રશિરાદિત્વં સસ્વેદં સોષ્મ દહ્યતે ॥ ૧,૧૬૧.

ચક્કર, દુર્લભતા, ચામડી અને અન્ય અંગો પીળા થાય છે; શિરાઓ પીળી કે તાંબડી દેખાય છે, પસીનો અને ગરમી આવે છે અને શરીર દહે છે.

ધૂમાયતે મૃદુસ્પર્શં ક્ષૈપ્રપાકં પ્રદૂયતે । શ્લેષ્મોદરેષુ સદનં સ્વેદશ્વયથુગૌરવમ્ ॥ ૧,૧૬૧.

શરીર ધૂમ્રાવું લાગે છે, સ્પર્શે નરમ લાગે છે અને ઝડપથી બગડે છે; શ્લેષ્મા વડે થતા ઉદરરોગોમાં ભારપણ, પસીનો અને ફૂલાવો થાય છે.

નિદ્રા ક્લેશોઽરુચિઃ શ્વાસઃ કાશઃ શુક્લત્વગાદિતા । ઉદરં તિમિરં સ્નિગ્ધં શુક્લકૃષ્ણશિરાવૃતમ્ ॥ ૧,૧૬૧.

ઘણી ઊંઘ, કષ્ટ, અરુચિ, શ્વાસમાં તકલીફ, ઉધરસ અને ચામડી ફિક્કી થાય છે; પેટ ધૂંધળું, તેલવાળું અને સફેદ-કાળા શિરાઓથી ઢંકાયેલું હોય છે.

નીરાતિવૃદ્ધૌ કઠિનં શીતસ્પર્શં ગુરુ સ્થિરમ્ । ત્રિદોષકોપને તૈસ્તૈસ્ત્રિદોષજીનૈતર્મલૈઃ ॥ ૧,૧૬૧.

પાણી વધારે વધે ત્યારે તે કઠણ, સ્પર્શે ઠંડુ, ભારે અને મજબૂત બને છે; એ ત્રણેય દોષોને ઉશ્કેરે છે અને એમાંથી ઉત્પન્ન થયેલા મલોથી દૂષિત થાય છે.

સર્વદૂષણદુષ્ટાશ્ચ સરક્તાઃ સઞ્ચિતા મલાઃ । કોષ્ઠં પ્રાપ્ય વિકુર્વાણાઃ શોષમૂર્છાભ્રમાન્વિતમ્ ॥ ૧,૧૬૧.

બધા મલ, સર્વ પ્રકારના દૂષણોથી બગડેલા અને રક્ત સાથે મિશ્રિત, એકઠા થાય છે; પેટમાં પહોંચીને એ બદલાઈ જાય છે અને ક્ષય, બેભાન અને ચક્કર જેવા લક્ષણો ઉત્પન્ન કરે છે.

કુર્યુસ્ત્રિલિઙ્ગમુદરં શીઘ્રપાકં સુદારુણમ્ । વર્ધતે તચ્ચ સુતરાં શીતવાતપ્રદર્શને ॥ ૧,૧૬૧.

એ ત્રણ પ્રકારના ઉદરમાં દુઃખ ઉત્પન્ન કરે છે, જે ઝડપથી વિકસે છે અને અત્યંત ભયાનક હોય છે; ઠંડક અને પવન લાગવાથી એ વધુ વધે છે.

અત્યશનાચ્ચ સંક્ષોભાદ્યાનપાનાદિચેષ્ઠિતૈઃ । અવિહિતૈશ્ચ પાનાદ્યૈર્વમનવ્યાધિકર્ષણૈઃ ॥ ૧,૧૬૧.

અતિભોજન, ઉથલપાથલ, ખોટા ખોરાક-પીણાં, અનુકૂળ ન હોય તેવા પાન અને ઉલટી કે બીમારીના કષ્ટથી—

વામપાર્શ્વાસ્થિતઃ પ્લીહા ત્યુતસ્થાનો વિવર્ધતે । શોણિતાદ્વા રસાદિભ્યો વિવૃદ્ધો જનયેદ્વ્યથામ્ ॥ ૧,૧૬૧.

ડાબી બાજુ આવેલું પળીહા પોતાનું સ્થાન છોડીને વધે છે; જ્યારે એ રક્ત કે અન્ય દેહના રસથી વધે છે ત્યારે દુઃખ આપે છે.

સોઽષ્ઠીલા ચાતિકઠિનઃ પ્રોન્નતઃ કૂર્મપૃષ્ઠવત્? । ક્રમેણ વર્ધમાનશ્ચ કુક્ષૌ વ્યાતતિમાહરેત્ ॥ ૧,૧૬૧.

એ પથ્થર જેવું કઠણ, ખૂબ જ મજબૂત અને કાચબાની પીઠ જેવી ઊંચી બને છે; ધીમે ધીમે વધી પેટમાં ફેલાઈ જાય છે.

શ્વાસકાસપિપાસાસ્યવૈરસ્યાધ્માનકજ્વરૈઃ । પાણ્ડુત્વમૂર્છાછર્દિત્વગ્દાહમોહૈશ્ચ સંયુતઃ ॥ ૧,૧૬૧.

શ્વાસ, ખાંસી, તરસ, મોઢામાં વાસ, ફૂલવું, તાવ, પીતળાશ, બેભાન, ઉલટી, સળવળ અને મૂર્છા સાથે એ રહે છે.

અરુણાભં વિચિત્રાભં નીલહારિદ્રરાજિતમ્ । ઉદાવર્તેન ચાનાહમોહતૃડ્દ્ગહનજ્વરૈઃ ॥ ૧,૧૬૧.

એ લાલચટ્ટા કે રંગબેરંગી દેખાય છે, તેમાં વાદળી અને પીળા રંગની ઝાંખી હોય છે; ઉદ્વેગ, ઉલટી, મૂર્છા, તીવ્ર તરસ અને સતત તાવ સાથે રહે છે.

ગૌરવારુચિકાઠિન્યૈર્વિઘાતભ્રમસંક્રમાત્ । પ્લીહવદ્દક્ષિણાત્પાર્શ્વાત્કુર્યાદ્યકૃદપિ ચ્યુતમ્ ॥ ૧,૧૬૧.

ભારેપણું, ભૂખ ન લાગવી, કઠણતા, અવરોધ અને ચક્કરથી, પળીહા ડાબી બાજુથી જમણી બાજુ પણ ખસે છે.

પક્વે ભૂતે યકૃતિ ચ સદા બદ્ધમલો ગુદે । દુર્નામભિરુદાવર્તૈરન્યૈર્વા પીડિતો ભવેત્ ॥ ૧,૧૬૧.

જ્યારે યકૃત બગડે છે અને ગુદા માં હંમેશાં મલ અટકે છે, ત્યારે દુઃખદાયક અને અજાણી બીમારીઓ થાય છે અથવા ઉપર તરફ દુઃખદાયક વલણ થાય છે.