ગરુડપુરાણમ્

ક્રમેણ વાયોઃ સંસર્ગાત્પિત્તં યોનિષુ સઞ્ચયમ્ । રક્તસ્ય કુરુતે તસ્યા વાતપિત્તોક્તગુલ્મજાન્ ॥ ૧,૧૬૦.

થોડા સમય પછી વાયુના સંયોગથી પિત્ત યોનિમાં ભેગું થાય છે, જેના કારણે સ્ત્રીને વાયુ અને પિત્તથી થતી ગાંઠો થાય છે.

ગર્ભાશયે ચ સુતરાં શૂલાંશ્ચૈવાસૃગાશ્રયે । યોનિસ્ત્રાવશ્ચ દૌર્ગન્ધ્યં ભૂયઃ સ્યન્દનવેદને ॥ ૧,૧૬૦.

ગર્ભાશય અને ખાસ કરીને રક્તવાહિનીઓમાં ભારે દુખાવો થાય છે, સાથે યોનિમાંથી સ્ત્રાવ, દુર્ગંધ અને વધુ સળગાવા થાય છે.

કદાપિ ગર્ભવદ્ગુલ્મઃ સર્વે તે રતિસમ્ભવાઃ । પાકઞ્ચિરેણ ભજતે નૈધતે વિદ્રધિઃ પુનઃ ॥ ૧,૧૬૦.

ક્યારેક ગાંઠ ગર્ભ જેવી લાગે છે; આ બધું સહવાસથી થાય છે અને પાકતા પાકતા એમાંથી ફોડા થઈ જાય છે.

પચ્યતે શીઘ્રમત્યર્થં દુષ્ટરક્તાશ્રયસ્તુ સઃ । અતઃ શીઘ્રં વિદાહિત્વાદ્વદ્રધિઃ સોઽભીધીયતે ॥ ૧,૧૬૦.

આ ગાંઠ બહુ ઝડપથી પાકે છે, કારણ કે એ દુષિત રક્તથી થાય છે. તેથી, ઝડપથી સળગાવા અને નાશ લાવતી હોવાથી તેને ફોડો કહે છે.

ગુલ્માન્તારશ્રયે બસ્તિદાહશ્ચ પ્લીહવેદના । અગ્નિવર્ણબલભ્રંશો વેગાનાં વા પ્રવર્તનમ્ ॥ ૧,૧૬૦.

જ્યારે ગાંઠ અંદર ઊંડે હોય છે ત્યારે મૂત્રાશયમાં સળગાવા, પળીમાં દુખાવો, ભોજનપાચન અને તાકાતમાં ઘટાડો કે શરીરના પ્રવૃત્તિઓમાં વિઘ્ન થાય છે.

અતો વિપર્યયે બાહ્યકોષ્ઠાઙ્ગેષુ ચ નાતિરુક્ । વૈવર્ણ્યમથ વા કાસો બહિરુન્નતતાધિકમ્ ॥ ૧,૧૬૦.

બીજી બાજુ, જ્યારે ગાંઠ પેટની બહારની દીવાલમાં હોય ત્યારે વધારે દુખાવો થતું નથી, પણ ચામડીનો રંગ બદલાય છે, કફ આવે છે અથવા બહાર તરફ વધુ ઊંચી દેખાય છે.

સાટોપમત્યુગ્રરુજમાધ્માનમુદરે ભૃશમ્ । ઊર્ધ્વાધો વાતરોધેન તમાનાહં પ્રચક્ષતે ॥ ૧,૧૬૦.

પેટમાં તાણ અને ખુબજ તીવ્ર દુખાવો સાથે ભારે ફૂલવું થાય છે; ઉપર કે નીચે વાયુ અટકાય ત્યારે તેને અણાવું કહે છે.

ધનશ્ચાષ્ઠ્યુપમો ગ્રન્થિલોઽષ્ઠીલાતુ સમુન્નતા । સમસ્તાલિઙ્ગસંયુક્તઃ પ્રત્યષ્ઠીલા તદાકૃતિઃ ॥ ૧,૧૬૦.

ક્યારેક એ ધનના થેલાની જેમ, કઠણ ગાંઠવાળી કે ઓખળી જેવી ઊંચી હોય છે; જ્યારે બધા લક્ષણો સાથે હોય ત્યારે તેને ઓખળી જેવી ગાંઠ કહે છે.

પક્વશયોદ્ભવોઽપ્યેવં વાયુસ્તીવ્રરુજાશ્રયાત્ । ઉદ્ગારબાહુલ્યપુરીષબન્ધતૃપ્ત્યક્ષમત્વાન્ત્રવિકૂજનાનિ ॥ ૧,૧૬૦.

જ્યારે ગાંઠ પેટેની આંતરડીમાંથી થાય છે ત્યારે વાયુના તીવ્ર દુખાવાથી વારંવાર ડકાર, કબજિયાત, જલદી તૃપ્તિ, પાચનશક્તિ ન હોવી અને આંતરડામાં અવાજ થાય છે.

આચોપમાધ્માનમપક્તિશક્તિઃ આસન્નગુલ્મસ્ય ભવેચ્ચ ચિહ્નમ્ ॥ ૧,૧૬૦.

ધનના થેલા જેવી ફૂલવણી અને પાચનશક્તિ ઘટવી—આ બધું ગાંઠ થવાની નિશાની છે.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૧૬૧ ધન્વન્તરિરુવાચ । ઉદરાણાં નિદાનઞ્ચ વક્ષ્યે સુશ્રુત તચ્છૃણુ । રોગાઃ સર્વેઽપિ મન્દાગ્નૌ સુતરામુદરાણિ તુ ॥ ૧,૧૬૧.

ધન્વંતરીએ કહ્યું: હવે હું પેટના રોગોના કારણો સમજાવું છું, સુશ્રુત, તું સાંભળ. બધા રોગો ખાસ કરીને જ્યારે પાચનશક્તિ કમજોર થાય છે ત્યારે થાય છે, પણ પેટના રોગો તો વધુ જ થાય છે.

અનીર્ણામયાશ્ચાપ્યન્યે જાયન્તે મલસંચયાત્ । ઊર્ધ્વાધો વાયવો રુદ્ધ્વા વ્યાકુલાવિપ્રવાહિણી? ॥ ૧,૧૬૧.

અન્ય અજાણી બિમારીઓ પણ શરીરમાં મલ એકઠું થવાથી થાય છે. જ્યારે ઉપર અને નીચે જતાં વાયુ અટકી જાય છે, ત્યારે તે ચિંતિત થઈને યોગ્ય રીતે વહેતા નથી.

પ્રાણાનપાનાન્સંદૂષ્ય કુર્યુસ્તાન્માંસસન્ધિગાન્ । આધ્માપ્ય કુક્ષિમુદરમષ્ટધા તે ચ ભેદતઃ ॥ ૧,૧૬૧.

પ્રાણ અને અપાન વાયુ બગડવાથી, તે માંસના સાંધા સુધી અસર કરે છે. પેટ અને ઉદર ફૂલવું, આ બધી બિમારીઓ આઠ પ્રકારથી દેખાય છે.

પૃથગ્દોષૈઃ સમસ્તૌશ્ચ પ્લીહવઙ્ક્ષક્ષતોદકૈઃ । તેનાર્તાઃ શુષ્કતાલ્વોષ્ઠાઃ સર્વપાદકરોદરાઃ ॥ ૧,૧૬૧.

ક્યારેક જુદા જુદા દોષથી, ક્યારેક બધાં મળીને, પળી, વંક્ષણ કે ઘા માંથી નીકળતા દ્રવથી, એ લોકોના મોઢું અને હોઠ સુકાઈ જાય છે અને આખા શરીર તથા પેટમાં ફૂલાવો આવે છે.

નષ્ટચેષ્ટબલાહારાઃ કૃતપ્રધ્માત્કુક્ષયઃ । પુરુષાઃ સ્યુઃ પ્રેતરૂપા ભાવિનસ્તસ્ય લક્ષણમ્ ॥ ૧,૧૬૧.

જ્યારે ચાલવા-ફરવાની, શક્તિ અને ભૂખ જતી રહે છે, અને પેટ વાયુથી ફૂલેલું હોય છે, ત્યારે એ લોકો ભૂત જેવા દેખાય છે — આ એના ઓળખવાના લક્ષણો છે.

ક્ષુન્નાશોઽરુચિવત્સર્વં સવિદાહઞ્ચ પચ્યતે । જીર્ણાન્નં યો ન જાનાતિ સોઽપથ્યં સેવતેનરઃ ॥ ૧,૧૬૧.

ભૂખ જવી, બધાં જ ખોરાકમાં અરુચિ, અને દહનવેદના થાય છે; જે માણસ પાચેલું કે ન પાચેલું ખોરાક ઓળખી શકતો નથી, તે અયોગ્ય ખોરાક ખાય છે.

ક્ષીયતે બલમઙ્ગસ્ય શ્વસિત્યલ્પોઽવિચેષ્ટિતઃ । વિષયાવૃત્તિબુદ્ધિશ્ચ શોકશોષાદયોઽપિચ ॥ ૧,૧૬૧.

શરીરની તાકાત ઘટી જાય છે, શ્વાસ છોટો થાય છે અને ખૂબ ઓછી હલચલ રહે છે; મન વિષયોથી વળગી જાય છે અને દુઃખ તથા ક્ષય થાય છે.

રુગ્બસ્તિસન્ધૌ સતતં લઘ્વલ્પભોજનૈરપિ । જરાજીર્ણો બલભ્રંશો ભવેજ્જઠરરોગિણઃ ॥ ૧,૧૬૧.

મૂત્રાશય અને સાંધામાં સતત દુઃખાવો રહે છે, ભલે ઓછું અને હલકું ખાવામાં આવે; ઉદરરોગમાં વૃદ્ધાવસ્થા અને અજીરણે તાકાત ખોઈ જાય છે.

સ્વતન્ત્રતન્દ્રાલસતા મલસર્ગોઽલ્પવહ્નિતા । દાહઃ શ્વયથુરાધ્માનમન્ત્રે સલિલસમ્ભવે ॥ ૧,૧૬૧.

શરીર સ્વતંત્ર રીતે સુસ્ત અને આળસુ થઈ જાય છે, મલ ઓછું નીકળે છે અને અગ્નિ કમજોર થાય છે; દહન, ફૂલાવો અને ખાસ કરીને પાણી હોય ત્યારે વધુ ફૂલાવો થાય છે.

સર્વત્ર તોયે મરણં શોચનં તત્ર નિષ્ફલમ્ । ગવાક્ષવચ્છિરાજાલૈરુદરં ગુડ્ગુડાયતે ॥ ૧,૧૬૧.

જ્યાં પણ પાણી હોય ત્યાં મૃત્યુ થાય છે અને ત્યાં રડવું વ્યર્થ છે; પેટમાં, જાળાવાળા બારી જેવાં શિરાઓ દેખાય છે અને ગુડગુડ અવાજ થાય છે.

નાભિમન્ત્રશ્ચ વિષ્ટભ્ય વેગં કૃત્વા પ્રણશ્યતિ । મારુતે હૃત્કટીનાભિપાયુવઙ્ક્ષણવેદનાઃ ॥ ૧,૧૬૧.

નાભિમાં અવરોધ થઈ દબાણ વધે છે અને તે નષ્ટ થઈ જાય છે; વાયુથી હૃદય, કટિ, નાભિ, ગુદા અને વંક્ષણમાં દુઃખાવો થાય છે.

સશબ્દો નિઃ સરેદ્વાયુર્વહતે મૂત્રમલ્પકમ્ । નાતિમાત્રં ભવેલ્લૌલ્યં નરસ્ય વિરસં મુખમ્ ॥ ૧,૧૬૧.

વાયુ અવાજ સાથે બહાર જાય છે અને થોડું મૂત્ર લાવે છે; વધારે લાલચ રહેતું નથી અને મોઢું ફિક્કું થઈ જાય છે.

તત્રવાતોદરે શોથઃ પાણિપાન્મુખકુક્ષિષુ । કુર્ક્ષિપાર્શ્વોદરકટીપૃષ્ઠરુક્પર્વભદનમ્ ॥ ૧,૧૬૧.

વાતના ઉદરરોગમાં હાથ, પગ, મોઢું અને પેટમાં ફૂલાવો આવે છે; કુક્ષિ, પાર્શ્વ, પેટ, કટિ, પીઠ અને સાંધામાં દુઃખાવો થાય છે.

શુષ્કકાસાઙ્ગમર્દાધોગુરુતામલસંગ્રહઃ । શ્યામારુણત્વગાદિત્વં મુખે ચ રસવદ્ધિતા ॥ ૧,૧૬૧.

સૂકો ઉધરસ, શરીરમાં દુઃખાવો, નીચે ભાગમાં ભારપણ અને મલનો સંગ્રહ થાય છે; ચામડી કાળી કે લાલચટ્ટી થાય છે અને મોઢું સ્વાદહીન બને છે.

સતોદભેદમુદરં નીલકૃષ્ણશિરાતતમ્ । આધ્માતમુદરે શબ્દમદ્ભુતં વા કરોતિ સઃ ॥ ૧,૧૬૧.

જ્યારે પેટમાં તીવ્ર દુઃખાવો સાથે ફાટી જાય છે, ત્યારે શિરાઓ નીલાં-કાળાં થઈ ફેલાઈ જાય છે; ફૂલેલા પેટમાં અજાણી અવાજો થાય છે.

વાયુશ્ચાત્ર સરુક્ચ્છબ્દં વિધત્તે સર્વથા ગતિમ્ । પિત્તોદરે જ્વરો મૂર્છા દાહિત્વં કટુકાસ્યતા ॥ ૧,૧૬૧.

અહીં વાયુ દુઃખાવો અને અવાજ કરે છે અને સર્વ દિશામાં ફરતો રહે છે; પિત્તના ઉદરરોગમાં તાવ, બેહોશી, દહન અને મોઢામાં કડવાશ થાય છે.

ભ્રમોતિસારઃ પીતત્વં ત્વગાદાવુદરં હરિત્ । પીતતામ્રશિરાદિત્વં સસ્વેદં સોષ્મ દહ્યતે ॥ ૧,૧૬૧.

ચક્કર, દુર્લભતા, ચામડી અને અન્ય અંગો પીળા થાય છે; શિરાઓ પીળી કે તાંબડી દેખાય છે, પસીનો અને ગરમી આવે છે અને શરીર દહે છે.

ધૂમાયતે મૃદુસ્પર્શં ક્ષૈપ્રપાકં પ્રદૂયતે । શ્લેષ્મોદરેષુ સદનં સ્વેદશ્વયથુગૌરવમ્ ॥ ૧,૧૬૧.

શરીર ધૂમ્રાવું લાગે છે, સ્પર્શે નરમ લાગે છે અને ઝડપથી બગડે છે; શ્લેષ્મા વડે થતા ઉદરરોગોમાં ભારપણ, પસીનો અને ફૂલાવો થાય છે.

નિદ્રા ક્લેશોઽરુચિઃ શ્વાસઃ કાશઃ શુક્લત્વગાદિતા । ઉદરં તિમિરં સ્નિગ્ધં શુક્લકૃષ્ણશિરાવૃતમ્ ॥ ૧,૧૬૧.

ઘણી ઊંઘ, કષ્ટ, અરુચિ, શ્વાસમાં તકલીફ, ઉધરસ અને ચામડી ફિક્કી થાય છે; પેટ ધૂંધળું, તેલવાળું અને સફેદ-કાળા શિરાઓથી ઢંકાયેલું હોય છે.