ગરુડપુરાણમ્

વેધઃ સૂચ્યેવ વિડ્ભ્રંશઃ કૃચ્છ્રે મૂત્રં પ્રવર્તતે । ગાત્રે મુખે પદે શોથઃ હ્યગ્નિમાન્દ્યં તથૈવ ચ ॥ ૧,૧૬૦.

સૂઈની ચુભન જેવો દુઃખાવો થાય છે, વિસર્જન રોકાય છે, મૂત્ર છોડવામાં તકલીફ થાય છે; શરીર, ચહેરો અને પગમાં ફૂલાવો આવે છે, અને જઠરાગ્નિ પણ કમજોર પડે છે.

રૂક્ષકૃષ્ણત્વગાદિત્વં ચલત્વાદનિલસ્યચ । અનિરૂપિતસંસ્થાનો વિવિધાઞ્જનયેદ્વ્યથામ્ ॥ ૧,૧૬૦.

વાયુના કારણે ચામડી સુકી અને કાળી થઈ જાય છે, શરીર અશાંત રહે છે; અને એનું સ્વરૂપ નિશ્ચિત ન હોવાથી, અનેક પ્રકારના દુઃખાવો થાય છે.

પિપીલિકાવ્યાપ્ત ઇવ ગુલ્મઃ સ્ફુરતિ નુદ્યતે । પિત્તાદ્દાહામ્લકૌ મૂર્છા વિડ્ભેદઃ સ્વેદતૃડ્જ્વરાઃ ॥ ૧,૧૬૦.

ગુલ્મ એવી રીતે ધબકે છે અને ખસે છે, જાણે ચાંટિયાં ચડ્યા હોય; પિત્ત વધવાથી દાહ, ખાટાશ, બેહોશી, વિસર્જન, વધારે પસીનો, તરસ અને તાવ થાય છે.

હારિદ્રયં સર્વગાત્રેષુ ગુલ્માચ્છોથસ્ય દર્શનમ્ । હીયતે દીપ્યતે શ્લેષ્મા સ્વસ્થાનં દહતીવચ ॥ ૧,૧૬૦.

શરીરના બધા અંગો પર પીળાશ દેખાય છે, સાથે ગાંઠો અને સોજો થાય છે. કફ ક્યારેક ઘટે છે તો ક્યારેક વધી જાય છે અને પોતાના સ્થાને સળગાવા લાગે છે.

કફાત્સ્તૈમિત્યમરુચિઃ સદનં શિરસિ જ્વરઃ । પીનસાલસ્યહૃલ્લાસૌ શુક્લકૃષ્ણત્વગાદિતા ॥ ૧,૧૬૦.

કફના કારણે શરીરમાં ભારપણા, સ્વાદ ન આવવો, થાક, માથામાં દુખાવો, તાવ, નાક બંધ થવી, આળસ, ઉલટી આવવી અને ચામડી પીળી કે કાળી થવી જેવા લક્ષણો દેખાય છે.

ગુલ્મો ગભીરઃ કઠિનો ગુરુર્ગર્ભસ્થબાલવત્ । સ્વસ્થાનસ્થા અધાવન્તસ્તત એવાત્ર મારકાઃ ॥ ૧,૧૬૦.

ગાંઠ ઊંડી, કઠણ અને ભારે હોય છે, જે ગર્ભમાં રહેલા બાળક જેવી લાગે છે. જે ગાંઠો પોતાના સ્થાને રહીને અંદર ફરતી રહે છે, એ જીવલેણ ગણાય છે.

પ્રાયસ્તુ યત્તદ્દ્વન્દ્વોત્થા ગુલ્માઃ સંસૃષ્ટમૈથુનાઃ । સર્વજસ્તીવ્રરુગ્દાહઃ શીઘ્રપાકી ઘનોન્નતઃ ॥ ૧,૧૬૦.

મોટાભાગે બે દોષના મિશ્રણથી કે મિશ્ર કારણોથી થતી ગાંઠો બહુ તીવ્ર, અસહ્ય દુખાવાવાળી અને સળગાવાવાળી હોય છે, ઝડપથી પાકે છે અને ઘન તથા ઊંચી દેખાય છે.

સોઽસાધ્યો રક્તગુલ્મસ્તુ સ્ત્રિયા એવ પ્રજાયતે । ઋતૌ યા ચૈવ શૂલાર્તા યતિ વા યોનિરોગિણી ॥ ૧,૧૬૦.

રક્તથી થતી ગાંઠ અસારુ છે અને એ માત્ર સ્ત્રીઓમાં જ થાય છે, ખાસ કરીને જેમને માસિક દરમિયાન દુખાવો થાય છે અથવા યોનિના રોગ હોય છે.

સેવતે વાનિલાંશ્ચ સ્ત્રી ક્રુદ્ધસ્તસ્યાઃ સમીરણઃ । નિરુધ્યાત્યાર્તવં યોન્યાં પ્રતિમાસં વ્યવસ્થિતમ્ ॥ ૧,૧૬૦.

જો સ્ત્રી ગુસ્સામાં માસિક સમયે સહવાસ કરે તો શરીરમાં વાયુ માસિક સ્ત્રાવને યોનિમાં અટકાવી દે છે, જે દર મહિને નિયમિતપણે થતો હોય છે.

સુક્ષૌ કરોતિ તદ્ગર્ભે લિઙ્ગમાવિષ્કરોતિ ચ । હૃલ્લાસદૌહૃદસ્તન્યદર્શનં કામચારિતા ॥ ૧,૧૬૦.

આથી ગર્ભાશય સુકાઈ જાય છે, યોનિ સ્પષ્ટ દેખાય છે, ઉલટી, ઇચ્છાઓ, સ્તનમાંથી દૂધ આવવું અને કામવાસનાથી ચાલવું જેવા લક્ષણો થાય છે.

ક્રમેણ વાયોઃ સંસર્ગાત્પિત્તં યોનિષુ સઞ્ચયમ્ । રક્તસ્ય કુરુતે તસ્યા વાતપિત્તોક્તગુલ્મજાન્ ॥ ૧,૧૬૦.

થોડા સમય પછી વાયુના સંયોગથી પિત્ત યોનિમાં ભેગું થાય છે, જેના કારણે સ્ત્રીને વાયુ અને પિત્તથી થતી ગાંઠો થાય છે.

ગર્ભાશયે ચ સુતરાં શૂલાંશ્ચૈવાસૃગાશ્રયે । યોનિસ્ત્રાવશ્ચ દૌર્ગન્ધ્યં ભૂયઃ સ્યન્દનવેદને ॥ ૧,૧૬૦.

ગર્ભાશય અને ખાસ કરીને રક્તવાહિનીઓમાં ભારે દુખાવો થાય છે, સાથે યોનિમાંથી સ્ત્રાવ, દુર્ગંધ અને વધુ સળગાવા થાય છે.

કદાપિ ગર્ભવદ્ગુલ્મઃ સર્વે તે રતિસમ્ભવાઃ । પાકઞ્ચિરેણ ભજતે નૈધતે વિદ્રધિઃ પુનઃ ॥ ૧,૧૬૦.

ક્યારેક ગાંઠ ગર્ભ જેવી લાગે છે; આ બધું સહવાસથી થાય છે અને પાકતા પાકતા એમાંથી ફોડા થઈ જાય છે.

પચ્યતે શીઘ્રમત્યર્થં દુષ્ટરક્તાશ્રયસ્તુ સઃ । અતઃ શીઘ્રં વિદાહિત્વાદ્વદ્રધિઃ સોઽભીધીયતે ॥ ૧,૧૬૦.

આ ગાંઠ બહુ ઝડપથી પાકે છે, કારણ કે એ દુષિત રક્તથી થાય છે. તેથી, ઝડપથી સળગાવા અને નાશ લાવતી હોવાથી તેને ફોડો કહે છે.

ગુલ્માન્તારશ્રયે બસ્તિદાહશ્ચ પ્લીહવેદના । અગ્નિવર્ણબલભ્રંશો વેગાનાં વા પ્રવર્તનમ્ ॥ ૧,૧૬૦.

જ્યારે ગાંઠ અંદર ઊંડે હોય છે ત્યારે મૂત્રાશયમાં સળગાવા, પળીમાં દુખાવો, ભોજનપાચન અને તાકાતમાં ઘટાડો કે શરીરના પ્રવૃત્તિઓમાં વિઘ્ન થાય છે.

અતો વિપર્યયે બાહ્યકોષ્ઠાઙ્ગેષુ ચ નાતિરુક્ । વૈવર્ણ્યમથ વા કાસો બહિરુન્નતતાધિકમ્ ॥ ૧,૧૬૦.

બીજી બાજુ, જ્યારે ગાંઠ પેટની બહારની દીવાલમાં હોય ત્યારે વધારે દુખાવો થતું નથી, પણ ચામડીનો રંગ બદલાય છે, કફ આવે છે અથવા બહાર તરફ વધુ ઊંચી દેખાય છે.

સાટોપમત્યુગ્રરુજમાધ્માનમુદરે ભૃશમ્ । ઊર્ધ્વાધો વાતરોધેન તમાનાહં પ્રચક્ષતે ॥ ૧,૧૬૦.

પેટમાં તાણ અને ખુબજ તીવ્ર દુખાવો સાથે ભારે ફૂલવું થાય છે; ઉપર કે નીચે વાયુ અટકાય ત્યારે તેને અણાવું કહે છે.

ધનશ્ચાષ્ઠ્યુપમો ગ્રન્થિલોઽષ્ઠીલાતુ સમુન્નતા । સમસ્તાલિઙ્ગસંયુક્તઃ પ્રત્યષ્ઠીલા તદાકૃતિઃ ॥ ૧,૧૬૦.

ક્યારેક એ ધનના થેલાની જેમ, કઠણ ગાંઠવાળી કે ઓખળી જેવી ઊંચી હોય છે; જ્યારે બધા લક્ષણો સાથે હોય ત્યારે તેને ઓખળી જેવી ગાંઠ કહે છે.

પક્વશયોદ્ભવોઽપ્યેવં વાયુસ્તીવ્રરુજાશ્રયાત્ । ઉદ્ગારબાહુલ્યપુરીષબન્ધતૃપ્ત્યક્ષમત્વાન્ત્રવિકૂજનાનિ ॥ ૧,૧૬૦.

જ્યારે ગાંઠ પેટેની આંતરડીમાંથી થાય છે ત્યારે વાયુના તીવ્ર દુખાવાથી વારંવાર ડકાર, કબજિયાત, જલદી તૃપ્તિ, પાચનશક્તિ ન હોવી અને આંતરડામાં અવાજ થાય છે.

આચોપમાધ્માનમપક્તિશક્તિઃ આસન્નગુલ્મસ્ય ભવેચ્ચ ચિહ્નમ્ ॥ ૧,૧૬૦.

ધનના થેલા જેવી ફૂલવણી અને પાચનશક્તિ ઘટવી—આ બધું ગાંઠ થવાની નિશાની છે.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૧૬૧ ધન્વન્તરિરુવાચ । ઉદરાણાં નિદાનઞ્ચ વક્ષ્યે સુશ્રુત તચ્છૃણુ । રોગાઃ સર્વેઽપિ મન્દાગ્નૌ સુતરામુદરાણિ તુ ॥ ૧,૧૬૧.

ધન્વંતરીએ કહ્યું: હવે હું પેટના રોગોના કારણો સમજાવું છું, સુશ્રુત, તું સાંભળ. બધા રોગો ખાસ કરીને જ્યારે પાચનશક્તિ કમજોર થાય છે ત્યારે થાય છે, પણ પેટના રોગો તો વધુ જ થાય છે.

અનીર્ણામયાશ્ચાપ્યન્યે જાયન્તે મલસંચયાત્ । ઊર્ધ્વાધો વાયવો રુદ્ધ્વા વ્યાકુલાવિપ્રવાહિણી? ॥ ૧,૧૬૧.

અન્ય અજાણી બિમારીઓ પણ શરીરમાં મલ એકઠું થવાથી થાય છે. જ્યારે ઉપર અને નીચે જતાં વાયુ અટકી જાય છે, ત્યારે તે ચિંતિત થઈને યોગ્ય રીતે વહેતા નથી.

પ્રાણાનપાનાન્સંદૂષ્ય કુર્યુસ્તાન્માંસસન્ધિગાન્ । આધ્માપ્ય કુક્ષિમુદરમષ્ટધા તે ચ ભેદતઃ ॥ ૧,૧૬૧.

પ્રાણ અને અપાન વાયુ બગડવાથી, તે માંસના સાંધા સુધી અસર કરે છે. પેટ અને ઉદર ફૂલવું, આ બધી બિમારીઓ આઠ પ્રકારથી દેખાય છે.

પૃથગ્દોષૈઃ સમસ્તૌશ્ચ પ્લીહવઙ્ક્ષક્ષતોદકૈઃ । તેનાર્તાઃ શુષ્કતાલ્વોષ્ઠાઃ સર્વપાદકરોદરાઃ ॥ ૧,૧૬૧.

ક્યારેક જુદા જુદા દોષથી, ક્યારેક બધાં મળીને, પળી, વંક્ષણ કે ઘા માંથી નીકળતા દ્રવથી, એ લોકોના મોઢું અને હોઠ સુકાઈ જાય છે અને આખા શરીર તથા પેટમાં ફૂલાવો આવે છે.

નષ્ટચેષ્ટબલાહારાઃ કૃતપ્રધ્માત્કુક્ષયઃ । પુરુષાઃ સ્યુઃ પ્રેતરૂપા ભાવિનસ્તસ્ય લક્ષણમ્ ॥ ૧,૧૬૧.

જ્યારે ચાલવા-ફરવાની, શક્તિ અને ભૂખ જતી રહે છે, અને પેટ વાયુથી ફૂલેલું હોય છે, ત્યારે એ લોકો ભૂત જેવા દેખાય છે — આ એના ઓળખવાના લક્ષણો છે.

ક્ષુન્નાશોઽરુચિવત્સર્વં સવિદાહઞ્ચ પચ્યતે । જીર્ણાન્નં યો ન જાનાતિ સોઽપથ્યં સેવતેનરઃ ॥ ૧,૧૬૧.

ભૂખ જવી, બધાં જ ખોરાકમાં અરુચિ, અને દહનવેદના થાય છે; જે માણસ પાચેલું કે ન પાચેલું ખોરાક ઓળખી શકતો નથી, તે અયોગ્ય ખોરાક ખાય છે.

ક્ષીયતે બલમઙ્ગસ્ય શ્વસિત્યલ્પોઽવિચેષ્ટિતઃ । વિષયાવૃત્તિબુદ્ધિશ્ચ શોકશોષાદયોઽપિચ ॥ ૧,૧૬૧.

શરીરની તાકાત ઘટી જાય છે, શ્વાસ છોટો થાય છે અને ખૂબ ઓછી હલચલ રહે છે; મન વિષયોથી વળગી જાય છે અને દુઃખ તથા ક્ષય થાય છે.

રુગ્બસ્તિસન્ધૌ સતતં લઘ્વલ્પભોજનૈરપિ । જરાજીર્ણો બલભ્રંશો ભવેજ્જઠરરોગિણઃ ॥ ૧,૧૬૧.

મૂત્રાશય અને સાંધામાં સતત દુઃખાવો રહે છે, ભલે ઓછું અને હલકું ખાવામાં આવે; ઉદરરોગમાં વૃદ્ધાવસ્થા અને અજીરણે તાકાત ખોઈ જાય છે.

સ્વતન્ત્રતન્દ્રાલસતા મલસર્ગોઽલ્પવહ્નિતા । દાહઃ શ્વયથુરાધ્માનમન્ત્રે સલિલસમ્ભવે ॥ ૧,૧૬૧.

શરીર સ્વતંત્ર રીતે સુસ્ત અને આળસુ થઈ જાય છે, મલ ઓછું નીકળે છે અને અગ્નિ કમજોર થાય છે; દહન, ફૂલાવો અને ખાસ કરીને પાણી હોય ત્યારે વધુ ફૂલાવો થાય છે.