ગરુડપુરાણમ્

રક્તવૃદ્ધિરસાધ્યેઽયં વાતવૃદ્ધિસમાકૃતિઃ । રૂક્ષકૃષ્ણારુણશિરા ઊર્ણાવૃતગવાક્ષવત્ ॥ ૧,૧૬૦.

લોહી વધવાથી આવો રોગ થાય છે, જે અસાર છે; એનું સ્વરૂપ વાયુ વધ્યા જેવું હોય છે: એમાં ચામડી સુકી, કાળી કે લાલ શિરાઓ દેખાય છે, અને ઊનથી ઢંકાયેલા ઝરોખા જેવું લાગે છે.

વાતોઽષ્ટધા પૃથદૌષૈઃ સંસ્પૃષ્ટૈર્નિચયં ગતઃ । આર્તવસ્ય ચ દોષેણ નારીણાં જાયતેઽષ્ટમઃ ॥ ૧,૧૬૦.

વાયુ આઠ રીતે, જુદા જુદા દોષો સાથે ભળી, શરીરમાં એકઠો થાય છે; અને સ્ત્રીઓમાં માસિક ધર્મના દોષથી આઠમો પ્રકાર ઊભો થાય છે.

જ્વરમૂર્છાતિસારૈશ્ચ વમનાદ્યૈશ્ચ કર્મભિઃ । કર્શિતો બલવાન્યાતિ શીતાર્તશ્ચ બુભુક્ષિતઃ ॥ ૧,૧૬૦.

જ્યારે કોઈને તાવ, બેહોશી, અતિસાર, ઉલટી અને આવા બીજા ઉપદ્રવો થાય છે, ત્યારે શરીર દુર્બળ થઈ જાય છે, પણ તાકાત રહે છે; એ સમયે ઠંડી લાગે છે અને ભૂખ પણ લાગે છે.

યઃ પિબત્યન્નપાનાનિ લઙ્ઘનપ્લાવનાદિકમ્ । સેવતે હીનસંજ્ઞાભિરર્દિતઃ સમુદીરયન્ ॥ ૧,૧૬૦.

જે માણસ ખોરાક-પાણી લે છે, ઉપવાસ, તરવું વગેરે કરે છે, અને જેણે ઇન્દ્રિયબુદ્ધિ નબળી થઈ છે, એ આ રોગને વધુ ઉશ્કેરે છે.

સ્નેહસ્વેદાવનભ્યસ્ય શોષણં વા નિષેવયેત્ । શુદ્ધો વા સુદ્ધિહાનિર્વા ભજેત સ્પન્દનાનિ વા ॥ ૧,૧૬૦.

જો કોઈ તેલમલિશ અને વાફ લે છે, અથવા સુકવવાની સારવાર કરે છે, અથવા શુદ્ધિ ન થાય, અથવા શરીરમાં ધડકારા આવે—

વાતોલ્બણાસ્તસ્ય મલાઃ પૃથક્ચૈવ હિ તેઽથવા । સર્વો રક્તયુતો વાતાદ્દેહસ્નોતોઽનુસારિણઃ ॥ ૧,૧૬૦.

તો એના શરીરનાં દુષ્યોમાં વાયુનો પ્રભાવ વધી જાય છે; એ દુષ્યો કદી અલગ-અલગ, તો કદી લોહી સાથે મળી, શરીરમાં વાયુના માર્ગે ફરે છે.

ઊર્ધ્વાધોમાર્ગમાવૃત્ય વાયુઃ શૂલં કરોતિ વૈ । સ્પર્શોપલભ્યં ગુલ્મોત્થમુષ્ણં ગ્રન્થિસ્વરૂપિણમ્ ॥ ૧,૧૬૦.

વાયુ ઉપર અને નીચેના માર્ગને અવરોધી દે છે, જેથી દુઃખાવો થાય છે; અને સ્પર્શે ગરમ, ગાંઠ જેવું સૂજન ઊભું થાય છે.

કર્ષણાત્કફવિડ્ઘાતૈર્માર્ગસ્યાવરણેન વા । વાયુઃ કૃતાશ્રયઃ કોષ્ઠે રૌક્ષ્યાત્કાઠિન્યમાગતઃ ॥ ૧,૧૬૦.

શરીર સુકાઈ જાય, કફ અને વિસર્જનથી માર્ગ બંધ થાય, તો વાયુ પેટમાં રહી, સુકાઈને કઠણ બની જાય છે.

સ્વતન્ત્રઃ સ્વાશ્રયે દુષ્ટઃ પરતન્ત્રઃ પરાશ્રયે । તતઃ પિણ્ડકવચ્છ્લેષ્મા મલસંસૃષ્ટ એવ ચ ॥ ૧,૧૬૦.

જ્યારે વાયુ પોતાનાં સ્થાનમાં હોય ત્યારે પોતે બગડે છે; અને બીજાં સ્થાનમાં જાય ત્યારે પણ બગડે છે; પછી કફ દુષ્ય સાથે મળી, ગાંઠ જેવું રૂપ ધારણ કરે છે.

ગુલમ ઇત્યુચ્યતે બસ્તિનાભિહૃત્પાર્શ્વસંશ્રયઃ । વાતજન્યે શિરઃ શૂલજ્વર પ્લીહાન્ત્રકૂજનમ્ ॥ ૧,૧૬૦.

આને 'ગુલ્મ' કહે છે, જે મૂત્રાશય, નાભિ, હૃદય કે પાશ્વ ભાગમાં રહે છે; વાયુથી થતો હોય ત્યારે માથાનો દુઃખાવો, તાવ, પળીહા અને આંતરડામાં અવાજ થાય છે.

વેધઃ સૂચ્યેવ વિડ્ભ્રંશઃ કૃચ્છ્રે મૂત્રં પ્રવર્તતે । ગાત્રે મુખે પદે શોથઃ હ્યગ્નિમાન્દ્યં તથૈવ ચ ॥ ૧,૧૬૦.

સૂઈની ચુભન જેવો દુઃખાવો થાય છે, વિસર્જન રોકાય છે, મૂત્ર છોડવામાં તકલીફ થાય છે; શરીર, ચહેરો અને પગમાં ફૂલાવો આવે છે, અને જઠરાગ્નિ પણ કમજોર પડે છે.

રૂક્ષકૃષ્ણત્વગાદિત્વં ચલત્વાદનિલસ્યચ । અનિરૂપિતસંસ્થાનો વિવિધાઞ્જનયેદ્વ્યથામ્ ॥ ૧,૧૬૦.

વાયુના કારણે ચામડી સુકી અને કાળી થઈ જાય છે, શરીર અશાંત રહે છે; અને એનું સ્વરૂપ નિશ્ચિત ન હોવાથી, અનેક પ્રકારના દુઃખાવો થાય છે.

પિપીલિકાવ્યાપ્ત ઇવ ગુલ્મઃ સ્ફુરતિ નુદ્યતે । પિત્તાદ્દાહામ્લકૌ મૂર્છા વિડ્ભેદઃ સ્વેદતૃડ્જ્વરાઃ ॥ ૧,૧૬૦.

ગુલ્મ એવી રીતે ધબકે છે અને ખસે છે, જાણે ચાંટિયાં ચડ્યા હોય; પિત્ત વધવાથી દાહ, ખાટાશ, બેહોશી, વિસર્જન, વધારે પસીનો, તરસ અને તાવ થાય છે.

હારિદ્રયં સર્વગાત્રેષુ ગુલ્માચ્છોથસ્ય દર્શનમ્ । હીયતે દીપ્યતે શ્લેષ્મા સ્વસ્થાનં દહતીવચ ॥ ૧,૧૬૦.

શરીરના બધા અંગો પર પીળાશ દેખાય છે, સાથે ગાંઠો અને સોજો થાય છે. કફ ક્યારેક ઘટે છે તો ક્યારેક વધી જાય છે અને પોતાના સ્થાને સળગાવા લાગે છે.

કફાત્સ્તૈમિત્યમરુચિઃ સદનં શિરસિ જ્વરઃ । પીનસાલસ્યહૃલ્લાસૌ શુક્લકૃષ્ણત્વગાદિતા ॥ ૧,૧૬૦.

કફના કારણે શરીરમાં ભારપણા, સ્વાદ ન આવવો, થાક, માથામાં દુખાવો, તાવ, નાક બંધ થવી, આળસ, ઉલટી આવવી અને ચામડી પીળી કે કાળી થવી જેવા લક્ષણો દેખાય છે.

ગુલ્મો ગભીરઃ કઠિનો ગુરુર્ગર્ભસ્થબાલવત્ । સ્વસ્થાનસ્થા અધાવન્તસ્તત એવાત્ર મારકાઃ ॥ ૧,૧૬૦.

ગાંઠ ઊંડી, કઠણ અને ભારે હોય છે, જે ગર્ભમાં રહેલા બાળક જેવી લાગે છે. જે ગાંઠો પોતાના સ્થાને રહીને અંદર ફરતી રહે છે, એ જીવલેણ ગણાય છે.

પ્રાયસ્તુ યત્તદ્દ્વન્દ્વોત્થા ગુલ્માઃ સંસૃષ્ટમૈથુનાઃ । સર્વજસ્તીવ્રરુગ્દાહઃ શીઘ્રપાકી ઘનોન્નતઃ ॥ ૧,૧૬૦.

મોટાભાગે બે દોષના મિશ્રણથી કે મિશ્ર કારણોથી થતી ગાંઠો બહુ તીવ્ર, અસહ્ય દુખાવાવાળી અને સળગાવાવાળી હોય છે, ઝડપથી પાકે છે અને ઘન તથા ઊંચી દેખાય છે.

સોઽસાધ્યો રક્તગુલ્મસ્તુ સ્ત્રિયા એવ પ્રજાયતે । ઋતૌ યા ચૈવ શૂલાર્તા યતિ વા યોનિરોગિણી ॥ ૧,૧૬૦.

રક્તથી થતી ગાંઠ અસારુ છે અને એ માત્ર સ્ત્રીઓમાં જ થાય છે, ખાસ કરીને જેમને માસિક દરમિયાન દુખાવો થાય છે અથવા યોનિના રોગ હોય છે.

સેવતે વાનિલાંશ્ચ સ્ત્રી ક્રુદ્ધસ્તસ્યાઃ સમીરણઃ । નિરુધ્યાત્યાર્તવં યોન્યાં પ્રતિમાસં વ્યવસ્થિતમ્ ॥ ૧,૧૬૦.

જો સ્ત્રી ગુસ્સામાં માસિક સમયે સહવાસ કરે તો શરીરમાં વાયુ માસિક સ્ત્રાવને યોનિમાં અટકાવી દે છે, જે દર મહિને નિયમિતપણે થતો હોય છે.

સુક્ષૌ કરોતિ તદ્ગર્ભે લિઙ્ગમાવિષ્કરોતિ ચ । હૃલ્લાસદૌહૃદસ્તન્યદર્શનં કામચારિતા ॥ ૧,૧૬૦.

આથી ગર્ભાશય સુકાઈ જાય છે, યોનિ સ્પષ્ટ દેખાય છે, ઉલટી, ઇચ્છાઓ, સ્તનમાંથી દૂધ આવવું અને કામવાસનાથી ચાલવું જેવા લક્ષણો થાય છે.

ક્રમેણ વાયોઃ સંસર્ગાત્પિત્તં યોનિષુ સઞ્ચયમ્ । રક્તસ્ય કુરુતે તસ્યા વાતપિત્તોક્તગુલ્મજાન્ ॥ ૧,૧૬૦.

થોડા સમય પછી વાયુના સંયોગથી પિત્ત યોનિમાં ભેગું થાય છે, જેના કારણે સ્ત્રીને વાયુ અને પિત્તથી થતી ગાંઠો થાય છે.

ગર્ભાશયે ચ સુતરાં શૂલાંશ્ચૈવાસૃગાશ્રયે । યોનિસ્ત્રાવશ્ચ દૌર્ગન્ધ્યં ભૂયઃ સ્યન્દનવેદને ॥ ૧,૧૬૦.

ગર્ભાશય અને ખાસ કરીને રક્તવાહિનીઓમાં ભારે દુખાવો થાય છે, સાથે યોનિમાંથી સ્ત્રાવ, દુર્ગંધ અને વધુ સળગાવા થાય છે.

કદાપિ ગર્ભવદ્ગુલ્મઃ સર્વે તે રતિસમ્ભવાઃ । પાકઞ્ચિરેણ ભજતે નૈધતે વિદ્રધિઃ પુનઃ ॥ ૧,૧૬૦.

ક્યારેક ગાંઠ ગર્ભ જેવી લાગે છે; આ બધું સહવાસથી થાય છે અને પાકતા પાકતા એમાંથી ફોડા થઈ જાય છે.

પચ્યતે શીઘ્રમત્યર્થં દુષ્ટરક્તાશ્રયસ્તુ સઃ । અતઃ શીઘ્રં વિદાહિત્વાદ્વદ્રધિઃ સોઽભીધીયતે ॥ ૧,૧૬૦.

આ ગાંઠ બહુ ઝડપથી પાકે છે, કારણ કે એ દુષિત રક્તથી થાય છે. તેથી, ઝડપથી સળગાવા અને નાશ લાવતી હોવાથી તેને ફોડો કહે છે.

ગુલ્માન્તારશ્રયે બસ્તિદાહશ્ચ પ્લીહવેદના । અગ્નિવર્ણબલભ્રંશો વેગાનાં વા પ્રવર્તનમ્ ॥ ૧,૧૬૦.

જ્યારે ગાંઠ અંદર ઊંડે હોય છે ત્યારે મૂત્રાશયમાં સળગાવા, પળીમાં દુખાવો, ભોજનપાચન અને તાકાતમાં ઘટાડો કે શરીરના પ્રવૃત્તિઓમાં વિઘ્ન થાય છે.

અતો વિપર્યયે બાહ્યકોષ્ઠાઙ્ગેષુ ચ નાતિરુક્ । વૈવર્ણ્યમથ વા કાસો બહિરુન્નતતાધિકમ્ ॥ ૧,૧૬૦.

બીજી બાજુ, જ્યારે ગાંઠ પેટની બહારની દીવાલમાં હોય ત્યારે વધારે દુખાવો થતું નથી, પણ ચામડીનો રંગ બદલાય છે, કફ આવે છે અથવા બહાર તરફ વધુ ઊંચી દેખાય છે.

સાટોપમત્યુગ્રરુજમાધ્માનમુદરે ભૃશમ્ । ઊર્ધ્વાધો વાતરોધેન તમાનાહં પ્રચક્ષતે ॥ ૧,૧૬૦.

પેટમાં તાણ અને ખુબજ તીવ્ર દુખાવો સાથે ભારે ફૂલવું થાય છે; ઉપર કે નીચે વાયુ અટકાય ત્યારે તેને અણાવું કહે છે.

ધનશ્ચાષ્ઠ્યુપમો ગ્રન્થિલોઽષ્ઠીલાતુ સમુન્નતા । સમસ્તાલિઙ્ગસંયુક્તઃ પ્રત્યષ્ઠીલા તદાકૃતિઃ ॥ ૧,૧૬૦.

ક્યારેક એ ધનના થેલાની જેમ, કઠણ ગાંઠવાળી કે ઓખળી જેવી ઊંચી હોય છે; જ્યારે બધા લક્ષણો સાથે હોય ત્યારે તેને ઓખળી જેવી ગાંઠ કહે છે.

પક્વશયોદ્ભવોઽપ્યેવં વાયુસ્તીવ્રરુજાશ્રયાત્ । ઉદ્ગારબાહુલ્યપુરીષબન્ધતૃપ્ત્યક્ષમત્વાન્ત્રવિકૂજનાનિ ॥ ૧,૧૬૦.

જ્યારે ગાંઠ પેટેની આંતરડીમાંથી થાય છે ત્યારે વાયુના તીવ્ર દુખાવાથી વારંવાર ડકાર, કબજિયાત, જલદી તૃપ્તિ, પાચનશક્તિ ન હોવી અને આંતરડામાં અવાજ થાય છે.