ગરુડપુરાણમ્

ક્રુદ્ધો રુદ્ધગતિર્વાયુઃ શેફમૂલકરો?હિ સઃ । મુષ્કવઙ્ક્ષણતઃ પ્રાપ્ય ફલકોષાતિવાહિનીમ્ ॥ ૧,૧૬૦.

જ્યારે વાયુ ઉશ્કાય કે તેનો પ્રવાહ અટકે, ત્યારે શિશ્નના મૂળમાં સોજો થાય છે; એ વંક્ષણ અને મુષ્કમાં પહોંચીને ફળકોષમાં વધારે સોજો લાવે છે.

આપીડ્ય ધમનીવૃદ્ધિં કરોતિ ફલકોષયોઃ । દોષો મેદઃસુ તત્રાસ્તે સવૃદ્ધિઃ સપ્તધા ગદઃ ॥ ૧,૧૬૦.

દબાણથી ફળકોષની ધમનીઓ ફૂલી જાય છે; ત્યાં દોષ અને ચરબી ભેગા થાય છે અને સોજાવાળું આ રોગ સાત પ્રકારમાં દેખાય છે.

મૂત્રન્તયોરપ્યનિલાદ્બાહ્યે વાભ્યન્તરે તથા । વાતપૂર્ણઃ ખરસ્પર્શો રૂક્ષો વાતાચ્ચ દાહકૃત્ ॥ ૧,૧૬૦.

વાયુના કારણે મૂત્રમાર્ગના અંતે, બહાર કે અંદર, સોજો થાય છે; એ હવામાં ભરેલું, સ્પર્શે ખડતાળ, સૂકું અને વાયુથી દાહક છે.

પક્વોદુમ્બરસઙ્કાશઃ પિત્તાદ્દાહોષ્મપાકવાન્ । કફાત્તીવ્રો ગુરુઃ સ્નિગ્ધઃ કણ્ડૂમાન્કઠિનોઽલ્પરુક્ ॥ ૧,૧૬૦.

પિત્તથી પાકેલો ફોડો ઉડુંબર જેવા દેખાય છે, તેમાં દાહ, ગરમી અને પાંકડો થાય છે; કફથી એ ભારે, ચીકણો, ખંજવાળવાળો, કઠણ અને ઓછું દુઃખાવાવાળો હોય છે.

કૃષ્ણઃ સ્ફોટાવૃતઃ પિણ્ડોં વૃદ્ધિલિઙ્ગશ્ચ રક્તતઃ । કફવન્મેદસાં વૃદ્ધિર્મૃદુતાલફલોપમઃ ॥ ૧,૧૬૦.

ફોડો કાળો, ફોલ્લાવાળો અને લોહીથી વધતો હોય છે; કફ અને ચરબીથી એ વધે છે, નરમ અને પાકેલા તાળફળ જેવો લાગે છે.

મૂત્રધારણશીલસ્ય મૂત્રજસ્તત્ર ગચ્છતઃ । અલોભઃ પૂર્ણધૃતિમાન્ક્ષોભં યાતિ સરન્મૃદુ ॥ ૧,૧૬૦.

જે માણસે વારંવાર મૂત્ર રોકવાની આદત પાડી હોય, એના શરીરમાં મૂત્ર જતાં, એના મનની સ્થિરતા અને લોભનો અભાવ બગડી જાય છે, અને જે નરમ પ્રવાહ હોવો જોઈએ એ પણ ગભરાઈ જાય છે.

મૂત્રકૃચ્છ્રમધસ્તાચ્ચ વલયઃ ફલકોષયોઃ । વાતકોપિભિસહારૈઃ શીતતોયાવગાહનૈઃ ॥ ૧,૧૬૦.

મૂત્ર છોડવામાં તકલીફ થાય છે, નીચેના ભાગમાં અને વંશણ તથા અંડકોષમાં સૂજન આવે છે, અને વાયુ વધવાથી તથા ઠંડા પાણીમાં ડૂબકી લેવાથી આ તકલીફ વધારે થાય છે.

વિણ્મૂત્રધારણાચ્ચૈવ વિષમાઙ્ગવિચેષ્ટનૈઃ । ક્ષોભિતૈઃ ક્ષોભિતૌજાશ્ચ ક્ષીણાન્તર્દેહિનો યદા ॥ ૧,૧૬૦.

મૂત્ર અને વિસર્જન રોકવાથી, અને અંગો અયોગ્ય રીતે ચલાવવાથી, જ્યારે શરીરના અંદરના તત્વો ગભરાઈ જાય છે અને ક્ષીણ થઈ જાય છે—

પવનો વિગુણીભૂય શોણિતં તદધોનયેત્ । કુર્યાત્તત્ક્ષણસન્ધિસ્થો ગ્રન્થ્યાભઃ શ્વયથુસ્તદા ॥ ૧,૧૬૦.

ત્યારે વાયુ બગડીને લોહીને નીચે દોરી જાય છે; અને સાંધા પાસે ગાંઠ જેવું સૂજન ઊભું થાય છે.

ઉપેક્ષ્યમાણસ્ય ચ ગુલ્મવૃદ્ધિમાધ્માનરુગ્વૈ વિવિધાશ્ચ રોગાઃ । સુપીડિતોઽન્તઃ સ્વનવાન્ પ્રયાતિ પ્રધ્માપયન્નેતિ પુનશ્ચ મૂર્ધ્નિ ॥ ૧,૧૬૦.

જો આ અવગણવામાં આવે તો, ગાંઠ વધે છે, ફૂલાવો, દુઃખાવો અને અનેક પ્રકારના રોગો થાય છે; અંદરથી અવાજ આવે છે, અને એ ઉપર ચડીને માથામાં ફરીથી ફૂલાવો લાવે છે.

રક્તવૃદ્ધિરસાધ્યેઽયં વાતવૃદ્ધિસમાકૃતિઃ । રૂક્ષકૃષ્ણારુણશિરા ઊર્ણાવૃતગવાક્ષવત્ ॥ ૧,૧૬૦.

લોહી વધવાથી આવો રોગ થાય છે, જે અસાર છે; એનું સ્વરૂપ વાયુ વધ્યા જેવું હોય છે: એમાં ચામડી સુકી, કાળી કે લાલ શિરાઓ દેખાય છે, અને ઊનથી ઢંકાયેલા ઝરોખા જેવું લાગે છે.

વાતોઽષ્ટધા પૃથદૌષૈઃ સંસ્પૃષ્ટૈર્નિચયં ગતઃ । આર્તવસ્ય ચ દોષેણ નારીણાં જાયતેઽષ્ટમઃ ॥ ૧,૧૬૦.

વાયુ આઠ રીતે, જુદા જુદા દોષો સાથે ભળી, શરીરમાં એકઠો થાય છે; અને સ્ત્રીઓમાં માસિક ધર્મના દોષથી આઠમો પ્રકાર ઊભો થાય છે.

જ્વરમૂર્છાતિસારૈશ્ચ વમનાદ્યૈશ્ચ કર્મભિઃ । કર્શિતો બલવાન્યાતિ શીતાર્તશ્ચ બુભુક્ષિતઃ ॥ ૧,૧૬૦.

જ્યારે કોઈને તાવ, બેહોશી, અતિસાર, ઉલટી અને આવા બીજા ઉપદ્રવો થાય છે, ત્યારે શરીર દુર્બળ થઈ જાય છે, પણ તાકાત રહે છે; એ સમયે ઠંડી લાગે છે અને ભૂખ પણ લાગે છે.

યઃ પિબત્યન્નપાનાનિ લઙ્ઘનપ્લાવનાદિકમ્ । સેવતે હીનસંજ્ઞાભિરર્દિતઃ સમુદીરયન્ ॥ ૧,૧૬૦.

જે માણસ ખોરાક-પાણી લે છે, ઉપવાસ, તરવું વગેરે કરે છે, અને જેણે ઇન્દ્રિયબુદ્ધિ નબળી થઈ છે, એ આ રોગને વધુ ઉશ્કેરે છે.

સ્નેહસ્વેદાવનભ્યસ્ય શોષણં વા નિષેવયેત્ । શુદ્ધો વા સુદ્ધિહાનિર્વા ભજેત સ્પન્દનાનિ વા ॥ ૧,૧૬૦.

જો કોઈ તેલમલિશ અને વાફ લે છે, અથવા સુકવવાની સારવાર કરે છે, અથવા શુદ્ધિ ન થાય, અથવા શરીરમાં ધડકારા આવે—

વાતોલ્બણાસ્તસ્ય મલાઃ પૃથક્ચૈવ હિ તેઽથવા । સર્વો રક્તયુતો વાતાદ્દેહસ્નોતોઽનુસારિણઃ ॥ ૧,૧૬૦.

તો એના શરીરનાં દુષ્યોમાં વાયુનો પ્રભાવ વધી જાય છે; એ દુષ્યો કદી અલગ-અલગ, તો કદી લોહી સાથે મળી, શરીરમાં વાયુના માર્ગે ફરે છે.

ઊર્ધ્વાધોમાર્ગમાવૃત્ય વાયુઃ શૂલં કરોતિ વૈ । સ્પર્શોપલભ્યં ગુલ્મોત્થમુષ્ણં ગ્રન્થિસ્વરૂપિણમ્ ॥ ૧,૧૬૦.

વાયુ ઉપર અને નીચેના માર્ગને અવરોધી દે છે, જેથી દુઃખાવો થાય છે; અને સ્પર્શે ગરમ, ગાંઠ જેવું સૂજન ઊભું થાય છે.

કર્ષણાત્કફવિડ્ઘાતૈર્માર્ગસ્યાવરણેન વા । વાયુઃ કૃતાશ્રયઃ કોષ્ઠે રૌક્ષ્યાત્કાઠિન્યમાગતઃ ॥ ૧,૧૬૦.

શરીર સુકાઈ જાય, કફ અને વિસર્જનથી માર્ગ બંધ થાય, તો વાયુ પેટમાં રહી, સુકાઈને કઠણ બની જાય છે.

સ્વતન્ત્રઃ સ્વાશ્રયે દુષ્ટઃ પરતન્ત્રઃ પરાશ્રયે । તતઃ પિણ્ડકવચ્છ્લેષ્મા મલસંસૃષ્ટ એવ ચ ॥ ૧,૧૬૦.

જ્યારે વાયુ પોતાનાં સ્થાનમાં હોય ત્યારે પોતે બગડે છે; અને બીજાં સ્થાનમાં જાય ત્યારે પણ બગડે છે; પછી કફ દુષ્ય સાથે મળી, ગાંઠ જેવું રૂપ ધારણ કરે છે.

ગુલમ ઇત્યુચ્યતે બસ્તિનાભિહૃત્પાર્શ્વસંશ્રયઃ । વાતજન્યે શિરઃ શૂલજ્વર પ્લીહાન્ત્રકૂજનમ્ ॥ ૧,૧૬૦.

આને 'ગુલ્મ' કહે છે, જે મૂત્રાશય, નાભિ, હૃદય કે પાશ્વ ભાગમાં રહે છે; વાયુથી થતો હોય ત્યારે માથાનો દુઃખાવો, તાવ, પળીહા અને આંતરડામાં અવાજ થાય છે.

વેધઃ સૂચ્યેવ વિડ્ભ્રંશઃ કૃચ્છ્રે મૂત્રં પ્રવર્તતે । ગાત્રે મુખે પદે શોથઃ હ્યગ્નિમાન્દ્યં તથૈવ ચ ॥ ૧,૧૬૦.

સૂઈની ચુભન જેવો દુઃખાવો થાય છે, વિસર્જન રોકાય છે, મૂત્ર છોડવામાં તકલીફ થાય છે; શરીર, ચહેરો અને પગમાં ફૂલાવો આવે છે, અને જઠરાગ્નિ પણ કમજોર પડે છે.

રૂક્ષકૃષ્ણત્વગાદિત્વં ચલત્વાદનિલસ્યચ । અનિરૂપિતસંસ્થાનો વિવિધાઞ્જનયેદ્વ્યથામ્ ॥ ૧,૧૬૦.

વાયુના કારણે ચામડી સુકી અને કાળી થઈ જાય છે, શરીર અશાંત રહે છે; અને એનું સ્વરૂપ નિશ્ચિત ન હોવાથી, અનેક પ્રકારના દુઃખાવો થાય છે.

પિપીલિકાવ્યાપ્ત ઇવ ગુલ્મઃ સ્ફુરતિ નુદ્યતે । પિત્તાદ્દાહામ્લકૌ મૂર્છા વિડ્ભેદઃ સ્વેદતૃડ્જ્વરાઃ ॥ ૧,૧૬૦.

ગુલ્મ એવી રીતે ધબકે છે અને ખસે છે, જાણે ચાંટિયાં ચડ્યા હોય; પિત્ત વધવાથી દાહ, ખાટાશ, બેહોશી, વિસર્જન, વધારે પસીનો, તરસ અને તાવ થાય છે.

હારિદ્રયં સર્વગાત્રેષુ ગુલ્માચ્છોથસ્ય દર્શનમ્ । હીયતે દીપ્યતે શ્લેષ્મા સ્વસ્થાનં દહતીવચ ॥ ૧,૧૬૦.

શરીરના બધા અંગો પર પીળાશ દેખાય છે, સાથે ગાંઠો અને સોજો થાય છે. કફ ક્યારેક ઘટે છે તો ક્યારેક વધી જાય છે અને પોતાના સ્થાને સળગાવા લાગે છે.

કફાત્સ્તૈમિત્યમરુચિઃ સદનં શિરસિ જ્વરઃ । પીનસાલસ્યહૃલ્લાસૌ શુક્લકૃષ્ણત્વગાદિતા ॥ ૧,૧૬૦.

કફના કારણે શરીરમાં ભારપણા, સ્વાદ ન આવવો, થાક, માથામાં દુખાવો, તાવ, નાક બંધ થવી, આળસ, ઉલટી આવવી અને ચામડી પીળી કે કાળી થવી જેવા લક્ષણો દેખાય છે.

ગુલ્મો ગભીરઃ કઠિનો ગુરુર્ગર્ભસ્થબાલવત્ । સ્વસ્થાનસ્થા અધાવન્તસ્તત એવાત્ર મારકાઃ ॥ ૧,૧૬૦.

ગાંઠ ઊંડી, કઠણ અને ભારે હોય છે, જે ગર્ભમાં રહેલા બાળક જેવી લાગે છે. જે ગાંઠો પોતાના સ્થાને રહીને અંદર ફરતી રહે છે, એ જીવલેણ ગણાય છે.

પ્રાયસ્તુ યત્તદ્દ્વન્દ્વોત્થા ગુલ્માઃ સંસૃષ્ટમૈથુનાઃ । સર્વજસ્તીવ્રરુગ્દાહઃ શીઘ્રપાકી ઘનોન્નતઃ ॥ ૧,૧૬૦.

મોટાભાગે બે દોષના મિશ્રણથી કે મિશ્ર કારણોથી થતી ગાંઠો બહુ તીવ્ર, અસહ્ય દુખાવાવાળી અને સળગાવાવાળી હોય છે, ઝડપથી પાકે છે અને ઘન તથા ઊંચી દેખાય છે.

સોઽસાધ્યો રક્તગુલ્મસ્તુ સ્ત્રિયા એવ પ્રજાયતે । ઋતૌ યા ચૈવ શૂલાર્તા યતિ વા યોનિરોગિણી ॥ ૧,૧૬૦.

રક્તથી થતી ગાંઠ અસારુ છે અને એ માત્ર સ્ત્રીઓમાં જ થાય છે, ખાસ કરીને જેમને માસિક દરમિયાન દુખાવો થાય છે અથવા યોનિના રોગ હોય છે.

સેવતે વાનિલાંશ્ચ સ્ત્રી ક્રુદ્ધસ્તસ્યાઃ સમીરણઃ । નિરુધ્યાત્યાર્તવં યોન્યાં પ્રતિમાસં વ્યવસ્થિતમ્ ॥ ૧,૧૬૦.

જો સ્ત્રી ગુસ્સામાં માસિક સમયે સહવાસ કરે તો શરીરમાં વાયુ માસિક સ્ત્રાવને યોનિમાં અટકાવી દે છે, જે દર મહિને નિયમિતપણે થતો હોય છે.