ગરુડપુરાણમ્

ક્ષતોત્થો વાયુના ક્ષિપ્તઃ સ રક્તઃ પિત્તમીરયન્ । પિત્તાસૃગ્લક્ષણં કુર્યાદ્વિદ્રધિં ભૂર્યુપદ્રવમ્ ॥ ૧,૧૬૦.

જ્યારે ઘા થાય અને વાયુથી લોહી ઉશ્કાય છે, ત્યારે એ પિત્તને ઉશ્કાવે છે અને પિત્ત-લોહીના લક્ષણો સાથે અનેક પ્રકારના ફોડા અને વિકૃતિઓ ઊભી થાય છે.

તેનોપદ્રવભેદશ્ચ સ્મૃતોઽધિષ્ઠાનભેદતઃ । નાભૌ હિ ધ્માતં ચેદ્બસ્તૌ મૂત્રકૃચ્છ્રઞ્ચજાયતે ॥ ૧,૧૬૦.

આ રીતે, રોગના ઉપદ્રવ તેના સ્થાન પ્રમાણે જુદા જુદા હોય છે; જેમ કે, નાભિ કે મૂત્રાશયમાં સોજો આવે તો મૂત્ર છોડવામાં તકલીફ થાય છે.

શ્વાસપ્રશ્વાસરોધશ્ચ પ્લીહાયામતિતૃટ્પરમ્ । ગલરોધશ્ચ ક્લોમ્નિ સ્યાત્સર્વાઙ્ગપ્રરુજા હૃદિ ॥ ૧,૧૬૦.

શ્વાસ લેવામાં કે છોડવામાં અડચણ, પળીનું રોગ, બહુ તરસ લાગવી અને ગળામાં અવરોધ—આ બધું ક્લોમમાં થાય છે; આખા શરીરમાં અને હૃદયમાં પણ દુઃખાવો થાય છે.

પ્રમોહસ્તમકઃ કાસૌ હૃદયોદ્ધટ્ટનન્તથા । કુક્ષિપાર્શ્વાન્તરે ચૈવ કુક્ષૌ દોષોપજન્મ ચ ॥ ૧,૧૬૦.

બેહોશી, આંખે અંધારું છવાય, ઉધરસ, હૃદય ધડકવું, પેટના બાજુઓમાં દુઃખાવો અને પેટમાં દોષોનું સર્જન—આ બધું પણ થાય છે.

તથા ચેદૂરુસન્ધૌ ચ વઙ્ક્ષણે કટિપૃષ્ઠયોઃ । પાર્શ્વયોશ્ચ વ્યથા પાયૌ પવનસ્ય નિરોધનમ્ ॥ ૧,૧૬૦.

એ જ રીતે, જાંઘના સાંધા, વંક્ષણ, કટિ, પીઠ અને બાજુઓમાં દુઃખાવો થાય છે; પાયુમાં પણ પીડા અને વાયુ અટકે છે.

આમપક્વવિદગ્ધત્વં તેષાં શોથવદાદિશેત્ । નાભેરૂર્ધ્વમુખાત્પક્વાત્પ્રદ્રવન્ત્યપરે ગુદાત્ ॥ ૧,૧૬૦.

આમાં ક્યારેક કાચો, ક્યારેક પાકેલો કે ફૂટેલો સોજો ઓળખવો; પાક્યા પછી, કેટલાક નાભિ તરફ ઉપરથી અને કેટલાક ગુદા તરફ નીચેથી વહે છે.

ગુદાસ્તનાભિજે વિદ્યાદ્દોષક્લેદોચ્ચવિદ્રધૌ । કુરુતે સ્વાધિષ્ઠાનસ્ય વિવર્તં સન્નિપાતજઃ ॥ ૧,૧૬૦.

ગુદા, સ્તન કે નાભિમાં ઉદ્ભવતા ફોડા દોષના ભેજથી થાય છે; ત્રિદોષના મિશ્રણથી પોતપોતાના સ્થાન પર ફેરફાર થાય છે.

પક્વો હિ નાભિવસ્તિસ્થો ભિન્નોઽન્તર્બહિરેવ વા । પાકશ્ચાન્તઃ પ્રવૃદ્ધસ્ય ક્ષીણસ્યોપદ્રવાર્દિતઃ ॥ ૧,૧૬૦.

જ્યારે ફોડો પાકી જાય અને નાભિ કે મૂત્રાશયમાં હોય, ત્યારે એ અંદર કે બહાર ફાટી શકે છે; જો ફોડો સુકાઈ જાય અને ઉપદ્રવ થાય, તો અંદર જ પાંકડો થાય છે.

વિદ્રધિશ્ચ ભવેત્તત્ર પાપાનાં પાપયોષિતામ્ । મૃતે તુ ગર્ભગે ચૈવ સમ્ભવેચ્છ્વયથર્ઘનઃ ॥ ૧,૧૬૦.

અહીં દુષ્ટ સ્ત્રીઓ અને પાપીઓમાં ફોડા થાય છે; જો ગર્ભમાં બાળક મરી જાય, તો કઠણ સોજો પણ થઈ શકે છે.

સ્તને સમત્થે દુઃખં વા બાહ્યવિદ્રધિલક્ષણમ્ । નારીણાં સૂક્ષ્મરક્તત્વાત્કન્યાયાન્તુ ન જાયતે ॥ ૧,૧૬૦.

સ્તનમાં દુઃખાવો હોય કે ન હોય, એ બહારના ફોડાનું લક્ષણ છે; સ્ત્રીઓમાં લોહી સૂક્ષ્મ હોવાથી, કન્યાઓમાં એ ફોડો થતો નથી.

ક્રુદ્ધો રુદ્ધગતિર્વાયુઃ શેફમૂલકરો?હિ સઃ । મુષ્કવઙ્ક્ષણતઃ પ્રાપ્ય ફલકોષાતિવાહિનીમ્ ॥ ૧,૧૬૦.

જ્યારે વાયુ ઉશ્કાય કે તેનો પ્રવાહ અટકે, ત્યારે શિશ્નના મૂળમાં સોજો થાય છે; એ વંક્ષણ અને મુષ્કમાં પહોંચીને ફળકોષમાં વધારે સોજો લાવે છે.

આપીડ્ય ધમનીવૃદ્ધિં કરોતિ ફલકોષયોઃ । દોષો મેદઃસુ તત્રાસ્તે સવૃદ્ધિઃ સપ્તધા ગદઃ ॥ ૧,૧૬૦.

દબાણથી ફળકોષની ધમનીઓ ફૂલી જાય છે; ત્યાં દોષ અને ચરબી ભેગા થાય છે અને સોજાવાળું આ રોગ સાત પ્રકારમાં દેખાય છે.

મૂત્રન્તયોરપ્યનિલાદ્બાહ્યે વાભ્યન્તરે તથા । વાતપૂર્ણઃ ખરસ્પર્શો રૂક્ષો વાતાચ્ચ દાહકૃત્ ॥ ૧,૧૬૦.

વાયુના કારણે મૂત્રમાર્ગના અંતે, બહાર કે અંદર, સોજો થાય છે; એ હવામાં ભરેલું, સ્પર્શે ખડતાળ, સૂકું અને વાયુથી દાહક છે.

પક્વોદુમ્બરસઙ્કાશઃ પિત્તાદ્દાહોષ્મપાકવાન્ । કફાત્તીવ્રો ગુરુઃ સ્નિગ્ધઃ કણ્ડૂમાન્કઠિનોઽલ્પરુક્ ॥ ૧,૧૬૦.

પિત્તથી પાકેલો ફોડો ઉડુંબર જેવા દેખાય છે, તેમાં દાહ, ગરમી અને પાંકડો થાય છે; કફથી એ ભારે, ચીકણો, ખંજવાળવાળો, કઠણ અને ઓછું દુઃખાવાવાળો હોય છે.

કૃષ્ણઃ સ્ફોટાવૃતઃ પિણ્ડોં વૃદ્ધિલિઙ્ગશ્ચ રક્તતઃ । કફવન્મેદસાં વૃદ્ધિર્મૃદુતાલફલોપમઃ ॥ ૧,૧૬૦.

ફોડો કાળો, ફોલ્લાવાળો અને લોહીથી વધતો હોય છે; કફ અને ચરબીથી એ વધે છે, નરમ અને પાકેલા તાળફળ જેવો લાગે છે.

મૂત્રધારણશીલસ્ય મૂત્રજસ્તત્ર ગચ્છતઃ । અલોભઃ પૂર્ણધૃતિમાન્ક્ષોભં યાતિ સરન્મૃદુ ॥ ૧,૧૬૦.

જે માણસે વારંવાર મૂત્ર રોકવાની આદત પાડી હોય, એના શરીરમાં મૂત્ર જતાં, એના મનની સ્થિરતા અને લોભનો અભાવ બગડી જાય છે, અને જે નરમ પ્રવાહ હોવો જોઈએ એ પણ ગભરાઈ જાય છે.

મૂત્રકૃચ્છ્રમધસ્તાચ્ચ વલયઃ ફલકોષયોઃ । વાતકોપિભિસહારૈઃ શીતતોયાવગાહનૈઃ ॥ ૧,૧૬૦.

મૂત્ર છોડવામાં તકલીફ થાય છે, નીચેના ભાગમાં અને વંશણ તથા અંડકોષમાં સૂજન આવે છે, અને વાયુ વધવાથી તથા ઠંડા પાણીમાં ડૂબકી લેવાથી આ તકલીફ વધારે થાય છે.

વિણ્મૂત્રધારણાચ્ચૈવ વિષમાઙ્ગવિચેષ્ટનૈઃ । ક્ષોભિતૈઃ ક્ષોભિતૌજાશ્ચ ક્ષીણાન્તર્દેહિનો યદા ॥ ૧,૧૬૦.

મૂત્ર અને વિસર્જન રોકવાથી, અને અંગો અયોગ્ય રીતે ચલાવવાથી, જ્યારે શરીરના અંદરના તત્વો ગભરાઈ જાય છે અને ક્ષીણ થઈ જાય છે—

પવનો વિગુણીભૂય શોણિતં તદધોનયેત્ । કુર્યાત્તત્ક્ષણસન્ધિસ્થો ગ્રન્થ્યાભઃ શ્વયથુસ્તદા ॥ ૧,૧૬૦.

ત્યારે વાયુ બગડીને લોહીને નીચે દોરી જાય છે; અને સાંધા પાસે ગાંઠ જેવું સૂજન ઊભું થાય છે.

ઉપેક્ષ્યમાણસ્ય ચ ગુલ્મવૃદ્ધિમાધ્માનરુગ્વૈ વિવિધાશ્ચ રોગાઃ । સુપીડિતોઽન્તઃ સ્વનવાન્ પ્રયાતિ પ્રધ્માપયન્નેતિ પુનશ્ચ મૂર્ધ્નિ ॥ ૧,૧૬૦.

જો આ અવગણવામાં આવે તો, ગાંઠ વધે છે, ફૂલાવો, દુઃખાવો અને અનેક પ્રકારના રોગો થાય છે; અંદરથી અવાજ આવે છે, અને એ ઉપર ચડીને માથામાં ફરીથી ફૂલાવો લાવે છે.

રક્તવૃદ્ધિરસાધ્યેઽયં વાતવૃદ્ધિસમાકૃતિઃ । રૂક્ષકૃષ્ણારુણશિરા ઊર્ણાવૃતગવાક્ષવત્ ॥ ૧,૧૬૦.

લોહી વધવાથી આવો રોગ થાય છે, જે અસાર છે; એનું સ્વરૂપ વાયુ વધ્યા જેવું હોય છે: એમાં ચામડી સુકી, કાળી કે લાલ શિરાઓ દેખાય છે, અને ઊનથી ઢંકાયેલા ઝરોખા જેવું લાગે છે.

વાતોઽષ્ટધા પૃથદૌષૈઃ સંસ્પૃષ્ટૈર્નિચયં ગતઃ । આર્તવસ્ય ચ દોષેણ નારીણાં જાયતેઽષ્ટમઃ ॥ ૧,૧૬૦.

વાયુ આઠ રીતે, જુદા જુદા દોષો સાથે ભળી, શરીરમાં એકઠો થાય છે; અને સ્ત્રીઓમાં માસિક ધર્મના દોષથી આઠમો પ્રકાર ઊભો થાય છે.

જ્વરમૂર્છાતિસારૈશ્ચ વમનાદ્યૈશ્ચ કર્મભિઃ । કર્શિતો બલવાન્યાતિ શીતાર્તશ્ચ બુભુક્ષિતઃ ॥ ૧,૧૬૦.

જ્યારે કોઈને તાવ, બેહોશી, અતિસાર, ઉલટી અને આવા બીજા ઉપદ્રવો થાય છે, ત્યારે શરીર દુર્બળ થઈ જાય છે, પણ તાકાત રહે છે; એ સમયે ઠંડી લાગે છે અને ભૂખ પણ લાગે છે.

યઃ પિબત્યન્નપાનાનિ લઙ્ઘનપ્લાવનાદિકમ્ । સેવતે હીનસંજ્ઞાભિરર્દિતઃ સમુદીરયન્ ॥ ૧,૧૬૦.

જે માણસ ખોરાક-પાણી લે છે, ઉપવાસ, તરવું વગેરે કરે છે, અને જેણે ઇન્દ્રિયબુદ્ધિ નબળી થઈ છે, એ આ રોગને વધુ ઉશ્કેરે છે.

સ્નેહસ્વેદાવનભ્યસ્ય શોષણં વા નિષેવયેત્ । શુદ્ધો વા સુદ્ધિહાનિર્વા ભજેત સ્પન્દનાનિ વા ॥ ૧,૧૬૦.

જો કોઈ તેલમલિશ અને વાફ લે છે, અથવા સુકવવાની સારવાર કરે છે, અથવા શુદ્ધિ ન થાય, અથવા શરીરમાં ધડકારા આવે—

વાતોલ્બણાસ્તસ્ય મલાઃ પૃથક્ચૈવ હિ તેઽથવા । સર્વો રક્તયુતો વાતાદ્દેહસ્નોતોઽનુસારિણઃ ॥ ૧,૧૬૦.

તો એના શરીરનાં દુષ્યોમાં વાયુનો પ્રભાવ વધી જાય છે; એ દુષ્યો કદી અલગ-અલગ, તો કદી લોહી સાથે મળી, શરીરમાં વાયુના માર્ગે ફરે છે.

ઊર્ધ્વાધોમાર્ગમાવૃત્ય વાયુઃ શૂલં કરોતિ વૈ । સ્પર્શોપલભ્યં ગુલ્મોત્થમુષ્ણં ગ્રન્થિસ્વરૂપિણમ્ ॥ ૧,૧૬૦.

વાયુ ઉપર અને નીચેના માર્ગને અવરોધી દે છે, જેથી દુઃખાવો થાય છે; અને સ્પર્શે ગરમ, ગાંઠ જેવું સૂજન ઊભું થાય છે.

કર્ષણાત્કફવિડ્ઘાતૈર્માર્ગસ્યાવરણેન વા । વાયુઃ કૃતાશ્રયઃ કોષ્ઠે રૌક્ષ્યાત્કાઠિન્યમાગતઃ ॥ ૧,૧૬૦.

શરીર સુકાઈ જાય, કફ અને વિસર્જનથી માર્ગ બંધ થાય, તો વાયુ પેટમાં રહી, સુકાઈને કઠણ બની જાય છે.

સ્વતન્ત્રઃ સ્વાશ્રયે દુષ્ટઃ પરતન્ત્રઃ પરાશ્રયે । તતઃ પિણ્ડકવચ્છ્લેષ્મા મલસંસૃષ્ટ એવ ચ ॥ ૧,૧૬૦.

જ્યારે વાયુ પોતાનાં સ્થાનમાં હોય ત્યારે પોતે બગડે છે; અને બીજાં સ્થાનમાં જાય ત્યારે પણ બગડે છે; પછી કફ દુષ્ય સાથે મળી, ગાંઠ જેવું રૂપ ધારણ કરે છે.