ગરુડપુરાણમ્

જિહ્મશય્યાવિચેષ્ટાભિસ્તૈસ્તૈશ્ચાસૃક્પ્રદૂષણૈઃ । દુષ્ટસત્વઙ્માંસમેદોઽસ્થિમદામૃષ્ટોદરાશ્રયઃ ॥ ૧,૧૬૦.

વાંકા પથારી પર સુવું, ખોટી રીતે હલનચલન કરવું અને વિવિધ પ્રકારના રક્તદોષથી, બગડેલું માંસ, ચરબી, મજ્જા અને હાડકાં પેટમાં રોગનું સ્થાન બને છે.

યઃ શોથો બહિરન્તશ્ચ મહાશૂલો મહારુજઃ । વૃત્તઃ સ્યાદાયતો યો વા સ્મૃતો રોગઃ સ વિદ્રધિઃ ॥ ૧,૧૬૦.

જે સોજો અંદર કે બહાર, ભારે દુખાવાવાળો અને તીવ્ર પીડાદાયક હોય, ગોળ કે લંબાવાળો હોય, તેને વિદાધિ રોગ કહે છે.

દોષૈઃ પૃથક્સમુદિતૈઃ શોણિતેન સ્ત્રતેન ચ । વહતે તત્ર તત્રાઙ્ગે દારુણે ગ્રથિતોઽસ્ત્રુતઃ ॥ ૧,૧૬૦.

દોષો અને રક્ત એકલા કે સાથે મળીને આ રોગ ઉત્પન્ન કરે છે, જે શરીરના જુદા જુદા ભાગોમાં કઠણ, ગાંઠવાળો અને ન વહેતો હોય છે.

અન્તરા દારુણશ્ચૈવ ગમ્ભીરો ગુલ્મવર્ધનઃ । વલ્મીકવત્સમુત્સ્ત્રાવી હ્યગ્નિમાન્દ્યઞ્ચ જાયતે ॥ ૧,૧૬૦.

આ રોગ અંદરથી બહુ તીવ્ર અને ઊંડો હોય છે, ગુલ્મ જેવી રીતે વધે છે; તે વાલ્મીક જેવી રીતે વહે છે અને જઠરાગ્નિ દુર્બળ કરે છે.

નાભિબસ્તિયકૃત્પ્લીહક્લોમહૃત્કુક્ષિવઙ્ક્ષણિ । હૃદયે વેપમાને તુ તત્રતત્રાતિતીવ્રરુક્ ॥ ૧,૧૬૦.

આ રોગ નાભિ, મૂત્રાશય, યકૃત, પળી, હૃદય, પેટ અને વાંકમાં થાય છે; હૃદયમાં હોય ત્યારે ત્યાં ભારે દુખાવો અને કંપન થાય છે.

શ્યામારુણશિરોત્થાનપાકો વિષમસંસ્થિતિઃ । સંજ્ઞાચ્છેદભ્રમાનાહસ્યન્દસર્પણશબ્દવાન્ ॥ ૧,૧૬૦.

કાળી-લાલ ટોચ, અસમાન પાકવાની પ્રક્રિયા અને અવિન્યસ્ત આકારવાળો, આ રોગમાં શૂન્યતા, ગભરાટ, પેટ ફૂલવું, સ્રાવ, રેંગતી લાગણી અને અવાજ થાય છે.

રક્તતામ્રાસિતઃ પિત્તાત્તૃણ્મોહજ્વરદાહવાન્ । ક્ષિપ્તોત્થાનપ્રપાકશ્ચ પાણ્ડુઃ કણ્ડૂયુતઃ કફાત્ ॥ ૧,૧૬૦.

પિત્તથી આ રોગ લાલ, તાંબુડા કે કાળાશ દેખાય છે, ઉન્માદ, તાવ અને દાહ આપે છે; કફથી અચાનક થાય છે, ઝડપથી પાકે છે, પીળાશ અને ખંજવાળ સાથે હોય છે.

સંક્લેશશીતકસ્તમ્ભજૃમ્ભારોચકગૌરવાઃ । ચિરોત્થાનોઽવિપાકશ્ચ સંકીર્ણઃ સન્નિપાતજઃ ॥ ૧,૧૬૦.

મિશ્ર ત્રિદોષના વિકારથી શરીરમાં તકલીફ, ઠંડક, સખતાઈ, જમ્હાઈ આવવી, ભૂખ ન લાગવી, શરીર ભારે લાગવું, રોગ ધીમે ધીમે શરૂ થવો અને પાચન બગડવું—આ બધાં લક્ષણો દેખાય છે.

સામર્થ્યાચ્ચાત્ર વિડ્ભેદો બાહ્યાભ્યન્તરલક્ષણમ્ । કૃષ્ણસ્ફોટાવૃતશ્યામસ્તીવ્રદાહરુજાજ્વરઃ ॥ ૧,૧૬૦.

આ રોગ વધારે બળવાન બને ત્યારે, શરિરની અંદર અને બહાર બંને રીતે વિકાર દેખાય છે—મળમાં ફેરફાર, કાળા ફોલ્લા, કાળાશ, ભારે દાહ, દુઃખાવો અને તાવ આવે છે.

પિત્તલિઙ્ગોઽસૃજા બાહ્યે સ્ત્રીણામેવ તથાન્તરમ્ । શસ્ત્રાદ્યૈરભિઘાતોત્થરક્તૈશ્ચ રોગકારણમ્ ॥ ૧,૧૬૦.

પિત્તના લક્ષણો બહારથી પણ, ખાસ કરીને સ્ત્રીઓમાં, લોહી વહેવા પર દેખાય છે; શસ્ત્ર વગેરેથી થયેલા ઘા કે લોહી પણ રોગનું કારણ બને છે.

ક્ષતોત્થો વાયુના ક્ષિપ્તઃ સ રક્તઃ પિત્તમીરયન્ । પિત્તાસૃગ્લક્ષણં કુર્યાદ્વિદ્રધિં ભૂર્યુપદ્રવમ્ ॥ ૧,૧૬૦.

જ્યારે ઘા થાય અને વાયુથી લોહી ઉશ્કાય છે, ત્યારે એ પિત્તને ઉશ્કાવે છે અને પિત્ત-લોહીના લક્ષણો સાથે અનેક પ્રકારના ફોડા અને વિકૃતિઓ ઊભી થાય છે.

તેનોપદ્રવભેદશ્ચ સ્મૃતોઽધિષ્ઠાનભેદતઃ । નાભૌ હિ ધ્માતં ચેદ્બસ્તૌ મૂત્રકૃચ્છ્રઞ્ચજાયતે ॥ ૧,૧૬૦.

આ રીતે, રોગના ઉપદ્રવ તેના સ્થાન પ્રમાણે જુદા જુદા હોય છે; જેમ કે, નાભિ કે મૂત્રાશયમાં સોજો આવે તો મૂત્ર છોડવામાં તકલીફ થાય છે.

શ્વાસપ્રશ્વાસરોધશ્ચ પ્લીહાયામતિતૃટ્પરમ્ । ગલરોધશ્ચ ક્લોમ્નિ સ્યાત્સર્વાઙ્ગપ્રરુજા હૃદિ ॥ ૧,૧૬૦.

શ્વાસ લેવામાં કે છોડવામાં અડચણ, પળીનું રોગ, બહુ તરસ લાગવી અને ગળામાં અવરોધ—આ બધું ક્લોમમાં થાય છે; આખા શરીરમાં અને હૃદયમાં પણ દુઃખાવો થાય છે.

પ્રમોહસ્તમકઃ કાસૌ હૃદયોદ્ધટ્ટનન્તથા । કુક્ષિપાર્શ્વાન્તરે ચૈવ કુક્ષૌ દોષોપજન્મ ચ ॥ ૧,૧૬૦.

બેહોશી, આંખે અંધારું છવાય, ઉધરસ, હૃદય ધડકવું, પેટના બાજુઓમાં દુઃખાવો અને પેટમાં દોષોનું સર્જન—આ બધું પણ થાય છે.

તથા ચેદૂરુસન્ધૌ ચ વઙ્ક્ષણે કટિપૃષ્ઠયોઃ । પાર્શ્વયોશ્ચ વ્યથા પાયૌ પવનસ્ય નિરોધનમ્ ॥ ૧,૧૬૦.

એ જ રીતે, જાંઘના સાંધા, વંક્ષણ, કટિ, પીઠ અને બાજુઓમાં દુઃખાવો થાય છે; પાયુમાં પણ પીડા અને વાયુ અટકે છે.

આમપક્વવિદગ્ધત્વં તેષાં શોથવદાદિશેત્ । નાભેરૂર્ધ્વમુખાત્પક્વાત્પ્રદ્રવન્ત્યપરે ગુદાત્ ॥ ૧,૧૬૦.

આમાં ક્યારેક કાચો, ક્યારેક પાકેલો કે ફૂટેલો સોજો ઓળખવો; પાક્યા પછી, કેટલાક નાભિ તરફ ઉપરથી અને કેટલાક ગુદા તરફ નીચેથી વહે છે.

ગુદાસ્તનાભિજે વિદ્યાદ્દોષક્લેદોચ્ચવિદ્રધૌ । કુરુતે સ્વાધિષ્ઠાનસ્ય વિવર્તં સન્નિપાતજઃ ॥ ૧,૧૬૦.

ગુદા, સ્તન કે નાભિમાં ઉદ્ભવતા ફોડા દોષના ભેજથી થાય છે; ત્રિદોષના મિશ્રણથી પોતપોતાના સ્થાન પર ફેરફાર થાય છે.

પક્વો હિ નાભિવસ્તિસ્થો ભિન્નોઽન્તર્બહિરેવ વા । પાકશ્ચાન્તઃ પ્રવૃદ્ધસ્ય ક્ષીણસ્યોપદ્રવાર્દિતઃ ॥ ૧,૧૬૦.

જ્યારે ફોડો પાકી જાય અને નાભિ કે મૂત્રાશયમાં હોય, ત્યારે એ અંદર કે બહાર ફાટી શકે છે; જો ફોડો સુકાઈ જાય અને ઉપદ્રવ થાય, તો અંદર જ પાંકડો થાય છે.

વિદ્રધિશ્ચ ભવેત્તત્ર પાપાનાં પાપયોષિતામ્ । મૃતે તુ ગર્ભગે ચૈવ સમ્ભવેચ્છ્વયથર્ઘનઃ ॥ ૧,૧૬૦.

અહીં દુષ્ટ સ્ત્રીઓ અને પાપીઓમાં ફોડા થાય છે; જો ગર્ભમાં બાળક મરી જાય, તો કઠણ સોજો પણ થઈ શકે છે.

સ્તને સમત્થે દુઃખં વા બાહ્યવિદ્રધિલક્ષણમ્ । નારીણાં સૂક્ષ્મરક્તત્વાત્કન્યાયાન્તુ ન જાયતે ॥ ૧,૧૬૦.

સ્તનમાં દુઃખાવો હોય કે ન હોય, એ બહારના ફોડાનું લક્ષણ છે; સ્ત્રીઓમાં લોહી સૂક્ષ્મ હોવાથી, કન્યાઓમાં એ ફોડો થતો નથી.

ક્રુદ્ધો રુદ્ધગતિર્વાયુઃ શેફમૂલકરો?હિ સઃ । મુષ્કવઙ્ક્ષણતઃ પ્રાપ્ય ફલકોષાતિવાહિનીમ્ ॥ ૧,૧૬૦.

જ્યારે વાયુ ઉશ્કાય કે તેનો પ્રવાહ અટકે, ત્યારે શિશ્નના મૂળમાં સોજો થાય છે; એ વંક્ષણ અને મુષ્કમાં પહોંચીને ફળકોષમાં વધારે સોજો લાવે છે.

આપીડ્ય ધમનીવૃદ્ધિં કરોતિ ફલકોષયોઃ । દોષો મેદઃસુ તત્રાસ્તે સવૃદ્ધિઃ સપ્તધા ગદઃ ॥ ૧,૧૬૦.

દબાણથી ફળકોષની ધમનીઓ ફૂલી જાય છે; ત્યાં દોષ અને ચરબી ભેગા થાય છે અને સોજાવાળું આ રોગ સાત પ્રકારમાં દેખાય છે.

મૂત્રન્તયોરપ્યનિલાદ્બાહ્યે વાભ્યન્તરે તથા । વાતપૂર્ણઃ ખરસ્પર્શો રૂક્ષો વાતાચ્ચ દાહકૃત્ ॥ ૧,૧૬૦.

વાયુના કારણે મૂત્રમાર્ગના અંતે, બહાર કે અંદર, સોજો થાય છે; એ હવામાં ભરેલું, સ્પર્શે ખડતાળ, સૂકું અને વાયુથી દાહક છે.

પક્વોદુમ્બરસઙ્કાશઃ પિત્તાદ્દાહોષ્મપાકવાન્ । કફાત્તીવ્રો ગુરુઃ સ્નિગ્ધઃ કણ્ડૂમાન્કઠિનોઽલ્પરુક્ ॥ ૧,૧૬૦.

પિત્તથી પાકેલો ફોડો ઉડુંબર જેવા દેખાય છે, તેમાં દાહ, ગરમી અને પાંકડો થાય છે; કફથી એ ભારે, ચીકણો, ખંજવાળવાળો, કઠણ અને ઓછું દુઃખાવાવાળો હોય છે.

કૃષ્ણઃ સ્ફોટાવૃતઃ પિણ્ડોં વૃદ્ધિલિઙ્ગશ્ચ રક્તતઃ । કફવન્મેદસાં વૃદ્ધિર્મૃદુતાલફલોપમઃ ॥ ૧,૧૬૦.

ફોડો કાળો, ફોલ્લાવાળો અને લોહીથી વધતો હોય છે; કફ અને ચરબીથી એ વધે છે, નરમ અને પાકેલા તાળફળ જેવો લાગે છે.

મૂત્રધારણશીલસ્ય મૂત્રજસ્તત્ર ગચ્છતઃ । અલોભઃ પૂર્ણધૃતિમાન્ક્ષોભં યાતિ સરન્મૃદુ ॥ ૧,૧૬૦.

જે માણસે વારંવાર મૂત્ર રોકવાની આદત પાડી હોય, એના શરીરમાં મૂત્ર જતાં, એના મનની સ્થિરતા અને લોભનો અભાવ બગડી જાય છે, અને જે નરમ પ્રવાહ હોવો જોઈએ એ પણ ગભરાઈ જાય છે.

મૂત્રકૃચ્છ્રમધસ્તાચ્ચ વલયઃ ફલકોષયોઃ । વાતકોપિભિસહારૈઃ શીતતોયાવગાહનૈઃ ॥ ૧,૧૬૦.

મૂત્ર છોડવામાં તકલીફ થાય છે, નીચેના ભાગમાં અને વંશણ તથા અંડકોષમાં સૂજન આવે છે, અને વાયુ વધવાથી તથા ઠંડા પાણીમાં ડૂબકી લેવાથી આ તકલીફ વધારે થાય છે.

વિણ્મૂત્રધારણાચ્ચૈવ વિષમાઙ્ગવિચેષ્ટનૈઃ । ક્ષોભિતૈઃ ક્ષોભિતૌજાશ્ચ ક્ષીણાન્તર્દેહિનો યદા ॥ ૧,૧૬૦.

મૂત્ર અને વિસર્જન રોકવાથી, અને અંગો અયોગ્ય રીતે ચલાવવાથી, જ્યારે શરીરના અંદરના તત્વો ગભરાઈ જાય છે અને ક્ષીણ થઈ જાય છે—

પવનો વિગુણીભૂય શોણિતં તદધોનયેત્ । કુર્યાત્તત્ક્ષણસન્ધિસ્થો ગ્રન્થ્યાભઃ શ્વયથુસ્તદા ॥ ૧,૧૬૦.

ત્યારે વાયુ બગડીને લોહીને નીચે દોરી જાય છે; અને સાંધા પાસે ગાંઠ જેવું સૂજન ઊભું થાય છે.