ગરુડપુરાણમ્

સર્ષપોપમસંસ્થાના જિહ્વાપાકમહારુજા । પુત્રિણી મહતી ચાલ્પા સુસૂક્ષ્મા પિડિકા સ્મૃતા ॥ ૧,૧૫૯.

સરસવના દાણા જેવી આકારવાળી, જીભમાં ઘાવ અને ભારે પીડા આપતી, મોટી, નાની કે અત્યંત સૂક્ષ્મ જે ફોડ હોય, તેને પુત્રીણી કહે છે.

વિદારીકન્દવદ્વૃત્તા કઠિના ચ વિદારિકા । વિદ્રધેર્લક્ષણૈર્યુક્તા જ્ઞેયા વિદ્રધિકા તુ સા ॥ ૧,૧૫૯.

વિદારીકંદ જેવી ગોળ, કઠણ અને ફોડાની લાક્ષણિકતાઓ ધરાવતી જે ફોડ હોય, તેને વિદાધિકા કહે છે.

પુત્રિણી ચ વિદારી ચ દુઃ સહા બહુમેદસઃ । સદ્યઃ પિત્તોલ્બણાસ્ત્વન્યાઃ સમ્ભવન્ત્યલ્પમેદસઃ ॥ ૧,૧૫૯.

પુત્રીણી અને વિદારી ફોડો સહન કરવી મુશ્કેલ હોય છે અને વધારે ચરબી ધરાવનારામાં થાય છે; બાકી ફોડો પિત્તવાળા અને ઓછી ચરબી ધરાવનારામાં થાય છે.

પિડિકાસ્તા ભવેયુઃ સ્યાદ્દોષોદ્રેકો યથાયથમ્ । પ્રમેહેણ વિનાપ્યેતા જાયન્તે દુષ્ટમેદસઃ ॥ ૧,૧૫૯.

આ ફોડો દોષોની વૃદ્ધિ પ્રમાણે થાય છે; અને પ્રમેહ વગર પણ બગડેલી ચરબીથી ઉત્પન્ન થાય છે.

તાવચ્ચ નોપલક્ષ્યન્તે યાવદ્વર્ણઞ્ચ વર્જિતમ્ । હારિદ્રં રક્તવર્ણં વા મેહપ્રાગ્રૂપવર્જિતમ્ ॥ ૧,૧૫૯.

જ્યાં સુધી રંગમાં ફેરફાર ન થાય ત્યાં સુધી આ ફોડો દેખાતાં નથી; પીળો કે લાલ રંગ, અથવા પ્રમેહના આરંભના લક્ષણો ન હોય તો ધ્યાન આપવું જોઈએ.

યો મૂત્રયેત તન્મહેં રક્તપિત્તન્તુ તદ્વિદુઃ । સ્વેદોઽઙ્ગગાન્ધઃ શિથિલત્વમઙ્ગે શ્ય્યાશનસ્વપ્નસુખાભિષઙ્ગઃ । હૃન્નેત્રજિહ્વાશ્રવણોપદાહા ઘનોગ્રતા કેશનખાભિવૃદ્ધિઃ ॥ ૧,૧૫૯.

જેનું મૂત્ર આવું હોય તેને રક્તપિત્ત કહેવાય છે; તેમાં વધારે પસીનો, શરીરમાં દુર્ગંધ, અંગોમાં ઢીલાશ, ઊંઘ અને ખોરાકની ઇચ્છા, હૃદય, આંખ, જીભ અને કાનમાં દાહ, શરીરમાં ભારપણ અને વાળ-નખની વધારે વૃદ્ધિ થાય છે.

શીતપ્રિયત્વં ગલતાલુશોષો માધુર્ય માસ્યે કરપાદદાહઃ । ભવિષ્યતો મેહગણસ્ય રૂપં મૂત્રેઽપિ ધાવન્તિ પિપીલિકાશ્ચ ॥ ૧,૧૫૯.

ઠંડું ગમવું, ગળું અને તાળું સુકાવું, મોઢામાં મીઠાશ, હાથ-પગમાં દાહ — આ બધું આવનારા પ્રમેહના લક્ષણો છે; મૂત્રમાં કીડી પણ આવે છે.

તૃષ્ણા પ્રમેહે મધુરં પ્રપિચ્છં મધ્વામયે સ્યાદ્વિવિધોવિકારઃ । સમ્પૂરણાદ્વા કફસમ્ભવઃ સ્યાત્ક્ષીણેષુ દોષેષ્વનિલાત્મકો વા ॥ ૧,૧૫૯.

પ્રમેહમાં તરસ, મોઢામાં મીઠાશ અને ચીકાશ, અને અનેક પ્રકારના વિકારો થાય છે; શરીરમાં ભરાવા હોય ત્યારે કફથી અને દોષ ઓછા હોય ત્યારે વાયુથી થાય છે.

સમ્પૂર્ણરૂપાઃ કફપિત્તમેહાઃ ક્રમેણ યે વૈ રતિસમ્ભવાશ્ચ । સક્રામતે પિત્તકૃતાસ્તુ યાપ્યાઃ સાધ્યોઽસ્તિ મેહો યદિ નાસ્તિ દિષ્ટમ્ ॥ ૧,૧૫૯.

કફ અને પિત્તથી થતા, ધીમે ધીમે અને સંપૂર્ણ રૂપે દેખાતા, તથા કામસુખથી થતા પ્રમેહ લાંબા સમય સુધી રહે છે; પિત્તથી થતા દુર્લભ છે, પણ જો ભાગ્યમાં ન હોય તો પ્રમેહ સાજો થઈ શકે છે.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૧૬૦ ધન્વન્તરિરુવાચ । નિદાનં વિદ્રધેર્વક્ષ્યે ગુલ્મસ્ય શૃણુ શુશ્રુત ! । ભુક્તૈઃ પર્યુષિતાત્યુષ્ણશુષ્કરૂક્ષવિદાહિભિઃ ॥ ૧,૧૬૦.

ધન્વંતરીએ કહ્યું: હવે હું વિદાધિ અને ગુલ્મના કારણો કહું છું, સુશ્રુત, સાંભળ! બગડેલું, બહુ ગરમ, સુકું, કરકશ કે દાહક ખોરાક ખાવાથી આ રોગ થાય છે.

જિહ્મશય્યાવિચેષ્ટાભિસ્તૈસ્તૈશ્ચાસૃક્પ્રદૂષણૈઃ । દુષ્ટસત્વઙ્માંસમેદોઽસ્થિમદામૃષ્ટોદરાશ્રયઃ ॥ ૧,૧૬૦.

વાંકા પથારી પર સુવું, ખોટી રીતે હલનચલન કરવું અને વિવિધ પ્રકારના રક્તદોષથી, બગડેલું માંસ, ચરબી, મજ્જા અને હાડકાં પેટમાં રોગનું સ્થાન બને છે.

યઃ શોથો બહિરન્તશ્ચ મહાશૂલો મહારુજઃ । વૃત્તઃ સ્યાદાયતો યો વા સ્મૃતો રોગઃ સ વિદ્રધિઃ ॥ ૧,૧૬૦.

જે સોજો અંદર કે બહાર, ભારે દુખાવાવાળો અને તીવ્ર પીડાદાયક હોય, ગોળ કે લંબાવાળો હોય, તેને વિદાધિ રોગ કહે છે.

દોષૈઃ પૃથક્સમુદિતૈઃ શોણિતેન સ્ત્રતેન ચ । વહતે તત્ર તત્રાઙ્ગે દારુણે ગ્રથિતોઽસ્ત્રુતઃ ॥ ૧,૧૬૦.

દોષો અને રક્ત એકલા કે સાથે મળીને આ રોગ ઉત્પન્ન કરે છે, જે શરીરના જુદા જુદા ભાગોમાં કઠણ, ગાંઠવાળો અને ન વહેતો હોય છે.

અન્તરા દારુણશ્ચૈવ ગમ્ભીરો ગુલ્મવર્ધનઃ । વલ્મીકવત્સમુત્સ્ત્રાવી હ્યગ્નિમાન્દ્યઞ્ચ જાયતે ॥ ૧,૧૬૦.

આ રોગ અંદરથી બહુ તીવ્ર અને ઊંડો હોય છે, ગુલ્મ જેવી રીતે વધે છે; તે વાલ્મીક જેવી રીતે વહે છે અને જઠરાગ્નિ દુર્બળ કરે છે.

નાભિબસ્તિયકૃત્પ્લીહક્લોમહૃત્કુક્ષિવઙ્ક્ષણિ । હૃદયે વેપમાને તુ તત્રતત્રાતિતીવ્રરુક્ ॥ ૧,૧૬૦.

આ રોગ નાભિ, મૂત્રાશય, યકૃત, પળી, હૃદય, પેટ અને વાંકમાં થાય છે; હૃદયમાં હોય ત્યારે ત્યાં ભારે દુખાવો અને કંપન થાય છે.

શ્યામારુણશિરોત્થાનપાકો વિષમસંસ્થિતિઃ । સંજ્ઞાચ્છેદભ્રમાનાહસ્યન્દસર્પણશબ્દવાન્ ॥ ૧,૧૬૦.

કાળી-લાલ ટોચ, અસમાન પાકવાની પ્રક્રિયા અને અવિન્યસ્ત આકારવાળો, આ રોગમાં શૂન્યતા, ગભરાટ, પેટ ફૂલવું, સ્રાવ, રેંગતી લાગણી અને અવાજ થાય છે.

રક્તતામ્રાસિતઃ પિત્તાત્તૃણ્મોહજ્વરદાહવાન્ । ક્ષિપ્તોત્થાનપ્રપાકશ્ચ પાણ્ડુઃ કણ્ડૂયુતઃ કફાત્ ॥ ૧,૧૬૦.

પિત્તથી આ રોગ લાલ, તાંબુડા કે કાળાશ દેખાય છે, ઉન્માદ, તાવ અને દાહ આપે છે; કફથી અચાનક થાય છે, ઝડપથી પાકે છે, પીળાશ અને ખંજવાળ સાથે હોય છે.

સંક્લેશશીતકસ્તમ્ભજૃમ્ભારોચકગૌરવાઃ । ચિરોત્થાનોઽવિપાકશ્ચ સંકીર્ણઃ સન્નિપાતજઃ ॥ ૧,૧૬૦.

મિશ્ર ત્રિદોષના વિકારથી શરીરમાં તકલીફ, ઠંડક, સખતાઈ, જમ્હાઈ આવવી, ભૂખ ન લાગવી, શરીર ભારે લાગવું, રોગ ધીમે ધીમે શરૂ થવો અને પાચન બગડવું—આ બધાં લક્ષણો દેખાય છે.

સામર્થ્યાચ્ચાત્ર વિડ્ભેદો બાહ્યાભ્યન્તરલક્ષણમ્ । કૃષ્ણસ્ફોટાવૃતશ્યામસ્તીવ્રદાહરુજાજ્વરઃ ॥ ૧,૧૬૦.

આ રોગ વધારે બળવાન બને ત્યારે, શરિરની અંદર અને બહાર બંને રીતે વિકાર દેખાય છે—મળમાં ફેરફાર, કાળા ફોલ્લા, કાળાશ, ભારે દાહ, દુઃખાવો અને તાવ આવે છે.

પિત્તલિઙ્ગોઽસૃજા બાહ્યે સ્ત્રીણામેવ તથાન્તરમ્ । શસ્ત્રાદ્યૈરભિઘાતોત્થરક્તૈશ્ચ રોગકારણમ્ ॥ ૧,૧૬૦.

પિત્તના લક્ષણો બહારથી પણ, ખાસ કરીને સ્ત્રીઓમાં, લોહી વહેવા પર દેખાય છે; શસ્ત્ર વગેરેથી થયેલા ઘા કે લોહી પણ રોગનું કારણ બને છે.

ક્ષતોત્થો વાયુના ક્ષિપ્તઃ સ રક્તઃ પિત્તમીરયન્ । પિત્તાસૃગ્લક્ષણં કુર્યાદ્વિદ્રધિં ભૂર્યુપદ્રવમ્ ॥ ૧,૧૬૦.

જ્યારે ઘા થાય અને વાયુથી લોહી ઉશ્કાય છે, ત્યારે એ પિત્તને ઉશ્કાવે છે અને પિત્ત-લોહીના લક્ષણો સાથે અનેક પ્રકારના ફોડા અને વિકૃતિઓ ઊભી થાય છે.

તેનોપદ્રવભેદશ્ચ સ્મૃતોઽધિષ્ઠાનભેદતઃ । નાભૌ હિ ધ્માતં ચેદ્બસ્તૌ મૂત્રકૃચ્છ્રઞ્ચજાયતે ॥ ૧,૧૬૦.

આ રીતે, રોગના ઉપદ્રવ તેના સ્થાન પ્રમાણે જુદા જુદા હોય છે; જેમ કે, નાભિ કે મૂત્રાશયમાં સોજો આવે તો મૂત્ર છોડવામાં તકલીફ થાય છે.

શ્વાસપ્રશ્વાસરોધશ્ચ પ્લીહાયામતિતૃટ્પરમ્ । ગલરોધશ્ચ ક્લોમ્નિ સ્યાત્સર્વાઙ્ગપ્રરુજા હૃદિ ॥ ૧,૧૬૦.

શ્વાસ લેવામાં કે છોડવામાં અડચણ, પળીનું રોગ, બહુ તરસ લાગવી અને ગળામાં અવરોધ—આ બધું ક્લોમમાં થાય છે; આખા શરીરમાં અને હૃદયમાં પણ દુઃખાવો થાય છે.

પ્રમોહસ્તમકઃ કાસૌ હૃદયોદ્ધટ્ટનન્તથા । કુક્ષિપાર્શ્વાન્તરે ચૈવ કુક્ષૌ દોષોપજન્મ ચ ॥ ૧,૧૬૦.

બેહોશી, આંખે અંધારું છવાય, ઉધરસ, હૃદય ધડકવું, પેટના બાજુઓમાં દુઃખાવો અને પેટમાં દોષોનું સર્જન—આ બધું પણ થાય છે.

તથા ચેદૂરુસન્ધૌ ચ વઙ્ક્ષણે કટિપૃષ્ઠયોઃ । પાર્શ્વયોશ્ચ વ્યથા પાયૌ પવનસ્ય નિરોધનમ્ ॥ ૧,૧૬૦.

એ જ રીતે, જાંઘના સાંધા, વંક્ષણ, કટિ, પીઠ અને બાજુઓમાં દુઃખાવો થાય છે; પાયુમાં પણ પીડા અને વાયુ અટકે છે.

આમપક્વવિદગ્ધત્વં તેષાં શોથવદાદિશેત્ । નાભેરૂર્ધ્વમુખાત્પક્વાત્પ્રદ્રવન્ત્યપરે ગુદાત્ ॥ ૧,૧૬૦.

આમાં ક્યારેક કાચો, ક્યારેક પાકેલો કે ફૂટેલો સોજો ઓળખવો; પાક્યા પછી, કેટલાક નાભિ તરફ ઉપરથી અને કેટલાક ગુદા તરફ નીચેથી વહે છે.

ગુદાસ્તનાભિજે વિદ્યાદ્દોષક્લેદોચ્ચવિદ્રધૌ । કુરુતે સ્વાધિષ્ઠાનસ્ય વિવર્તં સન્નિપાતજઃ ॥ ૧,૧૬૦.

ગુદા, સ્તન કે નાભિમાં ઉદ્ભવતા ફોડા દોષના ભેજથી થાય છે; ત્રિદોષના મિશ્રણથી પોતપોતાના સ્થાન પર ફેરફાર થાય છે.

પક્વો હિ નાભિવસ્તિસ્થો ભિન્નોઽન્તર્બહિરેવ વા । પાકશ્ચાન્તઃ પ્રવૃદ્ધસ્ય ક્ષીણસ્યોપદ્રવાર્દિતઃ ॥ ૧,૧૬૦.

જ્યારે ફોડો પાકી જાય અને નાભિ કે મૂત્રાશયમાં હોય, ત્યારે એ અંદર કે બહાર ફાટી શકે છે; જો ફોડો સુકાઈ જાય અને ઉપદ્રવ થાય, તો અંદર જ પાંકડો થાય છે.

વિદ્રધિશ્ચ ભવેત્તત્ર પાપાનાં પાપયોષિતામ્ । મૃતે તુ ગર્ભગે ચૈવ સમ્ભવેચ્છ્વયથર્ઘનઃ ॥ ૧,૧૬૦.

અહીં દુષ્ટ સ્ત્રીઓ અને પાપીઓમાં ફોડા થાય છે; જો ગર્ભમાં બાળક મરી જાય, તો કઠણ સોજો પણ થઈ શકે છે.