ગરુડપુરાણમ્

દાહસ્તૃષ્ણામ્લિકા મૂર્છા વિડ્ભેદઃ પિત્તજન્મનામ્ । વાતજાનામુદાવર્તઃ કમ્પહૃદ્ગહલોલતાઃ ॥ ૧,૧૫૯.

પિત્તથી થનારા પ્રમેહમાં સળવળ, તરસ, ખાટાશ, બેહોશી અને જુલાબ થાય છે; વાયુથી થનારા પ્રમેહમાં પેટમાં વળવું, કંપ, હૃદયમાં દુઃખાવો અને બેચેની થાય છે.

શૂલમુન્નિદ્રાતા શોષઃ શ્વાસઃ કાસઞ્ચ જાયતે । શરાવિકા કચ્છપિકા જ્વાલિની વિનતાલજી ॥ ૧,૧૫૯.

શૂળ ઊભું થાય ત્યારે શરીરમાં સુકાઈ જવું, શ્વાસ ચડવો અને ઉધરસ થાય છે. શરાવિકા, કચ્છપિકા, જ્વાલિની અને વિનતા-આલજી નામની બીમારીઓ પણ દેખાય છે.

મસૂરિકા સર્ષપિકા પુત્રિણી સવિદારિકા । વિદ્રધિશ્ચેતિ પિડિકાઃ પ્રમેહોપેક્ષયા દશ ॥ ૧,૧૫૯.

મસૂરિકા, સરસપિકા, પુત્રીણી, સવિદારિકા અને વિદ્રધી-આવી દસ પ્રકારની ફોડા-ફુટકા પ્રમેહની અવગણનાથી થાય છે.

અન્નસ્ય કફસંશ્લેષાત્પ્રાયસ્તત્ર પ્રવર્તનમ્ । સ્વાદ્વમ્લલવણસ્નિગ્ધગુરુપિચ્છિલશીતમ્ ॥ ૧,૧૫૯.

જ્યારે ખોરાકમાં કફ મળાય છે, ત્યારે આવી બીમારીઓ સામાન્ય રીતે થાય છે. ખાસ કરીને મીઠું, ખાટું, લવણયુક્ત, તેલવાળું, ભારે, લિસ્સું અને ઠંડું ખાવાથી વધુ થાય છે.

નવં ધાન્યં સુરાસૂપમાંસેક્ષુગુડગોરસમ્ । એકસ્થાનાસનવતિ શયનં વિનિવર્તનમ્ ॥ ૧,૧૫૯.

નવું અનાજ, માદક પાનીઓ, સૂપ, માંસ, ઉકાળો, ગોળ અને દૂધના પદાર્થો, એક જ જગ્યાએ લાંબો સમય બેસવું અને સતત સૂઈ રહેવું-આ બધું ટાળવું જોઈએ.

બસ્તિમાશ્રિત્ય કુરુતે પ્રમેહાદ્દૂષિતઃ કફઃ । દૂષયિત્વા વપુઃ ક્લેદં સ્વેદમેદોવસામિષમ્ ॥ ૧,૧૫૯.

પ્રમેહથી કફ બસ્તીમાં જમાઈ જાય છે. પછી એ શરીરને બગાડી, પસીનો, ચરબી, મજ્જા અને માંસને પણ બગાડે છે.

પિત્તં રક્તમતિક્ષીણે કફાદૌ મૂત્રસંશ્રયમ્ । ધાતું બસ્તિમુપાનીય તત્ક્ષયેચ્ચૈવ મારુતઃ ॥ ૧,૧૫૯.

જ્યારે પિત્ત અને રક્ત બહુ ઓછી જાય છે, ત્યારે કફ પહેલે મૂત્રમાં જમાઈ જાય છે. પછી બસ્તીમાં ધાતુ સુધી પહોંચે છે અને એ ધાતુ પણ ઘટે ત્યારે વાયુ વધે છે.

સાધ્યાસાધ્યપ્રતીત્યાદ્યાઃ મેહાસ્તેનૈવ તદ્ભવાઃ । સમે સમકૃતા દોષે પરમત્વાત્તથાપિ ચ ॥ ૧,૧૫૯.

પ્રમેહના પ્રકારો એના સાજા કે અસાજા હોવા પર આધાર રાખે છે. દોષો બરાબર હોય છતાં પણ જે દોષ વધુ હોય એ પ્રમાણે ભેદ રહે છે.

સામાન્ય લક્ષણન્તેષાં પ્રભૂતાવિલમૂત્રતા । દોષદૂષ્યા વિશેષેઽપિ તત્સંયોગવિશેષતઃ ॥ ૧,૧૫૯.

આ બધાની સામાન્ય લક્ષણ એ છે કે મૂત્ર વધારે અને ગાઢ આવે છે. દોષ અને ધાતુ અલગ હોય છતાં, એમના જોડાણ પ્રમાણે લક્ષણમાં ફેરફાર થાય છે.

મૂત્રવર્ણાદિભેદેન ભેદો મેહેષુ કલ્પ્યતે । અચ્છં બહુસિતં શીતં નિર્ગન્ધમુદકોપમમ્ ॥ ૧,૧૫૯.

મૂત્રના રંગ અને અન્ય લક્ષણો પ્રમાણે પ્રમેહના પ્રકારો ઓળખાય છે. જેમ કે- મૂત્ર સ્વચ્છ, બહુ સફેદ, ઠંડું, વાસરહિત અને પાણી જેવું હોય છે.

મેહત્યુદકમેહેન કિઞ્ચિદાવિલપિચ્છિલમ્ । ઇક્ષો રસમિવાત્યર્થં મધુરં ચેક્ષુમેહતઃ ॥ ૧,૧૫૯.

ઉદકમેહમાં મૂત્ર પાણી જેવું, થોડું ધૂંધળું અને લિસ્સું હોય છે. ઈક્ષુમેહમાં મૂત્ર બહુ જ મીઠું, શેરડીના રસ જેવું હોય છે.

સાન્દ્રી ભવેત્પર્યુષિતં સાન્દ્રમેહેન મેહતિ । સુરામેહી સુરાતુલ્યમુપર્યચ્છમધોઘનમ્ ॥ ૧,૧૫૯.

સાંદ્રમેહમાં મૂત્ર ગાઢ અને બાસી થઈ જાય છે. સુરામેહમાં મૂત્ર દારૂ જેવું- ઉપરથી સ્વચ્છ અને નીચે ઘન હોય છે.

સહૃષ્ટરોમા પિષ્ટેન પિષ્ટબદ્બહુલં સિતમ્ । શુક્રાભં શુક્રમિશ્રં વા શુક્રમેહી પ્રમેહતિ ॥ ૧,૧૫૯.

શુક્રમેહમાં શરીરે રોમકંપ થાય છે. મૂત્ર લોટ જેવું ગાઢ અને સફેદ, શુક્ર જેવું કે શુક્ર સાથે મળેલું હોય છે.

મૂત્રયેત્સિકતામેહી સિકતારૂપિણો મલાન્ । શીતમેહી સુબહુશો મધુરં ભૃશશીતલમ્ ॥ ૧,૧૫૯.

સિકતામેહમાં મૂત્રમાં રેત જેવા કણો આવે છે. શીતમેહમાં મૂત્ર બહુ આવે છે, મીઠું અને ખૂબ ઠંડું હોય છે.

શનૈઃ શનૈઃ શનૈર્મેહી મન્દં મન્દંપ્રમેહતિ । લાલાતન્તુયુતં મૂત્રં લાલામેહેન પિચ્છિલમ્ ॥ ૧,૧૫૯.

શનૈર્મેહમાં ધીમે ધીમે મૂત્ર આવે છે. લાલામેહમાં મૂત્ર લિસ્સું અને લાળના તાંતણા સાથે હોય છે.

ગન્ધવર્ણરસસ્પર્શેઃ ક્ષારેણ ક્ષારતોયવત્ । નીલમેહન નીલાભં કાલમેહી મસીનિભમ્ ॥ ૧,૧૫૯.

ક્ષારમેહમાં મૂત્ર ક્ષારવાળું પાણી જેવું- વાસ, રંગ, સ્વાદ અને સ્પર્શમાં હોય છે. નીલમેહમાં મૂત્ર વાદળી અને કાળમેહમાં કાળી શાઈ જેવું હોય છે.

સન્ધિમર્મસુ જાયન્તે માંસલેષુ ચ ધામસુ । અન્તોન્નતા મધ્યનિન્મા અક્લેદસુરુજાન્વિતા ॥ ૧,૧૫૯.

સાંધા, મર્મસ્થાન અને માંસવાળી નસોમાં ફોડા થાય છે. એ ફોડા કિનારે ઊંચા, વચ્ચે ધસી ગયેલા, સુકા અને દુઃખાવાવાળા નથી.

શરાવમાનસંસ્થાના પિડિકા સ્યાચ્છરાવિકા । સદાહા કૂર્મસંસ્થાના જ્ઞેયા કચ્છપિકા બુધૈઃ ॥ ૧,૧૫૯.

શરાવિકા નામની ફોડા વાટકી જેવી આકારની હોય છે. કચ્છપિકા હંમેશા સળગતી અને કાચબા જેવી દેખાય છે- એવું જ્ઞાની લોકો કહે છે.

મહતી પિડિકા નીલા વિનતા નામ સા સ્મૃતા । દહતિ ત્વચમુત્થાને જ્વાલિની કષ્ટદાયિની ॥ ૧,૧૫૯.

મોટી, વાદળી ફોડા વિનતા કહેવાય છે. જ્વાલિની ચામડી પર થાય છે, સળગાવે છે અને ભારે પીડા આપે છે.

રક્તા સિતા સ્ફોટચિતા દારુણા ત્વલજી ભવેત્ । મસૂરાકૃતિ સંસ્થાના વિજ્ઞેયા તુ મસૂરિકા ॥ ૧,૧૫૯.

લાલ કે સફેદ રંગની, ફાટેલી ફોડા જેવી, બહુ તીવ્ર દુખાવાવાળી અને મસૂર જેવી આકારવાળી જે ફોડ છે, તેને મસૂરીકા કહે છે.

સર્ષપોપમસંસ્થાના જિહ્વાપાકમહારુજા । પુત્રિણી મહતી ચાલ્પા સુસૂક્ષ્મા પિડિકા સ્મૃતા ॥ ૧,૧૫૯.

સરસવના દાણા જેવી આકારવાળી, જીભમાં ઘાવ અને ભારે પીડા આપતી, મોટી, નાની કે અત્યંત સૂક્ષ્મ જે ફોડ હોય, તેને પુત્રીણી કહે છે.

વિદારીકન્દવદ્વૃત્તા કઠિના ચ વિદારિકા । વિદ્રધેર્લક્ષણૈર્યુક્તા જ્ઞેયા વિદ્રધિકા તુ સા ॥ ૧,૧૫૯.

વિદારીકંદ જેવી ગોળ, કઠણ અને ફોડાની લાક્ષણિકતાઓ ધરાવતી જે ફોડ હોય, તેને વિદાધિકા કહે છે.

પુત્રિણી ચ વિદારી ચ દુઃ સહા બહુમેદસઃ । સદ્યઃ પિત્તોલ્બણાસ્ત્વન્યાઃ સમ્ભવન્ત્યલ્પમેદસઃ ॥ ૧,૧૫૯.

પુત્રીણી અને વિદારી ફોડો સહન કરવી મુશ્કેલ હોય છે અને વધારે ચરબી ધરાવનારામાં થાય છે; બાકી ફોડો પિત્તવાળા અને ઓછી ચરબી ધરાવનારામાં થાય છે.

પિડિકાસ્તા ભવેયુઃ સ્યાદ્દોષોદ્રેકો યથાયથમ્ । પ્રમેહેણ વિનાપ્યેતા જાયન્તે દુષ્ટમેદસઃ ॥ ૧,૧૫૯.

આ ફોડો દોષોની વૃદ્ધિ પ્રમાણે થાય છે; અને પ્રમેહ વગર પણ બગડેલી ચરબીથી ઉત્પન્ન થાય છે.

તાવચ્ચ નોપલક્ષ્યન્તે યાવદ્વર્ણઞ્ચ વર્જિતમ્ । હારિદ્રં રક્તવર્ણં વા મેહપ્રાગ્રૂપવર્જિતમ્ ॥ ૧,૧૫૯.

જ્યાં સુધી રંગમાં ફેરફાર ન થાય ત્યાં સુધી આ ફોડો દેખાતાં નથી; પીળો કે લાલ રંગ, અથવા પ્રમેહના આરંભના લક્ષણો ન હોય તો ધ્યાન આપવું જોઈએ.

યો મૂત્રયેત તન્મહેં રક્તપિત્તન્તુ તદ્વિદુઃ । સ્વેદોઽઙ્ગગાન્ધઃ શિથિલત્વમઙ્ગે શ્ય્યાશનસ્વપ્નસુખાભિષઙ્ગઃ । હૃન્નેત્રજિહ્વાશ્રવણોપદાહા ઘનોગ્રતા કેશનખાભિવૃદ્ધિઃ ॥ ૧,૧૫૯.

જેનું મૂત્ર આવું હોય તેને રક્તપિત્ત કહેવાય છે; તેમાં વધારે પસીનો, શરીરમાં દુર્ગંધ, અંગોમાં ઢીલાશ, ઊંઘ અને ખોરાકની ઇચ્છા, હૃદય, આંખ, જીભ અને કાનમાં દાહ, શરીરમાં ભારપણ અને વાળ-નખની વધારે વૃદ્ધિ થાય છે.

શીતપ્રિયત્વં ગલતાલુશોષો માધુર્ય માસ્યે કરપાદદાહઃ । ભવિષ્યતો મેહગણસ્ય રૂપં મૂત્રેઽપિ ધાવન્તિ પિપીલિકાશ્ચ ॥ ૧,૧૫૯.

ઠંડું ગમવું, ગળું અને તાળું સુકાવું, મોઢામાં મીઠાશ, હાથ-પગમાં દાહ — આ બધું આવનારા પ્રમેહના લક્ષણો છે; મૂત્રમાં કીડી પણ આવે છે.

તૃષ્ણા પ્રમેહે મધુરં પ્રપિચ્છં મધ્વામયે સ્યાદ્વિવિધોવિકારઃ । સમ્પૂરણાદ્વા કફસમ્ભવઃ સ્યાત્ક્ષીણેષુ દોષેષ્વનિલાત્મકો વા ॥ ૧,૧૫૯.

પ્રમેહમાં તરસ, મોઢામાં મીઠાશ અને ચીકાશ, અને અનેક પ્રકારના વિકારો થાય છે; શરીરમાં ભરાવા હોય ત્યારે કફથી અને દોષ ઓછા હોય ત્યારે વાયુથી થાય છે.

સમ્પૂર્ણરૂપાઃ કફપિત્તમેહાઃ ક્રમેણ યે વૈ રતિસમ્ભવાશ્ચ । સક્રામતે પિત્તકૃતાસ્તુ યાપ્યાઃ સાધ્યોઽસ્તિ મેહો યદિ નાસ્તિ દિષ્ટમ્ ॥ ૧,૧૫૯.

કફ અને પિત્તથી થતા, ધીમે ધીમે અને સંપૂર્ણ રૂપે દેખાતા, તથા કામસુખથી થતા પ્રમેહ લાંબા સમય સુધી રહે છે; પિત્તથી થતા દુર્લભ છે, પણ જો ભાગ્યમાં ન હોય તો પ્રમેહ સાજો થઈ શકે છે.