ગરુડપુરાણમ્

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૧૫૯ ધન્વન્વરિરુવાચ । પ્રમેહાણાં નિદાનન્તે વક્ષ્યેઽહં શૃણુ સુશ્રુત ! । પ્રમેહા વિંશતિસ્તત્ર શ્લેષ્મણો દશ પિત્તતઃ ॥ ૧,૧૫૯.

શ્રીધન્વંતરીએ કહ્યું: હવે હું પ્રમેહના કારણો સમજાવું છું, સુશ્રુત, સાંભળ! પ્રમેહના વીસ પ્રકાર છે: દસ કફથી અને બાકીના પિત્તથી થાય છે.

ષટ્ચત્વારોઽનિલાત્તેચ મેદોમત્રકફાવહાઃ । હારિદ્રમેહી કટુકં હરિદ્રાસન્નિભં શકૃત્ ॥ ૧,૧૫૯.

ચાર અને છ પ્રકાર વાયુથી થાય છે, અને કેટલાક ચરબી, મજ્જા અને કફથી થાય છે. હરિદ્રામેહીનું મૂત્ર તીખું અને હળદર જેવું હોય છે, અને પેટેની ગંદગી પણ એવી જ હોય છે.

વિસ્ત્રં માઞ્જિષ્ઠમેહેચ મઞ્જિષ્ઠા સલિલોપમમ્ । વિસ્ત્રમુષ્ણં સલવણં રક્તાભ રક્તમેહતઃ ॥ ૧,૧૫૯.

મંજિષ્ઠામેહીનું મૂત્ર પાણી જેવું હોય છે; વિસ્ત્રમેહીનું મૂત્ર ગરમ, ખારું અને લાલચટ્ટ હોય છે; રક્તમેહીનું મૂત્ર લોહી જેવું દેખાય છે.

વસામેહી વસામિશ્રં વસાભં મૂત્રયેન્મુહુઃ । મજ્જાભં મજ્જમિશ્રં વા મજ્જમેહી મુહુર્મુહુઃ ॥ ૧,૧૫૯.

વસામેહીનું મૂત્ર વારંવાર ચરબી સાથે મિશ્રિત અને ચરબી જેવું હોય છે; મજ્જામેહીનું મૂત્ર વારંવાર મજ્જા સાથે મિશ્રિત અને મજ્જા જેવું હોય છે.

હસ્તી મત્ત ઇવાજસ્ત્રં મૂત્રં વેગવિવર્જિતમ્ । સલસીકં વિવદ્ધં ચ હસ્તિમેહી પ્રમેહતિ ॥ ૧,૧૫૯.

હસ્તિમેહીનું મૂત્ર હાથીના પેશાબ જેવું, ધીમે અને બળ વગર વહે છે, એ ઘાટું અને ચીકણું હોય છે, તેથી તેને હસ્તિમેહી કહે છે.

મધુમેહી મધુસમં જાયતે સ કિલ દ્વિધા । ક્રુદ્ધે ધાતુક્ષયાદ્વાયૌ દોષાવૃતપથે યદા ॥ ૧,૧૫૯.

મધુમેહીનું મૂત્ર મધ જેવું મીઠું બને છે, એ બે પ્રકારનું હોય છે, જે ધાતુઓના ક્ષય, વાયુના અવરોધ અથવા દોષોની ઉગ્રતા વડે થાય છે.

આવૃતો દોષલિઙ્ગાનિ સોઽનિમિત્તં પ્રદર્શયેત્ । ક્ષણાત્ક્ષીણઃ ક્ષણાત્પૂર્ણો ભજતે કૃચ્છ્રસાઘ્યતામ્ ॥ ૧,૧૫૯.

જ્યારે દોષો અટકી જાય છે, ત્યારે એના લક્ષણો કોઈ ખાસ કારણ વિના દેખાય છે; ક્યારેક શરીર દુર્બળ, ક્યારેક ભરેલું લાગે છે, અને એ રોગ કઠિન અને ધીમે ઠીક થાય છે.

કાલેનોપેક્ષિતઃ સર્વોહ્યાયાતિ મધુમેહતામ્ । મધુરં યચ્ચ મેહેષુ પ્રાયો મધ્વિવ મેહતિ ॥ ૧,૧૫૯.

સમયસર ધ્યાન ન આપો તો બધા પ્રમેહ અંતે મધુમેહ બની જાય છે; પ્રમેહોમાં મોટાભાગે મૂત્ર મીઠું અને મધ જેવું હોય છે.

સર્વે તે મધુમેહાખ્યા માધુર્યાચ્ચ તનોર્યતઃ । અવિપાકોઽરુચિશ્છર્દિર્નિદ્રા કાસઃ સપીનસઃ ॥ ૧,૧૫૯.

શરીરમાં મીઠાશ હોવાથી બધા રોગોને મધુમેહ કહે છે; અજીર્ણ, રસ ન આવવો, ઉલટી, ઊંઘ ન આવવી, ઉધરસ અને નાક બંધ થવું થાય છે.

ઉપદ્રવાઃ પ્રજાયન્તે મેહાનાં કફજન્મનામ્ । બસ્તિમેહનયોસ્તોદોમુષ્કાવદરણં જ્વરઃ ॥ ૧,૧૫૯.

કફથી થનારા પ્રમેહમાં મૂત્રાશય અને લિંગમાં દુઃખાવો, વૃષણમાં ફૂલવું અને તાવ જેવા ઉપદ્રવ થાય છે.

દાહસ્તૃષ્ણામ્લિકા મૂર્છા વિડ્ભેદઃ પિત્તજન્મનામ્ । વાતજાનામુદાવર્તઃ કમ્પહૃદ્ગહલોલતાઃ ॥ ૧,૧૫૯.

પિત્તથી થનારા પ્રમેહમાં સળવળ, તરસ, ખાટાશ, બેહોશી અને જુલાબ થાય છે; વાયુથી થનારા પ્રમેહમાં પેટમાં વળવું, કંપ, હૃદયમાં દુઃખાવો અને બેચેની થાય છે.

શૂલમુન્નિદ્રાતા શોષઃ શ્વાસઃ કાસઞ્ચ જાયતે । શરાવિકા કચ્છપિકા જ્વાલિની વિનતાલજી ॥ ૧,૧૫૯.

શૂળ ઊભું થાય ત્યારે શરીરમાં સુકાઈ જવું, શ્વાસ ચડવો અને ઉધરસ થાય છે. શરાવિકા, કચ્છપિકા, જ્વાલિની અને વિનતા-આલજી નામની બીમારીઓ પણ દેખાય છે.

મસૂરિકા સર્ષપિકા પુત્રિણી સવિદારિકા । વિદ્રધિશ્ચેતિ પિડિકાઃ પ્રમેહોપેક્ષયા દશ ॥ ૧,૧૫૯.

મસૂરિકા, સરસપિકા, પુત્રીણી, સવિદારિકા અને વિદ્રધી-આવી દસ પ્રકારની ફોડા-ફુટકા પ્રમેહની અવગણનાથી થાય છે.

અન્નસ્ય કફસંશ્લેષાત્પ્રાયસ્તત્ર પ્રવર્તનમ્ । સ્વાદ્વમ્લલવણસ્નિગ્ધગુરુપિચ્છિલશીતમ્ ॥ ૧,૧૫૯.

જ્યારે ખોરાકમાં કફ મળાય છે, ત્યારે આવી બીમારીઓ સામાન્ય રીતે થાય છે. ખાસ કરીને મીઠું, ખાટું, લવણયુક્ત, તેલવાળું, ભારે, લિસ્સું અને ઠંડું ખાવાથી વધુ થાય છે.

નવં ધાન્યં સુરાસૂપમાંસેક્ષુગુડગોરસમ્ । એકસ્થાનાસનવતિ શયનં વિનિવર્તનમ્ ॥ ૧,૧૫૯.

નવું અનાજ, માદક પાનીઓ, સૂપ, માંસ, ઉકાળો, ગોળ અને દૂધના પદાર્થો, એક જ જગ્યાએ લાંબો સમય બેસવું અને સતત સૂઈ રહેવું-આ બધું ટાળવું જોઈએ.

બસ્તિમાશ્રિત્ય કુરુતે પ્રમેહાદ્દૂષિતઃ કફઃ । દૂષયિત્વા વપુઃ ક્લેદં સ્વેદમેદોવસામિષમ્ ॥ ૧,૧૫૯.

પ્રમેહથી કફ બસ્તીમાં જમાઈ જાય છે. પછી એ શરીરને બગાડી, પસીનો, ચરબી, મજ્જા અને માંસને પણ બગાડે છે.

પિત્તં રક્તમતિક્ષીણે કફાદૌ મૂત્રસંશ્રયમ્ । ધાતું બસ્તિમુપાનીય તત્ક્ષયેચ્ચૈવ મારુતઃ ॥ ૧,૧૫૯.

જ્યારે પિત્ત અને રક્ત બહુ ઓછી જાય છે, ત્યારે કફ પહેલે મૂત્રમાં જમાઈ જાય છે. પછી બસ્તીમાં ધાતુ સુધી પહોંચે છે અને એ ધાતુ પણ ઘટે ત્યારે વાયુ વધે છે.

સાધ્યાસાધ્યપ્રતીત્યાદ્યાઃ મેહાસ્તેનૈવ તદ્ભવાઃ । સમે સમકૃતા દોષે પરમત્વાત્તથાપિ ચ ॥ ૧,૧૫૯.

પ્રમેહના પ્રકારો એના સાજા કે અસાજા હોવા પર આધાર રાખે છે. દોષો બરાબર હોય છતાં પણ જે દોષ વધુ હોય એ પ્રમાણે ભેદ રહે છે.

સામાન્ય લક્ષણન્તેષાં પ્રભૂતાવિલમૂત્રતા । દોષદૂષ્યા વિશેષેઽપિ તત્સંયોગવિશેષતઃ ॥ ૧,૧૫૯.

આ બધાની સામાન્ય લક્ષણ એ છે કે મૂત્ર વધારે અને ગાઢ આવે છે. દોષ અને ધાતુ અલગ હોય છતાં, એમના જોડાણ પ્રમાણે લક્ષણમાં ફેરફાર થાય છે.

મૂત્રવર્ણાદિભેદેન ભેદો મેહેષુ કલ્પ્યતે । અચ્છં બહુસિતં શીતં નિર્ગન્ધમુદકોપમમ્ ॥ ૧,૧૫૯.

મૂત્રના રંગ અને અન્ય લક્ષણો પ્રમાણે પ્રમેહના પ્રકારો ઓળખાય છે. જેમ કે- મૂત્ર સ્વચ્છ, બહુ સફેદ, ઠંડું, વાસરહિત અને પાણી જેવું હોય છે.

મેહત્યુદકમેહેન કિઞ્ચિદાવિલપિચ્છિલમ્ । ઇક્ષો રસમિવાત્યર્થં મધુરં ચેક્ષુમેહતઃ ॥ ૧,૧૫૯.

ઉદકમેહમાં મૂત્ર પાણી જેવું, થોડું ધૂંધળું અને લિસ્સું હોય છે. ઈક્ષુમેહમાં મૂત્ર બહુ જ મીઠું, શેરડીના રસ જેવું હોય છે.

સાન્દ્રી ભવેત્પર્યુષિતં સાન્દ્રમેહેન મેહતિ । સુરામેહી સુરાતુલ્યમુપર્યચ્છમધોઘનમ્ ॥ ૧,૧૫૯.

સાંદ્રમેહમાં મૂત્ર ગાઢ અને બાસી થઈ જાય છે. સુરામેહમાં મૂત્ર દારૂ જેવું- ઉપરથી સ્વચ્છ અને નીચે ઘન હોય છે.

સહૃષ્ટરોમા પિષ્ટેન પિષ્ટબદ્બહુલં સિતમ્ । શુક્રાભં શુક્રમિશ્રં વા શુક્રમેહી પ્રમેહતિ ॥ ૧,૧૫૯.

શુક્રમેહમાં શરીરે રોમકંપ થાય છે. મૂત્ર લોટ જેવું ગાઢ અને સફેદ, શુક્ર જેવું કે શુક્ર સાથે મળેલું હોય છે.

મૂત્રયેત્સિકતામેહી સિકતારૂપિણો મલાન્ । શીતમેહી સુબહુશો મધુરં ભૃશશીતલમ્ ॥ ૧,૧૫૯.

સિકતામેહમાં મૂત્રમાં રેત જેવા કણો આવે છે. શીતમેહમાં મૂત્ર બહુ આવે છે, મીઠું અને ખૂબ ઠંડું હોય છે.

શનૈઃ શનૈઃ શનૈર્મેહી મન્દં મન્દંપ્રમેહતિ । લાલાતન્તુયુતં મૂત્રં લાલામેહેન પિચ્છિલમ્ ॥ ૧,૧૫૯.

શનૈર્મેહમાં ધીમે ધીમે મૂત્ર આવે છે. લાલામેહમાં મૂત્ર લિસ્સું અને લાળના તાંતણા સાથે હોય છે.

ગન્ધવર્ણરસસ્પર્શેઃ ક્ષારેણ ક્ષારતોયવત્ । નીલમેહન નીલાભં કાલમેહી મસીનિભમ્ ॥ ૧,૧૫૯.

ક્ષારમેહમાં મૂત્ર ક્ષારવાળું પાણી જેવું- વાસ, રંગ, સ્વાદ અને સ્પર્શમાં હોય છે. નીલમેહમાં મૂત્ર વાદળી અને કાળમેહમાં કાળી શાઈ જેવું હોય છે.

સન્ધિમર્મસુ જાયન્તે માંસલેષુ ચ ધામસુ । અન્તોન્નતા મધ્યનિન્મા અક્લેદસુરુજાન્વિતા ॥ ૧,૧૫૯.

સાંધા, મર્મસ્થાન અને માંસવાળી નસોમાં ફોડા થાય છે. એ ફોડા કિનારે ઊંચા, વચ્ચે ધસી ગયેલા, સુકા અને દુઃખાવાવાળા નથી.

શરાવમાનસંસ્થાના પિડિકા સ્યાચ્છરાવિકા । સદાહા કૂર્મસંસ્થાના જ્ઞેયા કચ્છપિકા બુધૈઃ ॥ ૧,૧૫૯.

શરાવિકા નામની ફોડા વાટકી જેવી આકારની હોય છે. કચ્છપિકા હંમેશા સળગતી અને કાચબા જેવી દેખાય છે- એવું જ્ઞાની લોકો કહે છે.

મહતી પિડિકા નીલા વિનતા નામ સા સ્મૃતા । દહતિ ત્વચમુત્થાને જ્વાલિની કષ્ટદાયિની ॥ ૧,૧૫૯.

મોટી, વાદળી ફોડા વિનતા કહેવાય છે. જ્વાલિની ચામડી પર થાય છે, સળગાવે છે અને ભારે પીડા આપે છે.