ગરુડપુરાણમ્

મૂત્રોત્સર્ગં સવિચ્છિન્નં તચ્છ્રેયો ગુરુશેફસોઃ । અન્તર્વસ્તિ મુખે તૃષ્ણા સ્થિરાલ્પં સહસા ભવેત્ ॥ ૧,૧૫૮.

મૂત્ર છોડવામાં અવરોધ આવે છે; મોટાં શિશ્નવાળાઓ માટે આ સ્થિતિ સારી છે; આંતર મૂત્રાશયના મુખે તરસ લાગે છે અને પ્રવાહ સ્થિર, ઓછો અને અચાનક થાય છે.

અશ્મરીતુલ્યરુગ્ગ્રન્થિર્મૂત્રગ્રન્થિઃ સ ઉચ્યતે । મૂત્રિતસ્ય સ્ત્રિયં યાતો વાયુના શુક્રમુદ્ધૃતમ્ ॥ ૧,૧૫૮.

પથ્થર જેવો દુઃખાવાવાળો ગાંઠ 'મૂત્રગાંઠ' કહેવાય છે; જેમણે મૂત્ર છોડ્યું હોય કે સ્ત્રી સાથે સંભોગ કર્યો હોય, તેમાં પવન શુક્રને ઉપર ખેંચી જાય છે.

સ્થાનાચ્ચ્યુતં મૂત્રયતઃ પ્રાક્પશ્ચાદ્વા પ્રવર્તતે । ભસ્મોદકપ્રતીકાશં મૂત્રશુક્રં તદુચ્યતે ॥ ૧,૧૫૮.

મૂત્ર છોડ્યા પછી, જ્યારે શુક્ર પોતાના સ્થાનેથી ખસે છે, ત્યારે એ પહેલાં કે પછી બહાર આવે છે; આ મૂત્રમાં આવતું શુક્ર રાખડીવાળું પાણી જેવું લાગે છે.

રૂક્ષદુર્બલયોર્વાતેનોદાવર્તં શકૃદ્યદા । મૂત્રસ્રોતોઽનુપર્યેતિ સંસૃષ્ટં શકૃતા તદા ॥ ૧,૧૫૮.

જ્યારે વાદળા અને દુર્બળ શરીરમાં વાયુનો પ્રભાવ થાય છે, ત્યારે પેટેની ગંદગી પાછી વળે છે અને મૂત્રની નળી અટકી જાય છે, ત્યારે પેટેની ગંદગી સાથે મળી જાય છે.

મૂત્રબિન્દું તુલ્યગન્ધં સ્યાદ્વિઘાતં તમાદિશેત્ । પિત્તવ્યાયામતીક્ષ્ણામ્લભોજનાધ્માનકાદિભિઃ ॥ ૧,૧૫૮.

જ્યારે મૂત્રના ટીપાંમાં પણ એ જ વાસ આવે છે, ત્યારે સમજવું કે અંદર અવરોધ થયો છે. એ અવરોધ પિત્ત, વધારે મહેનત, તીખા અને ખાટા ખોરાક, ફૂલવું વગેરેને કારણે થાય છે.

પ્રવૃદ્ધવાયુના મૂત્રે વસ્તિસ્થે ચૈવ દાહકૃત્ । મૂત્રં વર્તયતે પૂર્વં સરક્તં રક્તમેવ વા ॥ ૧,૧૫૮.

જ્યારે વાયુ વધી જાય છે, ત્યારે મૂત્ર અને મૂત્રાશયમાં સળવળ થાય છે અને પહેલા મૂત્ર લાલચટ્ટ દેખાય છે અથવા આખું લાલ પડે છે.

ઉષ્ણં પુનઃ પુનઃ કૃચ્છ્રાદુષ્ણવાતં વદન્તિ તમ્ । રૂક્ષસ્ય ક્લાન્તદેહસ્ય બસ્તિસ્થૌ પિત્તમારુતૌ ॥ ૧,૧૫૮.

મૂત્ર વારંવાર ગરમ અને કઠિનતાથી નીકળે છે; તેને 'ગરમ વાયુ' કહે છે, જે ત્યારે થાય છે જ્યારે પિત્ત અને વાયુ દુર્બળ અને સુકાઈ ગયેલા શરીરના મૂત્રાશયમાં રહે છે.

મૂત્રક્ષયં સરુગ્દાહં જનયેતાં તદાહ્વયમ્ । પિત્તં કફો દ્વાદપિ વા સંહન્યેતેનિલેનચેત્ ॥ ૧,૧૫૮.

એથી મૂત્ર ઓછું થાય છે અને જોરદાર સળવળ થાય છે, જેને એ નામે ઓળખાય છે; પિત્ત, કફ કે બન્ને હોય, એ બધું વાયુથી વધે છે.

કૃચ્છ્રાન્મૂત્રં તદા પીતં રક્તં શ્વેતં ઘનં સૃજેત્ । સદાહં રોચનાશઙ્ખચૂર્ણવર્ણં ભવેચ્ચ તત્ ॥ ૧,૧૫૮.

પછી મૂત્ર કઠિનતાથી પીળું, લાલ, સફેદ કે ઘાટું નીકળે છે, હંમેશા સળવળ સાથે, અને એની રંગત રોચના, શંખ કે ચૂર્ણ જેવી હોય છે.

શુષ્કં સમસ્તવર્ણં વા મૂત્રસાદં વદન્તિતમ્ । ઇતિ વિસ્તારતઃ પ્રોક્તા રોગા મૂત્રપ્રવર્તિતાઃ ॥ ૧,૧૫૮.

જ્યારે મૂત્ર સુકાઈ જાય છે અથવા બધાજ રંગમાં આવે છે, ત્યારે તેને મૂત્રની નબળાઈ કહે છે. આમ, મૂત્રથી થનારા રોગોનું વિગતે વર્ણન થયું.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૧૫૯ ધન્વન્વરિરુવાચ । પ્રમેહાણાં નિદાનન્તે વક્ષ્યેઽહં શૃણુ સુશ્રુત ! । પ્રમેહા વિંશતિસ્તત્ર શ્લેષ્મણો દશ પિત્તતઃ ॥ ૧,૧૫૯.

શ્રીધન્વંતરીએ કહ્યું: હવે હું પ્રમેહના કારણો સમજાવું છું, સુશ્રુત, સાંભળ! પ્રમેહના વીસ પ્રકાર છે: દસ કફથી અને બાકીના પિત્તથી થાય છે.

ષટ્ચત્વારોઽનિલાત્તેચ મેદોમત્રકફાવહાઃ । હારિદ્રમેહી કટુકં હરિદ્રાસન્નિભં શકૃત્ ॥ ૧,૧૫૯.

ચાર અને છ પ્રકાર વાયુથી થાય છે, અને કેટલાક ચરબી, મજ્જા અને કફથી થાય છે. હરિદ્રામેહીનું મૂત્ર તીખું અને હળદર જેવું હોય છે, અને પેટેની ગંદગી પણ એવી જ હોય છે.

વિસ્ત્રં માઞ્જિષ્ઠમેહેચ મઞ્જિષ્ઠા સલિલોપમમ્ । વિસ્ત્રમુષ્ણં સલવણં રક્તાભ રક્તમેહતઃ ॥ ૧,૧૫૯.

મંજિષ્ઠામેહીનું મૂત્ર પાણી જેવું હોય છે; વિસ્ત્રમેહીનું મૂત્ર ગરમ, ખારું અને લાલચટ્ટ હોય છે; રક્તમેહીનું મૂત્ર લોહી જેવું દેખાય છે.

વસામેહી વસામિશ્રં વસાભં મૂત્રયેન્મુહુઃ । મજ્જાભં મજ્જમિશ્રં વા મજ્જમેહી મુહુર્મુહુઃ ॥ ૧,૧૫૯.

વસામેહીનું મૂત્ર વારંવાર ચરબી સાથે મિશ્રિત અને ચરબી જેવું હોય છે; મજ્જામેહીનું મૂત્ર વારંવાર મજ્જા સાથે મિશ્રિત અને મજ્જા જેવું હોય છે.

હસ્તી મત્ત ઇવાજસ્ત્રં મૂત્રં વેગવિવર્જિતમ્ । સલસીકં વિવદ્ધં ચ હસ્તિમેહી પ્રમેહતિ ॥ ૧,૧૫૯.

હસ્તિમેહીનું મૂત્ર હાથીના પેશાબ જેવું, ધીમે અને બળ વગર વહે છે, એ ઘાટું અને ચીકણું હોય છે, તેથી તેને હસ્તિમેહી કહે છે.

મધુમેહી મધુસમં જાયતે સ કિલ દ્વિધા । ક્રુદ્ધે ધાતુક્ષયાદ્વાયૌ દોષાવૃતપથે યદા ॥ ૧,૧૫૯.

મધુમેહીનું મૂત્ર મધ જેવું મીઠું બને છે, એ બે પ્રકારનું હોય છે, જે ધાતુઓના ક્ષય, વાયુના અવરોધ અથવા દોષોની ઉગ્રતા વડે થાય છે.

આવૃતો દોષલિઙ્ગાનિ સોઽનિમિત્તં પ્રદર્શયેત્ । ક્ષણાત્ક્ષીણઃ ક્ષણાત્પૂર્ણો ભજતે કૃચ્છ્રસાઘ્યતામ્ ॥ ૧,૧૫૯.

જ્યારે દોષો અટકી જાય છે, ત્યારે એના લક્ષણો કોઈ ખાસ કારણ વિના દેખાય છે; ક્યારેક શરીર દુર્બળ, ક્યારેક ભરેલું લાગે છે, અને એ રોગ કઠિન અને ધીમે ઠીક થાય છે.

કાલેનોપેક્ષિતઃ સર્વોહ્યાયાતિ મધુમેહતામ્ । મધુરં યચ્ચ મેહેષુ પ્રાયો મધ્વિવ મેહતિ ॥ ૧,૧૫૯.

સમયસર ધ્યાન ન આપો તો બધા પ્રમેહ અંતે મધુમેહ બની જાય છે; પ્રમેહોમાં મોટાભાગે મૂત્ર મીઠું અને મધ જેવું હોય છે.

સર્વે તે મધુમેહાખ્યા માધુર્યાચ્ચ તનોર્યતઃ । અવિપાકોઽરુચિશ્છર્દિર્નિદ્રા કાસઃ સપીનસઃ ॥ ૧,૧૫૯.

શરીરમાં મીઠાશ હોવાથી બધા રોગોને મધુમેહ કહે છે; અજીર્ણ, રસ ન આવવો, ઉલટી, ઊંઘ ન આવવી, ઉધરસ અને નાક બંધ થવું થાય છે.

ઉપદ્રવાઃ પ્રજાયન્તે મેહાનાં કફજન્મનામ્ । બસ્તિમેહનયોસ્તોદોમુષ્કાવદરણં જ્વરઃ ॥ ૧,૧૫૯.

કફથી થનારા પ્રમેહમાં મૂત્રાશય અને લિંગમાં દુઃખાવો, વૃષણમાં ફૂલવું અને તાવ જેવા ઉપદ્રવ થાય છે.

દાહસ્તૃષ્ણામ્લિકા મૂર્છા વિડ્ભેદઃ પિત્તજન્મનામ્ । વાતજાનામુદાવર્તઃ કમ્પહૃદ્ગહલોલતાઃ ॥ ૧,૧૫૯.

પિત્તથી થનારા પ્રમેહમાં સળવળ, તરસ, ખાટાશ, બેહોશી અને જુલાબ થાય છે; વાયુથી થનારા પ્રમેહમાં પેટમાં વળવું, કંપ, હૃદયમાં દુઃખાવો અને બેચેની થાય છે.

શૂલમુન્નિદ્રાતા શોષઃ શ્વાસઃ કાસઞ્ચ જાયતે । શરાવિકા કચ્છપિકા જ્વાલિની વિનતાલજી ॥ ૧,૧૫૯.

શૂળ ઊભું થાય ત્યારે શરીરમાં સુકાઈ જવું, શ્વાસ ચડવો અને ઉધરસ થાય છે. શરાવિકા, કચ્છપિકા, જ્વાલિની અને વિનતા-આલજી નામની બીમારીઓ પણ દેખાય છે.

મસૂરિકા સર્ષપિકા પુત્રિણી સવિદારિકા । વિદ્રધિશ્ચેતિ પિડિકાઃ પ્રમેહોપેક્ષયા દશ ॥ ૧,૧૫૯.

મસૂરિકા, સરસપિકા, પુત્રીણી, સવિદારિકા અને વિદ્રધી-આવી દસ પ્રકારની ફોડા-ફુટકા પ્રમેહની અવગણનાથી થાય છે.

અન્નસ્ય કફસંશ્લેષાત્પ્રાયસ્તત્ર પ્રવર્તનમ્ । સ્વાદ્વમ્લલવણસ્નિગ્ધગુરુપિચ્છિલશીતમ્ ॥ ૧,૧૫૯.

જ્યારે ખોરાકમાં કફ મળાય છે, ત્યારે આવી બીમારીઓ સામાન્ય રીતે થાય છે. ખાસ કરીને મીઠું, ખાટું, લવણયુક્ત, તેલવાળું, ભારે, લિસ્સું અને ઠંડું ખાવાથી વધુ થાય છે.

નવં ધાન્યં સુરાસૂપમાંસેક્ષુગુડગોરસમ્ । એકસ્થાનાસનવતિ શયનં વિનિવર્તનમ્ ॥ ૧,૧૫૯.

નવું અનાજ, માદક પાનીઓ, સૂપ, માંસ, ઉકાળો, ગોળ અને દૂધના પદાર્થો, એક જ જગ્યાએ લાંબો સમય બેસવું અને સતત સૂઈ રહેવું-આ બધું ટાળવું જોઈએ.

બસ્તિમાશ્રિત્ય કુરુતે પ્રમેહાદ્દૂષિતઃ કફઃ । દૂષયિત્વા વપુઃ ક્લેદં સ્વેદમેદોવસામિષમ્ ॥ ૧,૧૫૯.

પ્રમેહથી કફ બસ્તીમાં જમાઈ જાય છે. પછી એ શરીરને બગાડી, પસીનો, ચરબી, મજ્જા અને માંસને પણ બગાડે છે.

પિત્તં રક્તમતિક્ષીણે કફાદૌ મૂત્રસંશ્રયમ્ । ધાતું બસ્તિમુપાનીય તત્ક્ષયેચ્ચૈવ મારુતઃ ॥ ૧,૧૫૯.

જ્યારે પિત્ત અને રક્ત બહુ ઓછી જાય છે, ત્યારે કફ પહેલે મૂત્રમાં જમાઈ જાય છે. પછી બસ્તીમાં ધાતુ સુધી પહોંચે છે અને એ ધાતુ પણ ઘટે ત્યારે વાયુ વધે છે.

સાધ્યાસાધ્યપ્રતીત્યાદ્યાઃ મેહાસ્તેનૈવ તદ્ભવાઃ । સમે સમકૃતા દોષે પરમત્વાત્તથાપિ ચ ॥ ૧,૧૫૯.

પ્રમેહના પ્રકારો એના સાજા કે અસાજા હોવા પર આધાર રાખે છે. દોષો બરાબર હોય છતાં પણ જે દોષ વધુ હોય એ પ્રમાણે ભેદ રહે છે.

સામાન્ય લક્ષણન્તેષાં પ્રભૂતાવિલમૂત્રતા । દોષદૂષ્યા વિશેષેઽપિ તત્સંયોગવિશેષતઃ ॥ ૧,૧૫૯.

આ બધાની સામાન્ય લક્ષણ એ છે કે મૂત્ર વધારે અને ગાઢ આવે છે. દોષ અને ધાતુ અલગ હોય છતાં, એમના જોડાણ પ્રમાણે લક્ષણમાં ફેરફાર થાય છે.