ગરુડપુરાણમ્

મૂત્રસઙ્ગં રુજં કણ્ડૂં કદાચિચ્ચ સુવામતઃ । પ્રચ્છાદ્ય બસ્તિમુદ્ધૃત્ય ગર્માન્તં સ્થૂલવિપ્લુતામ્ ॥ ૧,૧૫૮.

મૂત્ર રોકાઈ જાય છે, દુઃખાવો, ખંજવાળ અને ક્યારેક સોજો થાય છે; એ પથ્થર મૂત્રાશયને ઢાંકી, મોટું અને ખસેલું બનીને ગુદના નજીક સુધી ઊંચે ચડી જાય છે.

કરોતિ તત્ર રુગ્દાહં સ્પન્દનોદ્વેષ્ટનાનિ ચ । બિન્દુશશ્ચ પ્રવર્તેત મૂત્રં બસ્તૌ તુ પીડિતે ॥ ૧,૧૫૮.

ત્યાં દુઃખાવો, દાહ, ધબકારા અને વળાંક થાય છે; મૂત્રાશય દબાય ત્યારે, મૂત્ર ટપકટપક કરીને જ જાય છે.

ધારાવરોધશ્ચાપ્યેષ વાતબસ્તિરિતિ સ્મૃતઃ । દુસ્તરો દુસ્તરતરો દ્વિતીયઃ પ્રબલોઽનિલઃ ॥ ૧,૧૫૮.

મૂત્રની ધારા અટકી જાય છે, તેને 'મૂત્રાશયમાં પવન' કહે છે; એ દૂર કરવું મુશ્કેલ છે, અને બીજું વધુ તીવ્ર પવન તો વધુ જ અઘરું છે.

શકૃપ્માર્ગસ્ય બસ્તેશ્ચ વાયુરન્તરમાશ્રિતઃ । અષ્ઠીલાભં ઘનં ગ્રન્થિં કરોત્યચ (બ) લમુન્નતમ્ ॥ ૧,૧૫૮.

જ્યારે પવન પાયખાનાના માર્ગ અને મૂત્રાશય વચ્ચે રહે છે, ત્યારે એ ગાઢ, ગાંઠવાળું અને ઊંચું ઢગલું, મસળ જેવું પેદા કરે છે.

વાતાષ્ઠીલેતિ સાત્માનં વિષ્ણૂત્રાનિલ (તિ) સર્ગકૃત્ । વિગુણઃ કુણ્ડલીભૂતો બસ્તૌ તીવ્રવ્યથોનિલઃ ॥ ૧,૧૫૮.

આને 'પવનમસળ' કહે છે; એ વિષ્ણુના માર્ગના પવનથી બને છે; ખોટું, વળેલું અને તીવ્ર પવન મૂત્રાશયમાં ભારે દુઃખાવો કરે છે.

આબધ્ય મૂત્રં ભ્રમતિ સંસ્તમ્ભોદ્વેષ્ટગૌરવમ્ । મૂત્રમલ્પાલ્પમથવા વિમુઞ્ચતિ સકૃત્સકૃત્ ॥ ૧,૧૫૮.

એ મૂત્રને બાંધીને રાખે છે, અને શરીરમાં ફરતું રહે છે, જેના કારણે કઠિનાઈ, વળાંક અને ભાર લાગે છે; મૂત્ર બહુ ઓછું અથવા ક્યારેક જ જાય છે.

વાતકુણ્ડલિકેત્યેવ મૂત્રં તુ વિધૃતેઽચિરમ્ । ન નિરેતિ નિરુદ્ધં વા મૂત્રાતીતં તદલ્પરુક્ ॥ ૧,૧૫૮.

આને 'પવનવળાંક' કહે છે; જ્યારે થોડા સમય માટે મૂત્ર રોકાય છે, ત્યારે એ બહાર આવતું નથી, અથવા અટકી જાય છે, અને પછી મૂત્ર છોડ્યા પછી થોડો દુઃખાવો રહે છે.

વિધારણાત્પ્રતિહતં વાતાદાવર્તિતં યદા । નાભેરધસ્તાદુદરં મૂત્રમાપૂરયેત્તદા ॥ ૧,૧૫૮.

જ્યારે રોકાણથી પવન અટકી જાય છે અને ગોળ ગોળ ફરવા લાગે છે, ત્યારે નાભિની નીચેનું પેટ મૂત્રથી ભરાઈ જાય છે.

કુર્યાત્તીવ્રરુગાધ્માનમશક્તિં મલસંગ્રહમ્ । તન્મૂત્રં જાઠરચ્છિદ્રવૈગુણ્યેનાનિલેન વા ॥ ૧,૧૫૮.

એ તીવ્ર દુઃખાવો, ફૂલવું, અશક્તિ અને મલના એકઠા થવાનું કારણ બને છે; આ મૂત્ર જઠરનાં છિદ્રમાં ખામી કે પવનથી થાય છે.

આક્ષિપ્તમલ્પમૂત્રસ્ય વસ્તૌ નાભૌ ચ વા મલે । સ્થિત્વા પ્લવેચ્છનૈઃ પશ્ચાત્સરુજં વાથવારુજમ્ ॥ ૧,૧૫૮.

જ્યારે થોડું મૂત્ર જોરથી મૂત્રાશય કે નાભિ પાસે રોકાય છે, ત્યારે એ ત્યાં રહી જાય છે અને બહાર જવાની ઈચ્છા સાથે તરતું રહે છે; પછી એ દુઃખાવા સાથે કે વિના બહાર જાય છે.

મૂત્રોત્સર્ગં સવિચ્છિન્નં તચ્છ્રેયો ગુરુશેફસોઃ । અન્તર્વસ્તિ મુખે તૃષ્ણા સ્થિરાલ્પં સહસા ભવેત્ ॥ ૧,૧૫૮.

મૂત્ર છોડવામાં અવરોધ આવે છે; મોટાં શિશ્નવાળાઓ માટે આ સ્થિતિ સારી છે; આંતર મૂત્રાશયના મુખે તરસ લાગે છે અને પ્રવાહ સ્થિર, ઓછો અને અચાનક થાય છે.

અશ્મરીતુલ્યરુગ્ગ્રન્થિર્મૂત્રગ્રન્થિઃ સ ઉચ્યતે । મૂત્રિતસ્ય સ્ત્રિયં યાતો વાયુના શુક્રમુદ્ધૃતમ્ ॥ ૧,૧૫૮.

પથ્થર જેવો દુઃખાવાવાળો ગાંઠ 'મૂત્રગાંઠ' કહેવાય છે; જેમણે મૂત્ર છોડ્યું હોય કે સ્ત્રી સાથે સંભોગ કર્યો હોય, તેમાં પવન શુક્રને ઉપર ખેંચી જાય છે.

સ્થાનાચ્ચ્યુતં મૂત્રયતઃ પ્રાક્પશ્ચાદ્વા પ્રવર્તતે । ભસ્મોદકપ્રતીકાશં મૂત્રશુક્રં તદુચ્યતે ॥ ૧,૧૫૮.

મૂત્ર છોડ્યા પછી, જ્યારે શુક્ર પોતાના સ્થાનેથી ખસે છે, ત્યારે એ પહેલાં કે પછી બહાર આવે છે; આ મૂત્રમાં આવતું શુક્ર રાખડીવાળું પાણી જેવું લાગે છે.

રૂક્ષદુર્બલયોર્વાતેનોદાવર્તં શકૃદ્યદા । મૂત્રસ્રોતોઽનુપર્યેતિ સંસૃષ્ટં શકૃતા તદા ॥ ૧,૧૫૮.

જ્યારે વાદળા અને દુર્બળ શરીરમાં વાયુનો પ્રભાવ થાય છે, ત્યારે પેટેની ગંદગી પાછી વળે છે અને મૂત્રની નળી અટકી જાય છે, ત્યારે પેટેની ગંદગી સાથે મળી જાય છે.

મૂત્રબિન્દું તુલ્યગન્ધં સ્યાદ્વિઘાતં તમાદિશેત્ । પિત્તવ્યાયામતીક્ષ્ણામ્લભોજનાધ્માનકાદિભિઃ ॥ ૧,૧૫૮.

જ્યારે મૂત્રના ટીપાંમાં પણ એ જ વાસ આવે છે, ત્યારે સમજવું કે અંદર અવરોધ થયો છે. એ અવરોધ પિત્ત, વધારે મહેનત, તીખા અને ખાટા ખોરાક, ફૂલવું વગેરેને કારણે થાય છે.

પ્રવૃદ્ધવાયુના મૂત્રે વસ્તિસ્થે ચૈવ દાહકૃત્ । મૂત્રં વર્તયતે પૂર્વં સરક્તં રક્તમેવ વા ॥ ૧,૧૫૮.

જ્યારે વાયુ વધી જાય છે, ત્યારે મૂત્ર અને મૂત્રાશયમાં સળવળ થાય છે અને પહેલા મૂત્ર લાલચટ્ટ દેખાય છે અથવા આખું લાલ પડે છે.

ઉષ્ણં પુનઃ પુનઃ કૃચ્છ્રાદુષ્ણવાતં વદન્તિ તમ્ । રૂક્ષસ્ય ક્લાન્તદેહસ્ય બસ્તિસ્થૌ પિત્તમારુતૌ ॥ ૧,૧૫૮.

મૂત્ર વારંવાર ગરમ અને કઠિનતાથી નીકળે છે; તેને 'ગરમ વાયુ' કહે છે, જે ત્યારે થાય છે જ્યારે પિત્ત અને વાયુ દુર્બળ અને સુકાઈ ગયેલા શરીરના મૂત્રાશયમાં રહે છે.

મૂત્રક્ષયં સરુગ્દાહં જનયેતાં તદાહ્વયમ્ । પિત્તં કફો દ્વાદપિ વા સંહન્યેતેનિલેનચેત્ ॥ ૧,૧૫૮.

એથી મૂત્ર ઓછું થાય છે અને જોરદાર સળવળ થાય છે, જેને એ નામે ઓળખાય છે; પિત્ત, કફ કે બન્ને હોય, એ બધું વાયુથી વધે છે.

કૃચ્છ્રાન્મૂત્રં તદા પીતં રક્તં શ્વેતં ઘનં સૃજેત્ । સદાહં રોચનાશઙ્ખચૂર્ણવર્ણં ભવેચ્ચ તત્ ॥ ૧,૧૫૮.

પછી મૂત્ર કઠિનતાથી પીળું, લાલ, સફેદ કે ઘાટું નીકળે છે, હંમેશા સળવળ સાથે, અને એની રંગત રોચના, શંખ કે ચૂર્ણ જેવી હોય છે.

શુષ્કં સમસ્તવર્ણં વા મૂત્રસાદં વદન્તિતમ્ । ઇતિ વિસ્તારતઃ પ્રોક્તા રોગા મૂત્રપ્રવર્તિતાઃ ॥ ૧,૧૫૮.

જ્યારે મૂત્ર સુકાઈ જાય છે અથવા બધાજ રંગમાં આવે છે, ત્યારે તેને મૂત્રની નબળાઈ કહે છે. આમ, મૂત્રથી થનારા રોગોનું વિગતે વર્ણન થયું.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૧૫૯ ધન્વન્વરિરુવાચ । પ્રમેહાણાં નિદાનન્તે વક્ષ્યેઽહં શૃણુ સુશ્રુત ! । પ્રમેહા વિંશતિસ્તત્ર શ્લેષ્મણો દશ પિત્તતઃ ॥ ૧,૧૫૯.

શ્રીધન્વંતરીએ કહ્યું: હવે હું પ્રમેહના કારણો સમજાવું છું, સુશ્રુત, સાંભળ! પ્રમેહના વીસ પ્રકાર છે: દસ કફથી અને બાકીના પિત્તથી થાય છે.

ષટ્ચત્વારોઽનિલાત્તેચ મેદોમત્રકફાવહાઃ । હારિદ્રમેહી કટુકં હરિદ્રાસન્નિભં શકૃત્ ॥ ૧,૧૫૯.

ચાર અને છ પ્રકાર વાયુથી થાય છે, અને કેટલાક ચરબી, મજ્જા અને કફથી થાય છે. હરિદ્રામેહીનું મૂત્ર તીખું અને હળદર જેવું હોય છે, અને પેટેની ગંદગી પણ એવી જ હોય છે.

વિસ્ત્રં માઞ્જિષ્ઠમેહેચ મઞ્જિષ્ઠા સલિલોપમમ્ । વિસ્ત્રમુષ્ણં સલવણં રક્તાભ રક્તમેહતઃ ॥ ૧,૧૫૯.

મંજિષ્ઠામેહીનું મૂત્ર પાણી જેવું હોય છે; વિસ્ત્રમેહીનું મૂત્ર ગરમ, ખારું અને લાલચટ્ટ હોય છે; રક્તમેહીનું મૂત્ર લોહી જેવું દેખાય છે.

વસામેહી વસામિશ્રં વસાભં મૂત્રયેન્મુહુઃ । મજ્જાભં મજ્જમિશ્રં વા મજ્જમેહી મુહુર્મુહુઃ ॥ ૧,૧૫૯.

વસામેહીનું મૂત્ર વારંવાર ચરબી સાથે મિશ્રિત અને ચરબી જેવું હોય છે; મજ્જામેહીનું મૂત્ર વારંવાર મજ્જા સાથે મિશ્રિત અને મજ્જા જેવું હોય છે.

હસ્તી મત્ત ઇવાજસ્ત્રં મૂત્રં વેગવિવર્જિતમ્ । સલસીકં વિવદ્ધં ચ હસ્તિમેહી પ્રમેહતિ ॥ ૧,૧૫૯.

હસ્તિમેહીનું મૂત્ર હાથીના પેશાબ જેવું, ધીમે અને બળ વગર વહે છે, એ ઘાટું અને ચીકણું હોય છે, તેથી તેને હસ્તિમેહી કહે છે.

મધુમેહી મધુસમં જાયતે સ કિલ દ્વિધા । ક્રુદ્ધે ધાતુક્ષયાદ્વાયૌ દોષાવૃતપથે યદા ॥ ૧,૧૫૯.

મધુમેહીનું મૂત્ર મધ જેવું મીઠું બને છે, એ બે પ્રકારનું હોય છે, જે ધાતુઓના ક્ષય, વાયુના અવરોધ અથવા દોષોની ઉગ્રતા વડે થાય છે.

આવૃતો દોષલિઙ્ગાનિ સોઽનિમિત્તં પ્રદર્શયેત્ । ક્ષણાત્ક્ષીણઃ ક્ષણાત્પૂર્ણો ભજતે કૃચ્છ્રસાઘ્યતામ્ ॥ ૧,૧૫૯.

જ્યારે દોષો અટકી જાય છે, ત્યારે એના લક્ષણો કોઈ ખાસ કારણ વિના દેખાય છે; ક્યારેક શરીર દુર્બળ, ક્યારેક ભરેલું લાગે છે, અને એ રોગ કઠિન અને ધીમે ઠીક થાય છે.

કાલેનોપેક્ષિતઃ સર્વોહ્યાયાતિ મધુમેહતામ્ । મધુરં યચ્ચ મેહેષુ પ્રાયો મધ્વિવ મેહતિ ॥ ૧,૧૫૯.

સમયસર ધ્યાન ન આપો તો બધા પ્રમેહ અંતે મધુમેહ બની જાય છે; પ્રમેહોમાં મોટાભાગે મૂત્ર મીઠું અને મધ જેવું હોય છે.

સર્વે તે મધુમેહાખ્યા માધુર્યાચ્ચ તનોર્યતઃ । અવિપાકોઽરુચિશ્છર્દિર્નિદ્રા કાસઃ સપીનસઃ ॥ ૧,૧૫૯.

શરીરમાં મીઠાશ હોવાથી બધા રોગોને મધુમેહ કહે છે; અજીર્ણ, રસ ન આવવો, ઉલટી, ઊંઘ ન આવવી, ઉધરસ અને નાક બંધ થવું થાય છે.