ગરુડપુરાણમ્

તત્સંક્ષોભાદ્ભવેત્સાસૃઙ્માંસમધ્વનિ રુગ્ભવેત્ । તત્ર બાતાભિસૃત્યાર્તોદન્તાન્ ખાદતિ વેપતે ॥ ૧,૧૫૮.

જ્યારે અંદર ઉથલપાથલ થાય છે ત્યારે પેશાબના રસ્તામાં લોહી અને માંસ સાથે દુખાવો થાય છે; એ સમયે વાતના પ્રભાવે દર્દી દાંત ભીંચે છે અને કાંપે છે.

ગૃહ્ણાતિ મેહનં નાભિં પીડયત્યતિલક્ષણમ્ । સાનિલં મુઞ્ચતિ શકૃન્મુહુર્મેહતિ બિન્દુશઃ ॥ ૧,૧૫૮.

દર્દી પોતાનું લિંગ અને નાભિ પકડીને ભારે પીડા અનુભવે છે; વાતના કારણે વારંવાર પખાણા કરે છે અને પેશાબ પણ ટીપે ટીપે, ઘણી વાર થાય છે.

શ્યામરૂક્ષાશ્મરી ચાસ્ય સ્યાચ્ચિતા કણ્ટકૈરિવ । પિત્તેન દહ્યતે બસ્તિઃ પચ્યમાન ઇવોષ્ણવાન્ ॥ ૧,૧૫૮.

પથરી કાળી અને ખડબચડી હોય છે, ક્યારેક કાંટાવાળી પણ લાગે છે; પિત્તના દોષથી મૂત્રાશય સળગે છે, જાણે તાપમાં શેકાઈ રહ્યો હોય.

ભલ્લાતકાસ્થિસંસ્થાના રક્તા પીતા સિતાશ્મરા । બસ્તિર્નિસ્તુદ્યત ઇવ શ્લેષ્મણા શીતલો ગુરુઃ ॥ ૧,૧૫૮.

પથરી ભલ્લાતકના બીજ જેવી, લાલ, પીળી કે સફેદ હોય છે; કફથી દબાયેલા મૂત્રાશય ઠંડો અને ભારે લાગે છે.

અશ્મરી મહતી શ્લક્ષ્ણા મધુવર્ણાથ વા સિતા । એતા ભવન્તિ બાલનાં તેષામેવ ચ ભૂયસામ્ ॥ ૧,૧૫૮.

મોટી, ચીકણી, મધ જેવી રંગની કે સફેદ પથરી બાળકોમાં થાય છે અને એમાં પણ ખાસ કરીને વધારે જોવા મળે છે.

આશયોપચયાલ્પત્વાદ્ગહણાહરણે સુખી । સુક્રાશ્મરી તુ મહતી જાયતે શુક્રધારણાત્ ॥ ૧,૧૫૮.

મૂત્રમાર્ગ નાનો હોવાથી અને પદાર્થને પકડીને બહાર કાઢવામાં સરળતા હોવાથી માણસને આરામ રહે છે; પણ જો શુક્ર ધારી રાખવામાં આવે તો મોટું શુક્રાશ્મરી પથ્થર બની જાય છે.

સ્થાનચ્યુતમભુક્તં વા અણ્ડયોરન્તરેઽનિલઃ । શોષયત્યુપસંગૃહ્ય શુક્રં તચ્છુક્રમશ્મરી ॥ ૧,૧૫૮.

જો શુક્ર પોતાના સ્થાનેથી ખસેડાય અથવા બહાર ન કાઢાય, તો પવન અંડકોષ વચ્ચે પ્રવેશી જાય છે અને શુક્રને સુકવી નાખે છે; એ સુકાયેલું શુક્ર પછી પથ્થર બની જાય છે.

બસ્તિરુક્કૃચ્છ્રમૂત્રત્વં શુક્લા શ્વયથુકારિણી । તસ્યામુત્પન્નમાત્રાયાં શુષ્કમેત્ય વિલીયતે ॥ ૧,૧૫૮.

આથી મૂત્રાશયમાં દુઃખાવો, મૂત્ર છોડવામાં તકલીફ અને સોજો થાય છે; એ પથ્થર ઊભું થાય છે ત્યારે જ તે સુકાઈને ઓગળી જાય છે.

પીડિતે જ્વરકાસેઽસ્મિન્નશ્મર્યેવ ચ શર્કરા । અસૌ વા વાયુના ભિન્ના સા ત્વસ્મિન્નમુલોમગે ॥ ૧,૧૫૮.

જ્યારે પીડા થાય ત્યારે તાવ અને ઉધરસ થાય છે; આ સ્થિતિમાં પથ્થર રેતી જેવું હોય છે, અથવા પવનથી તૂટી જાય તો એ ઉલટા માર્ગે ચાલે છે.

નિરેતિ સહ મૂત્રેણ પ્રતિલોમે વિપચ્યતે । મૂત્રસંધારણં કુર્યાત્ક્રુદ્ધો બસ્તેર્મુખે મરુત્ ॥ ૧,૧૫૮.

પથ્થર મૂત્ર સાથે બહાર નીકળી જાય છે, અથવા ઉલટા માર્ગે જઈને ઓગળી જાય છે; જ્યારે પવન મૂત્રાશયના મુખે ક્રોધિત થાય છે ત્યારે મૂત્ર રોકાઈ જાય છે.

મૂત્રસઙ્ગં રુજં કણ્ડૂં કદાચિચ્ચ સુવામતઃ । પ્રચ્છાદ્ય બસ્તિમુદ્ધૃત્ય ગર્માન્તં સ્થૂલવિપ્લુતામ્ ॥ ૧,૧૫૮.

મૂત્ર રોકાઈ જાય છે, દુઃખાવો, ખંજવાળ અને ક્યારેક સોજો થાય છે; એ પથ્થર મૂત્રાશયને ઢાંકી, મોટું અને ખસેલું બનીને ગુદના નજીક સુધી ઊંચે ચડી જાય છે.

કરોતિ તત્ર રુગ્દાહં સ્પન્દનોદ્વેષ્ટનાનિ ચ । બિન્દુશશ્ચ પ્રવર્તેત મૂત્રં બસ્તૌ તુ પીડિતે ॥ ૧,૧૫૮.

ત્યાં દુઃખાવો, દાહ, ધબકારા અને વળાંક થાય છે; મૂત્રાશય દબાય ત્યારે, મૂત્ર ટપકટપક કરીને જ જાય છે.

ધારાવરોધશ્ચાપ્યેષ વાતબસ્તિરિતિ સ્મૃતઃ । દુસ્તરો દુસ્તરતરો દ્વિતીયઃ પ્રબલોઽનિલઃ ॥ ૧,૧૫૮.

મૂત્રની ધારા અટકી જાય છે, તેને 'મૂત્રાશયમાં પવન' કહે છે; એ દૂર કરવું મુશ્કેલ છે, અને બીજું વધુ તીવ્ર પવન તો વધુ જ અઘરું છે.

શકૃપ્માર્ગસ્ય બસ્તેશ્ચ વાયુરન્તરમાશ્રિતઃ । અષ્ઠીલાભં ઘનં ગ્રન્થિં કરોત્યચ (બ) લમુન્નતમ્ ॥ ૧,૧૫૮.

જ્યારે પવન પાયખાનાના માર્ગ અને મૂત્રાશય વચ્ચે રહે છે, ત્યારે એ ગાઢ, ગાંઠવાળું અને ઊંચું ઢગલું, મસળ જેવું પેદા કરે છે.

વાતાષ્ઠીલેતિ સાત્માનં વિષ્ણૂત્રાનિલ (તિ) સર્ગકૃત્ । વિગુણઃ કુણ્ડલીભૂતો બસ્તૌ તીવ્રવ્યથોનિલઃ ॥ ૧,૧૫૮.

આને 'પવનમસળ' કહે છે; એ વિષ્ણુના માર્ગના પવનથી બને છે; ખોટું, વળેલું અને તીવ્ર પવન મૂત્રાશયમાં ભારે દુઃખાવો કરે છે.

આબધ્ય મૂત્રં ભ્રમતિ સંસ્તમ્ભોદ્વેષ્ટગૌરવમ્ । મૂત્રમલ્પાલ્પમથવા વિમુઞ્ચતિ સકૃત્સકૃત્ ॥ ૧,૧૫૮.

એ મૂત્રને બાંધીને રાખે છે, અને શરીરમાં ફરતું રહે છે, જેના કારણે કઠિનાઈ, વળાંક અને ભાર લાગે છે; મૂત્ર બહુ ઓછું અથવા ક્યારેક જ જાય છે.

વાતકુણ્ડલિકેત્યેવ મૂત્રં તુ વિધૃતેઽચિરમ્ । ન નિરેતિ નિરુદ્ધં વા મૂત્રાતીતં તદલ્પરુક્ ॥ ૧,૧૫૮.

આને 'પવનવળાંક' કહે છે; જ્યારે થોડા સમય માટે મૂત્ર રોકાય છે, ત્યારે એ બહાર આવતું નથી, અથવા અટકી જાય છે, અને પછી મૂત્ર છોડ્યા પછી થોડો દુઃખાવો રહે છે.

વિધારણાત્પ્રતિહતં વાતાદાવર્તિતં યદા । નાભેરધસ્તાદુદરં મૂત્રમાપૂરયેત્તદા ॥ ૧,૧૫૮.

જ્યારે રોકાણથી પવન અટકી જાય છે અને ગોળ ગોળ ફરવા લાગે છે, ત્યારે નાભિની નીચેનું પેટ મૂત્રથી ભરાઈ જાય છે.

કુર્યાત્તીવ્રરુગાધ્માનમશક્તિં મલસંગ્રહમ્ । તન્મૂત્રં જાઠરચ્છિદ્રવૈગુણ્યેનાનિલેન વા ॥ ૧,૧૫૮.

એ તીવ્ર દુઃખાવો, ફૂલવું, અશક્તિ અને મલના એકઠા થવાનું કારણ બને છે; આ મૂત્ર જઠરનાં છિદ્રમાં ખામી કે પવનથી થાય છે.

આક્ષિપ્તમલ્પમૂત્રસ્ય વસ્તૌ નાભૌ ચ વા મલે । સ્થિત્વા પ્લવેચ્છનૈઃ પશ્ચાત્સરુજં વાથવારુજમ્ ॥ ૧,૧૫૮.

જ્યારે થોડું મૂત્ર જોરથી મૂત્રાશય કે નાભિ પાસે રોકાય છે, ત્યારે એ ત્યાં રહી જાય છે અને બહાર જવાની ઈચ્છા સાથે તરતું રહે છે; પછી એ દુઃખાવા સાથે કે વિના બહાર જાય છે.

મૂત્રોત્સર્ગં સવિચ્છિન્નં તચ્છ્રેયો ગુરુશેફસોઃ । અન્તર્વસ્તિ મુખે તૃષ્ણા સ્થિરાલ્પં સહસા ભવેત્ ॥ ૧,૧૫૮.

મૂત્ર છોડવામાં અવરોધ આવે છે; મોટાં શિશ્નવાળાઓ માટે આ સ્થિતિ સારી છે; આંતર મૂત્રાશયના મુખે તરસ લાગે છે અને પ્રવાહ સ્થિર, ઓછો અને અચાનક થાય છે.

અશ્મરીતુલ્યરુગ્ગ્રન્થિર્મૂત્રગ્રન્થિઃ સ ઉચ્યતે । મૂત્રિતસ્ય સ્ત્રિયં યાતો વાયુના શુક્રમુદ્ધૃતમ્ ॥ ૧,૧૫૮.

પથ્થર જેવો દુઃખાવાવાળો ગાંઠ 'મૂત્રગાંઠ' કહેવાય છે; જેમણે મૂત્ર છોડ્યું હોય કે સ્ત્રી સાથે સંભોગ કર્યો હોય, તેમાં પવન શુક્રને ઉપર ખેંચી જાય છે.

સ્થાનાચ્ચ્યુતં મૂત્રયતઃ પ્રાક્પશ્ચાદ્વા પ્રવર્તતે । ભસ્મોદકપ્રતીકાશં મૂત્રશુક્રં તદુચ્યતે ॥ ૧,૧૫૮.

મૂત્ર છોડ્યા પછી, જ્યારે શુક્ર પોતાના સ્થાનેથી ખસે છે, ત્યારે એ પહેલાં કે પછી બહાર આવે છે; આ મૂત્રમાં આવતું શુક્ર રાખડીવાળું પાણી જેવું લાગે છે.

રૂક્ષદુર્બલયોર્વાતેનોદાવર્તં શકૃદ્યદા । મૂત્રસ્રોતોઽનુપર્યેતિ સંસૃષ્ટં શકૃતા તદા ॥ ૧,૧૫૮.

જ્યારે વાદળા અને દુર્બળ શરીરમાં વાયુનો પ્રભાવ થાય છે, ત્યારે પેટેની ગંદગી પાછી વળે છે અને મૂત્રની નળી અટકી જાય છે, ત્યારે પેટેની ગંદગી સાથે મળી જાય છે.

મૂત્રબિન્દું તુલ્યગન્ધં સ્યાદ્વિઘાતં તમાદિશેત્ । પિત્તવ્યાયામતીક્ષ્ણામ્લભોજનાધ્માનકાદિભિઃ ॥ ૧,૧૫૮.

જ્યારે મૂત્રના ટીપાંમાં પણ એ જ વાસ આવે છે, ત્યારે સમજવું કે અંદર અવરોધ થયો છે. એ અવરોધ પિત્ત, વધારે મહેનત, તીખા અને ખાટા ખોરાક, ફૂલવું વગેરેને કારણે થાય છે.

પ્રવૃદ્ધવાયુના મૂત્રે વસ્તિસ્થે ચૈવ દાહકૃત્ । મૂત્રં વર્તયતે પૂર્વં સરક્તં રક્તમેવ વા ॥ ૧,૧૫૮.

જ્યારે વાયુ વધી જાય છે, ત્યારે મૂત્ર અને મૂત્રાશયમાં સળવળ થાય છે અને પહેલા મૂત્ર લાલચટ્ટ દેખાય છે અથવા આખું લાલ પડે છે.

ઉષ્ણં પુનઃ પુનઃ કૃચ્છ્રાદુષ્ણવાતં વદન્તિ તમ્ । રૂક્ષસ્ય ક્લાન્તદેહસ્ય બસ્તિસ્થૌ પિત્તમારુતૌ ॥ ૧,૧૫૮.

મૂત્ર વારંવાર ગરમ અને કઠિનતાથી નીકળે છે; તેને 'ગરમ વાયુ' કહે છે, જે ત્યારે થાય છે જ્યારે પિત્ત અને વાયુ દુર્બળ અને સુકાઈ ગયેલા શરીરના મૂત્રાશયમાં રહે છે.

મૂત્રક્ષયં સરુગ્દાહં જનયેતાં તદાહ્વયમ્ । પિત્તં કફો દ્વાદપિ વા સંહન્યેતેનિલેનચેત્ ॥ ૧,૧૫૮.

એથી મૂત્ર ઓછું થાય છે અને જોરદાર સળવળ થાય છે, જેને એ નામે ઓળખાય છે; પિત્ત, કફ કે બન્ને હોય, એ બધું વાયુથી વધે છે.

કૃચ્છ્રાન્મૂત્રં તદા પીતં રક્તં શ્વેતં ઘનં સૃજેત્ । સદાહં રોચનાશઙ્ખચૂર્ણવર્ણં ભવેચ્ચ તત્ ॥ ૧,૧૫૮.

પછી મૂત્ર કઠિનતાથી પીળું, લાલ, સફેદ કે ઘાટું નીકળે છે, હંમેશા સળવળ સાથે, અને એની રંગત રોચના, શંખ કે ચૂર્ણ જેવી હોય છે.