ગરુડપુરાણમ્

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૧૫૮ ધન્વન્તરિરુવાચ । અથાતો મૂત્રઘાતસ્ય નિદાનં શૃણુ સુશ્રુત । બસ્તિબસ્તિશિરોમેઢ્રકટીવૃષણપાયુ ચ ॥ ૧,૧૫૮.

શ્રી ધન્વંતરીએ કહ્યું: હવે, સુશ્રુત, પેશાબ અટકવાનો કારણ શું છે એ સાંભળ. મૂત્રાશય, મૂત્રાશયનું મોઢું, લિંગ, કમર, વૃષણ અને ગુદા—

એકસંવહનાઃ પ્રોક્તા ગુદાસ્થિવિવરાશ્રયાઃ । અધોમુખોઽપિ બસ્તિર્હિ મૂત્રવાહિશિરામુખૈઃ ॥ ૧,૧૫૮.

આ બધાં અંગો એક-એક નળીથી જોડાયેલા છે અને એ નળીઓ હાડકાં અને ગુદા વચ્ચે આવેલી છે. મૂત્રાશય પણ નીચે તરફ મોઢું રાખે છે અને પેશાબની નળીઓ ત્યાં ખુલે છે.

પાર્શ્વેભ્યઃ પૂર્યતે શ્લક્ષ્ણૈ (સૂક્ષ્મૈઃ) સ્યન્દમાનૈરનારતમ્ । તૈસ્તૈરેવ પ્રવિશ્યૈવન્દોષાન્કુવન્તિ વિંશતિમ્ ॥ ૧,૧૫૮.

શરીરના બાજુઓથી નાની-નાની નળીઓ સતત મૂત્રાશયમાં પ્રવાહ લાવે છે; એ જ નળીઓમાં દોષો પ્રવેશી, વીસ પ્રકારના રોગો ઉત્પન્ન કરે છે.

મૂત્રાઘાતઃ પ્રમેહશ્ચ કૃચ્છ્રાન્મર્મ સમાશ્રયેત્ । બસ્તિવઙ્ક્ષણમેઢ્રાર્તિયુક્તોલ્પાલ્પં મુહુર્મુહુઃ ॥ ૧,૧૫૮.

મૂત્ર અટકવું અને પ્રમેહ—બન્ને ગંભીર રોગો છે, જે શરીરના મહત્વના ભાગોને પીડાવે છે. મૂત્રાશય, વાંકડો અને લિંગમાં હલકી પણ વારંવાર દુખાવા થાય છે.

મૂત્રાણ્યાવાતજે કૃચ્છ્રપીત્તે પીતં સદાહરુક્ । રક્તં વા કફજો બસ્તિમેઢ્રગૌરવશોથવાન્ ॥ ૧,૧૫૮.

વાતના દોષથી પેશાબ ઓછું થાય છે; પિત્તના દોષથી પેશાબ પીળું અને સળગતું હોય છે; કફના દોષથી પેશાબ લોહિયાળ થાય છે અને મૂત્રાશય તથા લિંગ ભારે અને ફૂલેલા લાગે છે.

સપિચ્છં સનિરુદ્ધં ચ સર્વૈઃ સર્વાત્મકં મલૈઃ । યદા વાયુર્મુખં બસ્તેર્વ્યાવર્ત્ય પારિશોષયન્ ॥ ૧,૧૫૮.

પેશાબ ચીકણું, અટકેલું અને બધાં પ્રકારની અશુદ્ધિઓથી ભરેલું હોય છે; જ્યારે વાત મૂત્રાશયનું મોઢું બંધ કરી દે છે અને સુકવી નાખે છે—

મૂત્રં સપિત્તં સકફં સશુક્રં વા તદા ક્રમાત્ । સંજાયતેઽશ્મરી ઘોરા પિત્તં ગોરિવ રોચના ॥ ૧,૧૫૮.

ત્યારે પેશાબમાં પિત્ત, કફ કે શુક્ર મળી જાય છે અને ધીમે ધીમે ભયાનક પથરી બને છે, જે ગાયના પિત્ત જેવી પીળી હોય છે.

શ્લેષ્માશ્રયા ચ સર્વા સ્યાદથાસ્યાઃ પૂર્વલક્ષણમ્ । બસ્ત્યાધ્માનં તદાસન્નદેશોહિ પરિતોઽતિરુક્ ॥ ૧,૧૫૮.

આ બધાં રોગોનું મૂળ કફ છે; એનો પહેલો લક્ષણ એ છે કે મૂત્રાશય ફૂલેલો લાગે છે અને આસપાસના ભાગમાં ભારે દુખાવો થાય છે.

બસ્તૌ ચ મૂત્રસઙ્ગિત્વં મૂત્રકૃચ્છ્રં જ્વરોઽરુચિઃ । સામાન્યલિઙ્ગં રુઙ્નાભિસીવનીબસ્તિમૂર્ધસુ ॥ ૧,૧૫૮.

મૂત્રાશયમાં પેશાબ અટકી જાય છે, પેશાબ કરવું દુખે છે, તાવ આવે છે અને ભૂખ ન લાગે. સામાન્ય લક્ષણ એ છે કે નાભિ, ગૂડા, મૂત્રાશય અને માથામાં દુખાવો થાય છે.

વિસ્તીર્ણવા સં મૂત્રં સ્યાત્તથા માર્ગનિરોધને । બદ્ધં બદ્ધ્વા સુખં મેહેદચ્છં ગોમેદકોપમમ્ ॥ ૧,૧૫૮.

જ્યારે માર્ગ ખુલ્લો હોય ત્યારે પેશાબ વધારે આવે છે; પણ રસ્તો બંધ હોય ત્યારે પેશાબ થવું મુશ્કેલ બને છે અને એ સ્વચ્છ, ગોમેદક રત્ન જેવું દેખાય છે.

તત્સંક્ષોભાદ્ભવેત્સાસૃઙ્માંસમધ્વનિ રુગ્ભવેત્ । તત્ર બાતાભિસૃત્યાર્તોદન્તાન્ ખાદતિ વેપતે ॥ ૧,૧૫૮.

જ્યારે અંદર ઉથલપાથલ થાય છે ત્યારે પેશાબના રસ્તામાં લોહી અને માંસ સાથે દુખાવો થાય છે; એ સમયે વાતના પ્રભાવે દર્દી દાંત ભીંચે છે અને કાંપે છે.

ગૃહ્ણાતિ મેહનં નાભિં પીડયત્યતિલક્ષણમ્ । સાનિલં મુઞ્ચતિ શકૃન્મુહુર્મેહતિ બિન્દુશઃ ॥ ૧,૧૫૮.

દર્દી પોતાનું લિંગ અને નાભિ પકડીને ભારે પીડા અનુભવે છે; વાતના કારણે વારંવાર પખાણા કરે છે અને પેશાબ પણ ટીપે ટીપે, ઘણી વાર થાય છે.

શ્યામરૂક્ષાશ્મરી ચાસ્ય સ્યાચ્ચિતા કણ્ટકૈરિવ । પિત્તેન દહ્યતે બસ્તિઃ પચ્યમાન ઇવોષ્ણવાન્ ॥ ૧,૧૫૮.

પથરી કાળી અને ખડબચડી હોય છે, ક્યારેક કાંટાવાળી પણ લાગે છે; પિત્તના દોષથી મૂત્રાશય સળગે છે, જાણે તાપમાં શેકાઈ રહ્યો હોય.

ભલ્લાતકાસ્થિસંસ્થાના રક્તા પીતા સિતાશ્મરા । બસ્તિર્નિસ્તુદ્યત ઇવ શ્લેષ્મણા શીતલો ગુરુઃ ॥ ૧,૧૫૮.

પથરી ભલ્લાતકના બીજ જેવી, લાલ, પીળી કે સફેદ હોય છે; કફથી દબાયેલા મૂત્રાશય ઠંડો અને ભારે લાગે છે.

અશ્મરી મહતી શ્લક્ષ્ણા મધુવર્ણાથ વા સિતા । એતા ભવન્તિ બાલનાં તેષામેવ ચ ભૂયસામ્ ॥ ૧,૧૫૮.

મોટી, ચીકણી, મધ જેવી રંગની કે સફેદ પથરી બાળકોમાં થાય છે અને એમાં પણ ખાસ કરીને વધારે જોવા મળે છે.

આશયોપચયાલ્પત્વાદ્ગહણાહરણે સુખી । સુક્રાશ્મરી તુ મહતી જાયતે શુક્રધારણાત્ ॥ ૧,૧૫૮.

મૂત્રમાર્ગ નાનો હોવાથી અને પદાર્થને પકડીને બહાર કાઢવામાં સરળતા હોવાથી માણસને આરામ રહે છે; પણ જો શુક્ર ધારી રાખવામાં આવે તો મોટું શુક્રાશ્મરી પથ્થર બની જાય છે.

સ્થાનચ્યુતમભુક્તં વા અણ્ડયોરન્તરેઽનિલઃ । શોષયત્યુપસંગૃહ્ય શુક્રં તચ્છુક્રમશ્મરી ॥ ૧,૧૫૮.

જો શુક્ર પોતાના સ્થાનેથી ખસેડાય અથવા બહાર ન કાઢાય, તો પવન અંડકોષ વચ્ચે પ્રવેશી જાય છે અને શુક્રને સુકવી નાખે છે; એ સુકાયેલું શુક્ર પછી પથ્થર બની જાય છે.

બસ્તિરુક્કૃચ્છ્રમૂત્રત્વં શુક્લા શ્વયથુકારિણી । તસ્યામુત્પન્નમાત્રાયાં શુષ્કમેત્ય વિલીયતે ॥ ૧,૧૫૮.

આથી મૂત્રાશયમાં દુઃખાવો, મૂત્ર છોડવામાં તકલીફ અને સોજો થાય છે; એ પથ્થર ઊભું થાય છે ત્યારે જ તે સુકાઈને ઓગળી જાય છે.

પીડિતે જ્વરકાસેઽસ્મિન્નશ્મર્યેવ ચ શર્કરા । અસૌ વા વાયુના ભિન્ના સા ત્વસ્મિન્નમુલોમગે ॥ ૧,૧૫૮.

જ્યારે પીડા થાય ત્યારે તાવ અને ઉધરસ થાય છે; આ સ્થિતિમાં પથ્થર રેતી જેવું હોય છે, અથવા પવનથી તૂટી જાય તો એ ઉલટા માર્ગે ચાલે છે.

નિરેતિ સહ મૂત્રેણ પ્રતિલોમે વિપચ્યતે । મૂત્રસંધારણં કુર્યાત્ક્રુદ્ધો બસ્તેર્મુખે મરુત્ ॥ ૧,૧૫૮.

પથ્થર મૂત્ર સાથે બહાર નીકળી જાય છે, અથવા ઉલટા માર્ગે જઈને ઓગળી જાય છે; જ્યારે પવન મૂત્રાશયના મુખે ક્રોધિત થાય છે ત્યારે મૂત્ર રોકાઈ જાય છે.

મૂત્રસઙ્ગં રુજં કણ્ડૂં કદાચિચ્ચ સુવામતઃ । પ્રચ્છાદ્ય બસ્તિમુદ્ધૃત્ય ગર્માન્તં સ્થૂલવિપ્લુતામ્ ॥ ૧,૧૫૮.

મૂત્ર રોકાઈ જાય છે, દુઃખાવો, ખંજવાળ અને ક્યારેક સોજો થાય છે; એ પથ્થર મૂત્રાશયને ઢાંકી, મોટું અને ખસેલું બનીને ગુદના નજીક સુધી ઊંચે ચડી જાય છે.

કરોતિ તત્ર રુગ્દાહં સ્પન્દનોદ્વેષ્ટનાનિ ચ । બિન્દુશશ્ચ પ્રવર્તેત મૂત્રં બસ્તૌ તુ પીડિતે ॥ ૧,૧૫૮.

ત્યાં દુઃખાવો, દાહ, ધબકારા અને વળાંક થાય છે; મૂત્રાશય દબાય ત્યારે, મૂત્ર ટપકટપક કરીને જ જાય છે.

ધારાવરોધશ્ચાપ્યેષ વાતબસ્તિરિતિ સ્મૃતઃ । દુસ્તરો દુસ્તરતરો દ્વિતીયઃ પ્રબલોઽનિલઃ ॥ ૧,૧૫૮.

મૂત્રની ધારા અટકી જાય છે, તેને 'મૂત્રાશયમાં પવન' કહે છે; એ દૂર કરવું મુશ્કેલ છે, અને બીજું વધુ તીવ્ર પવન તો વધુ જ અઘરું છે.

શકૃપ્માર્ગસ્ય બસ્તેશ્ચ વાયુરન્તરમાશ્રિતઃ । અષ્ઠીલાભં ઘનં ગ્રન્થિં કરોત્યચ (બ) લમુન્નતમ્ ॥ ૧,૧૫૮.

જ્યારે પવન પાયખાનાના માર્ગ અને મૂત્રાશય વચ્ચે રહે છે, ત્યારે એ ગાઢ, ગાંઠવાળું અને ઊંચું ઢગલું, મસળ જેવું પેદા કરે છે.

વાતાષ્ઠીલેતિ સાત્માનં વિષ્ણૂત્રાનિલ (તિ) સર્ગકૃત્ । વિગુણઃ કુણ્ડલીભૂતો બસ્તૌ તીવ્રવ્યથોનિલઃ ॥ ૧,૧૫૮.

આને 'પવનમસળ' કહે છે; એ વિષ્ણુના માર્ગના પવનથી બને છે; ખોટું, વળેલું અને તીવ્ર પવન મૂત્રાશયમાં ભારે દુઃખાવો કરે છે.

આબધ્ય મૂત્રં ભ્રમતિ સંસ્તમ્ભોદ્વેષ્ટગૌરવમ્ । મૂત્રમલ્પાલ્પમથવા વિમુઞ્ચતિ સકૃત્સકૃત્ ॥ ૧,૧૫૮.

એ મૂત્રને બાંધીને રાખે છે, અને શરીરમાં ફરતું રહે છે, જેના કારણે કઠિનાઈ, વળાંક અને ભાર લાગે છે; મૂત્ર બહુ ઓછું અથવા ક્યારેક જ જાય છે.

વાતકુણ્ડલિકેત્યેવ મૂત્રં તુ વિધૃતેઽચિરમ્ । ન નિરેતિ નિરુદ્ધં વા મૂત્રાતીતં તદલ્પરુક્ ॥ ૧,૧૫૮.

આને 'પવનવળાંક' કહે છે; જ્યારે થોડા સમય માટે મૂત્ર રોકાય છે, ત્યારે એ બહાર આવતું નથી, અથવા અટકી જાય છે, અને પછી મૂત્ર છોડ્યા પછી થોડો દુઃખાવો રહે છે.

વિધારણાત્પ્રતિહતં વાતાદાવર્તિતં યદા । નાભેરધસ્તાદુદરં મૂત્રમાપૂરયેત્તદા ॥ ૧,૧૫૮.

જ્યારે રોકાણથી પવન અટકી જાય છે અને ગોળ ગોળ ફરવા લાગે છે, ત્યારે નાભિની નીચેનું પેટ મૂત્રથી ભરાઈ જાય છે.

કુર્યાત્તીવ્રરુગાધ્માનમશક્તિં મલસંગ્રહમ્ । તન્મૂત્રં જાઠરચ્છિદ્રવૈગુણ્યેનાનિલેન વા ॥ ૧,૧૫૮.

એ તીવ્ર દુઃખાવો, ફૂલવું, અશક્તિ અને મલના એકઠા થવાનું કારણ બને છે; આ મૂત્ર જઠરનાં છિદ્રમાં ખામી કે પવનથી થાય છે.