ગરુડપુરાણમ્

મૂર્છા શિરોરુવિષ્ટમ્ભઃ શ્વયથુઃ કરપાદયોઃ । તન્દ્રાનિલાત્તાલુશોષસ્તિમિરં કર્ણયોઃ સ્વનઃ ॥ ૧,૧૫૭.

મૂર્છા, માથું અને જાંઘોમાં ભારપણ, હાથ-પગમાં સૂજન, વાયુથી ઊંઘ, તાળુમાં સુકાઈ જવું, આંખે અંધારું આવવું અને કાનમાં ઘોંઘાટ થાય છે.

પાર્શ્વોરુવઙ્ક્ષણગ્રીવારુજા તીક્ષ્ણવિષૂચિકા । રુગ્ણેષુ વૃદ્ધિઃ સર્વષુ ક્ષુત્તૃષ્ણાપરિહર્ત્રિકા ॥ ૧,૧૫૭.

પાંજર, કટિ અને ગળામાં દુઃખાવો, તીવ્ર પેચીશ, અને રોગી લોકોમાં બધા લક્ષણો વધે છે, સાથે ભૂખ અને તરસ પણ ઓછી થતી નથી.

જીર્ણેજીર્યતિ ચાધ્માનં ભુક્તે સ્વાસ્થ્યં સમશ્નુતે । વાતાદ્ધૃદ્રોગગુલ્માર્શઃપ્લીહપાણ્ડુરશઙ્કિતાઃ ॥ ૧,૧૫૭.

પાચન થયા પછી પેટ ફૂલતું જાય છે; ખાવા પછી આરામ મળે છે; વાયુથી હૃદયરોગ, ગાંઠ, બાવાસીર, પળીના રોગ અને પાંડુનો ભય રહે છે.

ચિરાદ્દુઃ ખં દ્રવં શુષ્કં તુન્દારં શબ્દફેનવત્ । પુનઃ પુનઃ સૃજેદ્વર્ચં પાયુરુચ્છ્વાસકાસવાન્ ॥ ૧,૧૫૭.

લાંબા સમય પછી વિસર્જન પાતળું, પ્રવાહી, સુકું, કઠણ, અવાજવાળું અને ફેનાળુ થાય છે; વારંવાર વિસર્જન થાય છે, પાયુમાં તકલીફ, શ્વાસ લેવામાં અડચણ અને ઉધરસ થાય છે.

પીતેન પીતનીલાભં પીતાભં સૃજતિ દ્રવમ્ । પૂત્યમ્લોદ્ગારહૃત્કણ્ઠદાહારુચિતૃડર્દિતઃ ॥ ૧,૧૫૭.

પીળા કે પીળા-નિલા રંગનું પ્રવાહી વિસર્જન થાય છે; દુર્ગંધયુક્ત ખટ્ટા ડકાર, હૃદય અને ગળામાં દહન, ભૂખ ન લાગવી, તરસ અને દુઃખાવો થાય છે.

શ્લેષ્મણા પચ્યતે દુઃખે મનશ્છર્દિરરોચકઃ । આસ્યોપદાહનિષ્ઠીવકાસહૃલ્લાસપીનસાઃ ॥ ૧,૧૫૭.

કફથી પાચન દુઃખદાયી બને છે, મન ઉલટી તરફ વળે છે, ઉલટી, ભૂખ ન લાગવી, મોઢામાં ચીકણો લાળ, થૂકવું, ઉધરસ, ધડકન અને નાકમાંથી પાણી આવે છે.

હૃદયં મન્યતે સ્ત્યાનમુદરં સ્તિમિતં ગુરુ । ઉદ્ગારો દુષ્ટમધુરઃ સદનં સપ્રહર્ષણમ્ ॥ ૧,૧૫૭.

હૃદયમાં જડપણ લાગે છે, પેટ સુન અને ભારે લાગે છે, ડકાર દુર્ગંધયુક્ત અને મીઠી આવે છે, શરીરમાં દુર્બળતા અને ક્યારેક આનંદ પણ થાય છે.

સમ્ભિન્નશ્લેષ્મસંશ્લિષ્ટગુરુચામ્લૈઃ (વર્ચઃ) પ્રવર્તચમ્ । અકૃશસ્યાપિ દૌર્બલ્યં સર્વજે સર્વદર્શનમ્ ॥ ૧,૧૫૭.

જ્યારે વિસર્જન ચીકણું, ભારે કે ખાટું હોય છે, ત્યારે શરીર દુર્બળ થઈ જાય છે—even જો માણસ પાતળો ન હોય, તો પણ. એમાં બધાં રોગો અને લક્ષણો દેખાય છે.

વિભાગેઽઙ્ગસ્ય યે પ્રોક્તા પિપાસાદ્યાસ્ત્રયો મલાઃ । તેઽપ્યસ્ય ગ્રહણીદોષાઃ સમન્તેષ્વસ્તિ કારણમ્ ॥ ૧,૧૫૭.

શરીરના વિભાજનમાં જે ત્રણે અશુદ્ધિઓ—જેમ કે તરસ વગેરે—કહેવામાં આવી છે, એ બધાં પણ ગ્રહણીના દોષથી થાય છે અને એ જ બધાં રોગોના મૂળ કારણ બને છે.

વાતવ્યાધ્યશ્મરીકુષ્ઠમેહોદરભગન્દરમ્ । અર્શાંસિ ગ્રહણીત્યષ્ટૌ મહારોગાઃ સુદુસ્તરાઃ ॥ ૧,૧૫૭.

વાતના રોગો, પેશાબમાં પથરી, કુષ્ઠરોગ, પ્રમેહ, પેટ ફૂલવું, દુર્ગંધ, બવાસીર અને ગ્રહણી—આ આઠ મહાન રોગો બહુ જ મુશ્કેલ છે અને દૂર કરવા અઘરા છે.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૧૫૮ ધન્વન્તરિરુવાચ । અથાતો મૂત્રઘાતસ્ય નિદાનં શૃણુ સુશ્રુત । બસ્તિબસ્તિશિરોમેઢ્રકટીવૃષણપાયુ ચ ॥ ૧,૧૫૮.

શ્રી ધન્વંતરીએ કહ્યું: હવે, સુશ્રુત, પેશાબ અટકવાનો કારણ શું છે એ સાંભળ. મૂત્રાશય, મૂત્રાશયનું મોઢું, લિંગ, કમર, વૃષણ અને ગુદા—

એકસંવહનાઃ પ્રોક્તા ગુદાસ્થિવિવરાશ્રયાઃ । અધોમુખોઽપિ બસ્તિર્હિ મૂત્રવાહિશિરામુખૈઃ ॥ ૧,૧૫૮.

આ બધાં અંગો એક-એક નળીથી જોડાયેલા છે અને એ નળીઓ હાડકાં અને ગુદા વચ્ચે આવેલી છે. મૂત્રાશય પણ નીચે તરફ મોઢું રાખે છે અને પેશાબની નળીઓ ત્યાં ખુલે છે.

પાર્શ્વેભ્યઃ પૂર્યતે શ્લક્ષ્ણૈ (સૂક્ષ્મૈઃ) સ્યન્દમાનૈરનારતમ્ । તૈસ્તૈરેવ પ્રવિશ્યૈવન્દોષાન્કુવન્તિ વિંશતિમ્ ॥ ૧,૧૫૮.

શરીરના બાજુઓથી નાની-નાની નળીઓ સતત મૂત્રાશયમાં પ્રવાહ લાવે છે; એ જ નળીઓમાં દોષો પ્રવેશી, વીસ પ્રકારના રોગો ઉત્પન્ન કરે છે.

મૂત્રાઘાતઃ પ્રમેહશ્ચ કૃચ્છ્રાન્મર્મ સમાશ્રયેત્ । બસ્તિવઙ્ક્ષણમેઢ્રાર્તિયુક્તોલ્પાલ્પં મુહુર્મુહુઃ ॥ ૧,૧૫૮.

મૂત્ર અટકવું અને પ્રમેહ—બન્ને ગંભીર રોગો છે, જે શરીરના મહત્વના ભાગોને પીડાવે છે. મૂત્રાશય, વાંકડો અને લિંગમાં હલકી પણ વારંવાર દુખાવા થાય છે.

મૂત્રાણ્યાવાતજે કૃચ્છ્રપીત્તે પીતં સદાહરુક્ । રક્તં વા કફજો બસ્તિમેઢ્રગૌરવશોથવાન્ ॥ ૧,૧૫૮.

વાતના દોષથી પેશાબ ઓછું થાય છે; પિત્તના દોષથી પેશાબ પીળું અને સળગતું હોય છે; કફના દોષથી પેશાબ લોહિયાળ થાય છે અને મૂત્રાશય તથા લિંગ ભારે અને ફૂલેલા લાગે છે.

સપિચ્છં સનિરુદ્ધં ચ સર્વૈઃ સર્વાત્મકં મલૈઃ । યદા વાયુર્મુખં બસ્તેર્વ્યાવર્ત્ય પારિશોષયન્ ॥ ૧,૧૫૮.

પેશાબ ચીકણું, અટકેલું અને બધાં પ્રકારની અશુદ્ધિઓથી ભરેલું હોય છે; જ્યારે વાત મૂત્રાશયનું મોઢું બંધ કરી દે છે અને સુકવી નાખે છે—

મૂત્રં સપિત્તં સકફં સશુક્રં વા તદા ક્રમાત્ । સંજાયતેઽશ્મરી ઘોરા પિત્તં ગોરિવ રોચના ॥ ૧,૧૫૮.

ત્યારે પેશાબમાં પિત્ત, કફ કે શુક્ર મળી જાય છે અને ધીમે ધીમે ભયાનક પથરી બને છે, જે ગાયના પિત્ત જેવી પીળી હોય છે.

શ્લેષ્માશ્રયા ચ સર્વા સ્યાદથાસ્યાઃ પૂર્વલક્ષણમ્ । બસ્ત્યાધ્માનં તદાસન્નદેશોહિ પરિતોઽતિરુક્ ॥ ૧,૧૫૮.

આ બધાં રોગોનું મૂળ કફ છે; એનો પહેલો લક્ષણ એ છે કે મૂત્રાશય ફૂલેલો લાગે છે અને આસપાસના ભાગમાં ભારે દુખાવો થાય છે.

બસ્તૌ ચ મૂત્રસઙ્ગિત્વં મૂત્રકૃચ્છ્રં જ્વરોઽરુચિઃ । સામાન્યલિઙ્ગં રુઙ્નાભિસીવનીબસ્તિમૂર્ધસુ ॥ ૧,૧૫૮.

મૂત્રાશયમાં પેશાબ અટકી જાય છે, પેશાબ કરવું દુખે છે, તાવ આવે છે અને ભૂખ ન લાગે. સામાન્ય લક્ષણ એ છે કે નાભિ, ગૂડા, મૂત્રાશય અને માથામાં દુખાવો થાય છે.

વિસ્તીર્ણવા સં મૂત્રં સ્યાત્તથા માર્ગનિરોધને । બદ્ધં બદ્ધ્વા સુખં મેહેદચ્છં ગોમેદકોપમમ્ ॥ ૧,૧૫૮.

જ્યારે માર્ગ ખુલ્લો હોય ત્યારે પેશાબ વધારે આવે છે; પણ રસ્તો બંધ હોય ત્યારે પેશાબ થવું મુશ્કેલ બને છે અને એ સ્વચ્છ, ગોમેદક રત્ન જેવું દેખાય છે.

તત્સંક્ષોભાદ્ભવેત્સાસૃઙ્માંસમધ્વનિ રુગ્ભવેત્ । તત્ર બાતાભિસૃત્યાર્તોદન્તાન્ ખાદતિ વેપતે ॥ ૧,૧૫૮.

જ્યારે અંદર ઉથલપાથલ થાય છે ત્યારે પેશાબના રસ્તામાં લોહી અને માંસ સાથે દુખાવો થાય છે; એ સમયે વાતના પ્રભાવે દર્દી દાંત ભીંચે છે અને કાંપે છે.

ગૃહ્ણાતિ મેહનં નાભિં પીડયત્યતિલક્ષણમ્ । સાનિલં મુઞ્ચતિ શકૃન્મુહુર્મેહતિ બિન્દુશઃ ॥ ૧,૧૫૮.

દર્દી પોતાનું લિંગ અને નાભિ પકડીને ભારે પીડા અનુભવે છે; વાતના કારણે વારંવાર પખાણા કરે છે અને પેશાબ પણ ટીપે ટીપે, ઘણી વાર થાય છે.

શ્યામરૂક્ષાશ્મરી ચાસ્ય સ્યાચ્ચિતા કણ્ટકૈરિવ । પિત્તેન દહ્યતે બસ્તિઃ પચ્યમાન ઇવોષ્ણવાન્ ॥ ૧,૧૫૮.

પથરી કાળી અને ખડબચડી હોય છે, ક્યારેક કાંટાવાળી પણ લાગે છે; પિત્તના દોષથી મૂત્રાશય સળગે છે, જાણે તાપમાં શેકાઈ રહ્યો હોય.

ભલ્લાતકાસ્થિસંસ્થાના રક્તા પીતા સિતાશ્મરા । બસ્તિર્નિસ્તુદ્યત ઇવ શ્લેષ્મણા શીતલો ગુરુઃ ॥ ૧,૧૫૮.

પથરી ભલ્લાતકના બીજ જેવી, લાલ, પીળી કે સફેદ હોય છે; કફથી દબાયેલા મૂત્રાશય ઠંડો અને ભારે લાગે છે.

અશ્મરી મહતી શ્લક્ષ્ણા મધુવર્ણાથ વા સિતા । એતા ભવન્તિ બાલનાં તેષામેવ ચ ભૂયસામ્ ॥ ૧,૧૫૮.

મોટી, ચીકણી, મધ જેવી રંગની કે સફેદ પથરી બાળકોમાં થાય છે અને એમાં પણ ખાસ કરીને વધારે જોવા મળે છે.

આશયોપચયાલ્પત્વાદ્ગહણાહરણે સુખી । સુક્રાશ્મરી તુ મહતી જાયતે શુક્રધારણાત્ ॥ ૧,૧૫૮.

મૂત્રમાર્ગ નાનો હોવાથી અને પદાર્થને પકડીને બહાર કાઢવામાં સરળતા હોવાથી માણસને આરામ રહે છે; પણ જો શુક્ર ધારી રાખવામાં આવે તો મોટું શુક્રાશ્મરી પથ્થર બની જાય છે.

સ્થાનચ્યુતમભુક્તં વા અણ્ડયોરન્તરેઽનિલઃ । શોષયત્યુપસંગૃહ્ય શુક્રં તચ્છુક્રમશ્મરી ॥ ૧,૧૫૮.

જો શુક્ર પોતાના સ્થાનેથી ખસેડાય અથવા બહાર ન કાઢાય, તો પવન અંડકોષ વચ્ચે પ્રવેશી જાય છે અને શુક્રને સુકવી નાખે છે; એ સુકાયેલું શુક્ર પછી પથ્થર બની જાય છે.

બસ્તિરુક્કૃચ્છ્રમૂત્રત્વં શુક્લા શ્વયથુકારિણી । તસ્યામુત્પન્નમાત્રાયાં શુષ્કમેત્ય વિલીયતે ॥ ૧,૧૫૮.

આથી મૂત્રાશયમાં દુઃખાવો, મૂત્ર છોડવામાં તકલીફ અને સોજો થાય છે; એ પથ્થર ઊભું થાય છે ત્યારે જ તે સુકાઈને ઓગળી જાય છે.

પીડિતે જ્વરકાસેઽસ્મિન્નશ્મર્યેવ ચ શર્કરા । અસૌ વા વાયુના ભિન્ના સા ત્વસ્મિન્નમુલોમગે ॥ ૧,૧૫૮.

જ્યારે પીડા થાય ત્યારે તાવ અને ઉધરસ થાય છે; આ સ્થિતિમાં પથ્થર રેતી જેવું હોય છે, અથવા પવનથી તૂટી જાય તો એ ઉલટા માર્ગે ચાલે છે.